(wym. //; ur. 20 kwietnia 1889 w Braunau am Inn, zm. 30 kwietnia 1945 w Berlinie) – niemiecki polityk, ideolog nazistowski, działacz partyjny i wojskowy pochodzenia austriackiego, dożywotni dyktator Niemiec jako kanclerz Rzeszy (1933–1945) oraz Wódz Rzeszy z tytułem Führera, przywódca NSDAP, sprawca przekształcenia Republiki Weimarskiej w III Rzeszę i rozpoczęcia przez nią II wojny światowej, zwierzchnik sił zbrojnych, SA i SS i naczelny dowódca wojsk lądowych (1941–1945), zbrodniarz wojenny uznawany za osobiście odpowiedzialnego za niemiecką politykę rasową i śmierć milionów ludzi zabitych podczas jego rządów, w tym za ludobójstwa Żydów (Holokaust), Romów (Porajmos) i Słowian czy masowe morderstwa na osobach chorych psychicznie (akcja T4).

Urodził się w Austro-Węgrzech i wychował w pobliżu Linzu, do Niemiec przeniósł się w 1913 roku, bezskutecznie usiłował rozwinąć tam karierę malarską. Nacjonalista, w czasie I wojny światowej walczył w armii niemieckiej na froncie zachodnim, klęska osobiście nim wstrząsnęła, a obwiniał o nią zdrajców narodu i Żydów. Pozbawiony perspektyw w nowej rzeczywistości, w roku 1919 wstąpił do Niemieckiej Partii Robotników, poprzedniczki Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników i stanął na jej czele. Zbierał zdolnych i oddanych popleczników, takich jak Göring, Heß, czy Röhm, który zaczął budować własną bojówkę Sturmabteilung (SA). W 1923 roku Hitler usiłował przejąć władzę w Bawarii w wyniku nieudanego zamachu stanu, został skazany na pięć lat więzienia, gdzie napisał manifest Mein Kampf, który zyskał znaczną popularność. Po wyjściu na wolność podczas charyzmatycznych przemówień atakował traktat wersalski i porządek prawny, promował pangermanizm, antysemityzm, antykomunizm, rewizjonizm, imperializm i rewanżyzm, dzięki czemu zyskał powszechne poparcie. Jego partia rozwijała się, zyskiwała wsparcie finansowe biznesu, prowadziła też nowatorską propagandę oraz stopniowo wchodziła do głównego nurtu krajowej polityki, natomiast SA rozrosło się do setek tysięcy członków.

W listopadzie 1932 roku partia nazistowska miała najwięcej miejsc w niemieckim Reichstagu, ale nie posiadała większości, w rezultacie żadna partia nie była w stanie utworzyć większości parlamentarnej popierającej kandydata na kanclerza. Były kanclerz Papen, Hugenberg i inni konserwatywni przywódcy przekonali prezydenta Hindenburga, by 30 stycznia 1933 mianował Hitlera kanclerzem. Wkrótce potem rozpoczął się proces przekształcania Republiki Weimarskiej w totalitarną III Rzeszę. Hitler dążył do wyeliminowania Żydów z Niemiec i ustanowienia nowego ładu, aby przeciwdziałać temu, co uważał za niesprawiedliwość międzynarodowego porządku zdominowanego przez Wielką Brytanię i Francję po poprzedniej wojnie. Pierwsze sześć lat jego władzy zaowocowało szybkim ożywieniem gospodarczym po wielkim kryzysie, zniesieniem ograniczeń nałożonych na Niemcy i rozbudową sił zbrojnych (przekształconych z Reichswehry w Wehrmacht) na wielką skalę. Rozprawił się też z wewnętrzną opozycją, spacyfikował rosnące w siłę i liczące już miliony SA, którego pozycję przejęło konkurencyjne Schutzstaffel (SS) z wiernym mu Himmlerem na czele. Zanegował w końcu ład wersalski wprowadzając wojska do Nadrenii, po czym przejął bezpośrednią kontrolę nad armią odsuwając niewygodnych oficerów, zwłaszcza zwierzchnika sił zbrojnych Blomberga, którego pozycję przejął sam, natomiast ministerstwo wojny przekształcił w OKW z podporządkowanym mu Keitlem na czele. Obawiające się kolejnej wojny rządy Francji i Wielkiej Brytanii brakiem sprzeciwu umożliwiły mu aneksję Austrii, Sudetenlandu, przejęcie Czech i wymuszenie na Litwie zwrotu Memellandu. Narastającej przeciwko niemu opozycji zabrakło wtedy stanowczości by go usunąć.

Hitler chciał zbudować „Wielkie Niemcy” i poszukiwał „przestrzeni życiowej” dla narodu niemieckiego w Europie Wschodniej. Gdy kolejnym żądaniom sprzeciwiła się Polska, zaatakował ją 1 września 1939 roku, rozpoczynając II wojnę światową. Początkowo była ona dla Niemców pasmem sukcesów: po Polsce podbito Danię, Norwegię, Holandię, Belgię, Luksemburg i Francję. Silną pozycję zapewniał im sojusz z Włochami, Japonią i Związkiem Radzieckim. Zabrakło im jednak sił do inwazji na Wielką Brytanię, w dodatku zaangażowali się w pomoc Włochom w podboju Bałkanów i walkach w Afryce. W 1941 roku, pomimo ostrzeżeń swoich dowódców, Hitler zarządził atak na Związek Radziecki, który pomimo początkowych spektakularnych sukcesów okazał się wyjątkowo trudną i krwawą kampanią. W geście solidarności z walczącą z USA Japonią wypowiedział też wojnę Stanom Zjednoczonym, przez co Niemcy i ich sojusznicy zostali przygnieceni aliancką przewagą liczebną i materiałową. Wehrmacht zepchnięto do obrony, zaczął przegrywać, nie powiódł się również zamach stanu opozycji. Do 1945 roku wojska niemieckie zostały pokonane. Gdy Berlin był szturmowany przez siły radziecko-polskie, Hitler odmówił ucieczki i 29 kwietnia w swoim bunkrze poślubił wieloletnią kochankę Evę Braun. Następnego dnia para popełniła samobójstwo, aby uniknąć schwytania. Ich zwłoki zostały spalone, a III Rzesza upadła. Pozostawił po sobie Niemcy zniszczone i pomniejszone o znaczną część terytorium.

Wczesne życie Drzewo genealogiczne

Rodzeństwo Adolfa Hitlera

Przyrodnie: (1882–1956) Angela Hitler (1883–1949)

Rodzone: Gustav Hitler (1885–1887) Ida Hitler (1886–1888) Otto Hitler (1887–1887) (1894–1900) Paula Hitler (1896–1960)

Wczesne lata

thumb|Adolf Hitler w wieku niemowlęcym thumb|Jedenastoletni Adolf Hitler Urodził się 20 kwietnia 1889 roku w Braunau w Górnej Austrii w cesarsko-królewskich Austro-Węgrzech (konkretniej w Arcyksięstwie Austrii za Anizą), w rodzinie austriackiego urzędnika celnego. Wkrótce po narodzinach Adolfa rodzice przenieśli się do Leondingu w Górnej Austrii. Tam też w późniejszym czasie zostali pochowani. Ojciec Adolfa był bardzo surowym mężem i ojcem. Kiedy chciał przywołać do siebie syna, nie wymieniał go po imieniu, tylko gwizdał na dwóch palcach. Kiedy mały Adolf nie zjawił się w porę przy ojcu, był bity. Matka nie mogła go obronić, gdyż sama bała się męża. We wczesnym dzieciństwie uczęszczał do szkoły w miejscowości Lambach, gdzie śpiewał w chórze kościelnym. W dorosłym życiu twierdził, że właśnie tam wykształcił silny głos, wykorzystywany później podczas wystąpień publicznych. W roku szkolnym 1897–1898 uczęszczał jako dziecko do szkoły przy zakonie benedyktynów, gdzie był prymusem w swojej klasie, otrzymując 12 najwyższych ocen na końcu roku. Od września 1900 do września 1904 Adolf uczęszczał do szkoły realnej w Linzu. Jako uczeń nie wyróżniał się osiągnięciami i przejawiał buntownicze nastawienie, choć wykazywał zdolności rysunkowe, które skłoniły go do rozważenia kariery artystycznej. Jego kolega z młodości, August Kubizek, wspominał, że Hitler jeszcze jako nastolatek ćwiczył przemawianie na okolicznych polach. W szkole tej nie odnosił sukcesów i musiał dokonać zmiany szkoły, bo inaczej nie zdałby klasy. Przez następny rok – do jesieni 1905 roku – był uczniem szkoły w Steyr. Nie przystąpił do matury. W tym okresie kształtowały się również jego skrajnie nacjonalistyczne poglądy; intensywna identyfikacja z łączyła się z wrogością wobec innych narodów zamieszkujących Monarchię Austro-Węgierską, przede wszystkim Słowian.

Jego pasją stała się wówczas sztuka, zwłaszcza malarstwo. Temat, jaki najczęściej preferował, to pejzaż górski lub miejski, a techniką, jaką najczęściej się posługiwał, była akwarela. W 1907 roku Hitler przeniósł się do Wiednia z zamiarem podjęcia nauki w Akademii Sztuk Pięknych lub na wydziale architektury. W latach 1907 i 1908 bezskutecznie próbował dostać się do Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, aby studiować malarstwo. Odrzucony przez komisję egzaminacyjną, Hitler stopniowo radykalizował swoje postawy, rozwijając skrajnie antysemickie przekonania, które stały się jednym z fundamentów jego późniejszej ideologii oraz polityki realizowanej po przejęciu władzy. W tym czasie początkowo utrzymywał się z renty, spadku oraz dzięki hojności ciotki, w okresie późniejszym zarabiał na sprzedaży malowanych przez siebie pocztówek i akwarel.

Pracował przejściowo jako pomocnik murarza. Po dwukrotnie niezdanym egzaminie na studia opuścił Wiedeń. Na podstawie jego datowanych prac można wyciągać wnioski, iż po tych niepowodzeniach nadal podejmował próby powrotu do malarstwa. Zaprojektował między innymi symbole NSDAP, w tym flagę. Jako kanclerz Rzeszy, wykorzystując projekt Josefa Ganza (niemiecko-żydowski inżynier, twórca prototypu auta o nazwie Maikaefer, redaktor magazynu „Motor-Kritik”, którego nazwisko wymazano z historii niemieckiej motoryzacji i Volkswagena), miał wpływ na projekt Volkswagena Garbusa, który nie był projektem Ferdinanda Porsche.

Kosmopolityczne środowisko Wiednia, w którym funkcjonowała liczna społeczność żydowska i inne grupy narodowe charakterystyczne dla Austro-Węgier, a także niepowodzenie podczas egzaminów wstępnych, wywarły istotny wpływ na kształtowanie jego dalszych poglądów. W czasie pobytu w stolicy znalazł się pod wpływem socjaldemokratycznej koncepcji partii masowej. Nawiązał kontakty z antysemicką organizacją pangermańskich nacjonalistów, której przewodził Georg Ritter von Schönerer, oraz stworzoną przez Karla Luegera rasistowską Partią Chrześcijańsko-Społeczną.

Silnie nacechowany nacjonalizmem oraz nietolerancją wobec innych narodów system poglądów Adolfa Hitlera prowadził do skrajnie zniekształconej interpretacji otaczającej go rzeczywistości. Na jego wizję niemieckiej tożsamości i dziejowej misji wpływ mieli liczni myśliciele i twórcy kultury, m.in. Fichte, Hegel, Treitschke, Nietzsche oraz Richard Wagner. Szczególne znaczenie odgrywały dzieła sceniczne Wagnera, inspirowane germańską i niemiecką mitologią.

Hitler interesował się również pismami Nietzschego, w których pojawia się koncepcja „nadczłowieka” () – jednostki mającej przewyższać innych zarówno pod względem sprawności fizycznej, jak i możliwości intelektualnych. W ujęciu filozofa istota taka odrzucała tradycyjnie pojmowaną moralność na rzecz zasady „twardości”, co sprzyjało interpretowaniu jego nauk jako pochwały siły i dominacji. Hitler i działacze nazistowscy później przejęli i wypaczyli te idee, wykorzystując je do uzasadniania funkcjonowania brutalnego, totalitarnego państwa. Za wzorzec „nadczłowieka” Hitler uznawał nordyckiego, rzekomo germańskiego bohatera, który w jego przekonaniu powinien zostać „wyzwolony” od chrześcijańskiej etyki, postrzeganej przez niego jako obca i wywodząca się z tradycji żydowskiej.

W maju 1913 roku dwudziestopięcioletni Hitler opuścił Wiedeń i przeniósł się do Monachium, deklarując później, że w tym okresie jego charakter i podstawowe przekonania były już ukształtowane.

I wojna światowa

W styczniu 1914 roku Adolf Hitler został wezwany do odbycia obowiązkowej służby wojskowej w Austro-Węgrzech, a policja w Monachium nakazała mu powrót na terytorium monarchii. Po skierowaniu go do komisji w Salzburgu stwierdzono jednak, że nie spełnia wymogów zdrowotnych, wobec czego zezwolono mu na ponowne osiedlenie się w Monachium. W sierpniu 1914 roku uczestniczył w manifestacjach popierających powstanie ogólnoniemieckiego, pangermanistycznego ruchu, wymierzonego w Rosję oraz Serbię. Po dokonanym w Sarajewie zamachu na austriackiego następcę tronu monarchia habsburska wypowiedziała wojnę Serbii, co doprowadziło do eskalacji konfliktu i rozpoczęcia I wojny światowej.