mały|Muzycy podczas tradycyjnej sesji w pubie Gus O’Connor w Doolin w Irlandii Muzyka ludowa – zbiorcze określenie praktyk i repertuarów muzycznych rozwijanych, przekazywanych i przekształcanych w obrębie określonych wspólnot, historycznie kojarzonych przede wszystkim z ludnością wiejską. Zakres pojęcia jest zmienny i sporny: za kryteria ludowości uznawano m.in. pochodzenie społeczne twórców i wykonawców, funkcje muzyki, jej lokalny obieg, sposób przekazu oraz przyswojenie repertuaru przez wspólnotę. Muzyka ludowa nie stanowi zatem jednego stylu muzycznego i nie można jej zdefiniować przez wspólny dla wszystkich kultur zestaw cech dźwiękowych.

Historycznie podstawą ciągłości tych tradycji był przekaz ustny i pamięciowy: repertuar opanowywano ze słuchu, przez naśladownictwo i udział we wspólnym muzykowaniu. Kolejne wykonania nie musiały odtwarzać ustalonego wzorca, lecz mogły zmieniać melodię, tekst, rytm lub sposób wykonania, tworząc warianty. Utwór mógł pochodzić od konkretnego autora albo z innego obiegu; charakter ludowy zyskiwał wówczas, gdy wspólnota go przyswajała i przeobrażała. Anonimowość autorstwa często towarzyszyła temu procesowi, nie jest jednak jego warunkiem koniecznym.

mały|Burundyjscy bębniarze podczas występu w Kigali w Rwandzie Repertuar ludowy bywa częścią życia zbiorowego i towarzyszy m.in. obrzędom dorocznym, rodzinnym i religijnym, pracy, tańcowi, świętowaniu i zabawie. Muzyka ludowa może mieć postać wokalną, instrumentalną lub wokalno-instrumentalną oraz być wykonywana solowo albo zespołowo. Jej formy zależą od języka, warunków historycznych, środowiska społecznego i przyrodniczego oraz kontaktów między wspólnotami. Poszczególne tradycje posługują się odmiennymi skalami, rytmami, fakturami, barwami, instrumentami i sposobami wykonania, a użytkowa lub społeczna funkcja muzyki nie wyklucza jej wartości estetycznej.

Szczególnie wieloznaczny jest angielski termin folk music. W piśmiennictwie etnomuzykologicznym może odpowiadać polskiej „muzyce ludowej” lub „muzyce tradycyjnej”, natomiast w XX-wiecznej kulturze anglo-amerykańskiej obejmował także ruchy odradzania dawnych tradycji, działalność wykonawców miejskich oraz nowe ballady, pieśni protestu i piosenki wykonywane zwykle z akompaniamentem instrumentów akustycznych. W części kultur poza Europą i Amerykami nie występuje rodzime pojęcie o takim samym zakresie, dlatego stosowanie tej kategorii może stanowić klasyfikację zewnętrzną wobec opisywanej kultury. Także polskie określenia nie są ścisłymi synonimami: „muzyka tradycyjna” bywa odnoszona zwłaszcza do dawnej muzyki wiejskiej przekazywanej pamięciowo, muzyka folkowa oznacza współczesną twórczość artystyczną czerpiącą z tradycji, a w najprostszym ujęciu folkloryzm polega na prezentowaniu folkloru poza jego pierwotnym środowiskiem i ze zmienioną funkcją. Pojęcia te opisują zjawiska powiązane, lecz nie tożsame.

mały|Wykonawcy bengalskiej muzyki baul w Indiach Zbieranie i systematyczne badanie muzyki ludowej rozwijało się w Europie i Amerykach od końca XVIII wieku, początkowo w związku z romantyzmem i ruchami narodowymi, a w XX wieku zostało przekształcone przez zastosowanie nagrań terenowych. Béla Bartók stworzył na Węgrzech rozległe archiwa muzyki ludowej, które stanowiły źródło inspiracji dla jego twórczości, natomiast Alan Lomax prowadził i upowszechniał badania fonograficzne repertuarów amerykańskich i europejskich. Punktem zwrotnym w dokumentowaniu polskiej muzyki ludowej była działalność Oskara Kolberga, który porządkował materiały etnograficzne i muzyczne według regionów. W latach 1930–1939 archiwa nagrań muzyki ludowej tworzono w Poznaniu pod kierunkiem Łucjana Kamieńskiego oraz w Warszawie pod kierunkiem Juliana Pulikowskiego, a po zniszczeniu tych zbiorów podczas II wojny światowej od 1945 gromadzono nową kolekcję, początkowo pod kierunkiem Jadwigi i Mariana Sobieskich.

W wielu regionach industrializacja, urbanizacja, zmiany organizacji pracy i rozwój środków masowego przekazu osłabiały izolację lokalnych wspólnot i pierwotne konteksty wykonywania muzyki, prowadząc do zawężania, przekształcania i umiędzynarodowienia repertuaru. Równocześnie technika nagraniowa, archiwa, radio, wydawnictwa fonograficzne, festiwale i warsztaty umożliwiły dokumentowanie, upowszechnianie i odradzanie tradycji. Muzyka ludowa może współcześnie trwać w przekazie rodzinnym i lokalnym, być poznawana od żyjących wykonawców lub rekonstruowana na podstawie zapisów i nagrań, a także przenoszona do miast i na scenę. Stylizacja, opracowanie sceniczne lub wykorzystanie materiału ludowego w muzyce artystycznej i popularnej mogą podtrzymywać wiedzę o repertuarze i pobudzać jego ponowne praktykowanie, nie czynią jednak powstałych utworów automatycznie muzyką ludową.

Przypisy

Linki zewnętrzne UNESCO Collection of Traditional Music w serwisie The Global Jukebox – interaktywna baza tradycyjnej muzyki i tańca rozwijana przez Association for Cultural Equity