Część mowy – specyficzna dla danego języka, wyróżniona głównie na podstawie kryteriów składniowych i fleksyjnych klasa wyrazów (zobacz też klasyfikacja części mowy).

Nie istnieją żadne „uniwersalne” części mowy, które istniałyby w każdym języku, choć często do określania „podobnych” klas funkcjonujących w różnych językach używa się tej samej nazwy, np. „rzeczownik” w języku polskim i w języku angielskim. Są to jednak wytwory o zauważalnie odmiennym charakterze.

Co więcej, dla danego języka może istnieć wiele bardzo różnych od siebie klasyfikacji części mowy. Po pierwsze, nie jest jasno rozróżnić między pełną „częścią mowy” a jedną z form innej części, np. przysłówek odprzymiotnikowy w języku angielskim można traktować jako część mowy lub też jako formę przymiotnika. Istnieją również problemy z zaklasyfikowaniem niektórych wyrazów, takich jak np. stokroć, trzeba, powinien. Przykładem może być klasyfikacja części mowy według Tadeusza Milewskiego.

Informacje wstępne Wyrazy w języku polskim zostały podzielone na kilka klas. Klasy te nazywamy częściami mowy. O przynależności leksemów do określonej części mowy decydują ich właściwości semantyczne, fleksyjne (morfologiczne) lub składniowe wyrazów. Podstawowym kryterium podziału są ich funkcje składniowe w wypowiedzeniu oraz możliwość łączenia z innymi wyrazami. Odróżnia się przy tym funkcję podstawową (prymarną) od funkcji drugorzędnych (sekundarnych). W kryterium morfologicznym bierze się pod uwagę właściwości morfologiczne wyrazów, a więc to, czy się odmieniają, a jeśli tak, to w jaki sposób. Klasyfikacja semantyczna oparta jest na właściwościach znaczeniowych. Zgodnie z nią wyrazy dzieli się na samoznaczące (autosemantyczne) i niemające samodzielnego znaczenia (synsemantyczne).

Definicje części mowy: Części mowy to klasy funkcjonalne, jakie można wydzielić w ramach ogółu leksemów danego języka. Podział taki winien w perspektywie idealnej być kompletny (dotyczyć wszystkich leksemów) i doskonale rozłączny (wydzielać jasno od siebie różnicujące się klasy). Elementy składowe klas słownictwa charakteryzują podobne cechy funkcjonalne i formalne. Części mowy to grupy słownictwa (jednostek słownikowych) wyróżnione ze względu na pewne wspólne właściwości: gramatyczne (związane z ich właściwościami systemowymi) oraz semantyczne (związane ze znaczeniem, co do zasady mniej systemowym). Część mowy to zbiór słownictwa (jednostek słownikowych) o podobnych właściwościach lub cechach tj. odmianie, znaczeniu, powiązaniach składniowych lub semantycznych.

Części mowy to kategorie gramatyczno–leksykalne, które: mają te same cechy morfologiczne tzn. każdy leksem należący do danej części mowy ma podobną budowę, podobnie się odmienia np. rzeczowniki przez przypadki i liczby, przymiotniki przez rodzaje, przypadki i liczby, pełnią porównywalną funkcję składniową tzn. występują w roli orzeczenia, podmiotu, przydawki itd., mają podobne znaczenie lub niosą podobną treść ogólną, np. nazywają zjawiska atmosferyczne, procesy, wielkości, cechy, liczby, stany itd., wchodzą w określone relacje (związki) z innymi wyrazami, np. przysłówek z czasownikiem tworzą związek przynależności.

Tradycyjny podział wyróżnia dziesięć części mowy:

rzeczownik przysłówek przymiotnik przyimek liczebnik czasownik spójnik zaimek partykuła wykrzyknik

Kryteria podziału na części mowy semantyczne, które dzieli wyrazy ze względu na ich ogólne znaczenie, gramatyczne, które dzieli leksemy według dwóch kryteriów: składniowego (syntaktycznego) – podział leksemów na części mowy ze względu na ich podstawowe funkcje w zdaniu, morfologicznego – podział ze względu na sposób odmiany.

Uproszczona klasyfikacja na podstawie kryteriów: semantycznych fleksyjnych składniowych

Klasyfikacja wyrazów ze względu na właściwości morfologiczne: nieodmienne, do których zaliczamy przysłówki, przyimki, spójniki, partykuły, wykrzykniki; odmienne przez przypadki to rzeczowniki, przymiotniki, liczebnikiZ wyjątkiem liczebników ułamkowych, które są nieodmienne. i zaimkiZaimki pochodzące od przysłówków są nieodmienne.; odmienne przez osoby i czasy: czasowniki.

Klasyfikacja wyrazów ze względu na właściwości składniowe: Wyrazy samodzielne – wyrazy, które mogą funkcjonować jako samodzielne zdania lub równoważniki zdań tzn. nie wymagają użycia innych wyrazów, aby wypowiedzenie miało sens. Np. w odpowiedzi na zadane pytania „Jaka jest dzisiaj pogoda? Ładna.”, „Gniewasz się? Tak.”, „Co robisz? Czytam.”. Wyrazy „tak”, „ładna” i „czytam” kończą wypowiedź i oprócz nich nie ma konieczności użycia innych wyrazów. Do wyrazów samodzielnych zaliczane są: rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki, czasowniki, przysłówki, wykrzykniki; Wyrazy niesamodzielne – nie mogą być równoważnikami zdań tzn., aby wypowiedź miała sens, muszą być użyte jeszcze inne wyrazy. Np. spójnik „i” i przyimek „do” nie niosą ze sobą żadnej informacji, nie mogą być skończonymi wypowiedziami i konieczne jest użycie innego wyrazu. Są to przyimki, spójniki, partykuły.

Klasyfikacja wyrazów ze względu na zdolność do wchodzenia w związki składniowe: wyrazy, które wchodzą w związki składnioweJest to zdolność wyrazów do łączenia się w związki, w których wyrazy upodabniają się do siebie pod względem cech gramatycznych i formalnych np. mają tę samą liczbę, rodzaj, przypadek, bądź jeden z wyrazów (nadrzędnik) wymusza zastosowanie innego (podrzędnika) w odpowiedniej formie, czasie, rodzaju, przypadku.: rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, zaimki, liczebniki, przysłówki, przyimki; wyrazy, które nie wchodzą w związki składnioweWyrazy te nie tworzą związków składniowych tzn. ani nie upodobniają się do siebie pod względem gramatycznym, ani nie wymuszają na innych leksemach odpowiednich form.: spójniki, partykuły, wykrzykniki.

Klasyfikacja wyrazów ze względu na właściwości semantyczne: wyrazy pełnoznaczne (samodzielnie znaczące): do których zaliczamy: rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, przysłówki, liczebniki, wykrzykniki; wyrazy niepełnoznaczne (niesamodzielnie znaczące): przyimki, spójniki i partykuły; wyrazy informujące (nie mają treści znaczeniowej): zaimki.

Na podstawie żadnego z tych kryteriów nie da się uzyskać podziału na dziesięć jednorodnych grup. Dlatego przy wyodrębnianiu części mowy często stosuje się dwa lub trzy kryteria.

Kilka powodów sprawia, że w niektórych nowszych gramatykach i opracowaniach np. słownikach odchodzi się od tradycyjnego podziału na dziesięć części mowy:

Po pierwsze tradycyjny podział nie jest reprezentatywny dla całego zasobu leksykalnego. Po drugie, zbudowany jest w oparciu o niejednolite kryteria klasyfikacji tzn. część leksemów jest klasyfikowana na podstawie znaczenia, a część na podstawie funkcji składniowych i właściwości morfologicznych. Po trzecie, kryteria te są dość nieostre i obejmują leksemy o różnych właściwościach. Dotyczy to w szczególności nieodmiennych części mowy, gdzie jedynym kryterium, na jakim można się oprzeć, jest kryterium składniowe i znaczeniowe. Po czwarte, wynika z potrzeby stworzenia jasnego, obiektywnego, nieintuicyjnego i wyczerpującego podziału tj. klasyfikacji, w której o przynależności do danej klasy części mowy nie decyduje subiektywna (oparta jedynie o pewne przesłanki) ocena osoby dokonującej podziału, a więc klasyfikacji, dzięki której otrzymujemy za każdym razem identyczny rezultat niezależnie od tego, przez kogo jest robiona. Po piąte, konieczności stworzenia formalnego modelu klasyfikacji (opartego na algorytmie), czytelnego dla komputera. Ma to szczególne znaczenie w tzw. lingwistyce komputerowej, gdzie opis języka musi być bardzo rygorystyczny, oparty na jasnych regułach, które można zaimplementować w postaci kodu czytelnego dla komputera.

W nowszych publikacjach dotyczących języka polskiego liczba części mowy jest zazwyczaj większa niż w tradycyjnym podziale. Występujące w „starej” (szkolnej) klasyfikacji kategorie uzupełnia się najczęściej o takie klasy jak, np. modulanty, modyfikatory, modalizatory, relatory (konektory), dopowiedzenia, operatory metatekstowe. To nie wszystkie różnice między „starymi” a „nowymi” klasyfikacjami. Oprócz dodania nowych części mowy, autorzy (w oparciu przesłanki, o których była mowa wyżej) modyfikują tradycyjne klasy wyrazów. Najczęściej wprowadzane zmiany dotyczą klasyfikacji zaimków, liczebników, przymiotników, przysłówków i partykuł. Autorzy, opierając się na jednym bądź dwu kryteriach (składniowym i/lub morfologicznym), starają się uzyskać jak najbardziej jednorodną klasę wyrazów. Pierwsze z nich pełni wtedy funkcję kryterium podstawowego, na podstawie którego możliwe jest wyodrębnienie wszystkich części mowy, a kryterium morfologiczne jest kryterium pomocniczym (nie zawsze). Trzecie kryterium, semantyczne, jest pomijane przy klasyfikacji albo pełni rolę pomocniczego, podobnie jak kryterium morfologiczne. Różnice między tradycyjną a „nowoczesną” klasyfikacją polegają najczęściej na innym zaklasyfikowaniu części mowy, na przykład:

Liczebniki odmieniające się przez przypadki, liczby i rodzaje są zaliczane do przymiotników. Liczebniki odmieniające się przez przypadki, liczby i posiadające rodzaj są zaliczane do rzeczowników. Zaimki jako klasa niejednorodna, wyodrębniona w oparciu o subiektywne i nieintuicyjne kryteria, jest pomijana albo redukuje się ją do kilku lub kilkunastu wyrazów. Pozostałe wyrazy wyodrębniane na podstawie tradycyjnej klasyfikacji jako zaimki, włącza się (w oparciu o kryterium morfologiczne) do klasy przymiotników, liczebników i rzeczowników lub (w oparciu o kryterium składniowe) do przysłówków. W przypadku klasyfikacji pozostałych odmiennych części mowy tj. czasowników i rzeczowników nie występują zasadnicze różnice.

Wśród nieodmiennych części mowy największe różnice występują w klasyfikacji partykuł i przysłówków. W niektórych klasyfikacjach są one łączone w jedną kategorię.

Charakterystyka klasyfikacji części mowy Kryterium semantyczne Kryterium semantyczne wyodrębnia części mowy na podstawie odwołania się do pojęć ontologicznych (dotyczących elementów rzeczywistości np. przedmiot, czynność, cecha) oraz sposobu odniesienia wyrazów (wyrażeń) do rzeczywistości pozajęzykowej. Według tego podziału leksemy można podzielić na pełnoznaczne (autosemantyczne) oraz niepełnoznaczne (synsemantyczne) i jest to najwyższy poziom klasyfikacji. Dalej wyróżnia się rzeczowniki, które są nazwami osób, przedmiotów, zjawisk itd., czasowniki oznaczające czynności, procesy lub stany, przymiotniki będące nazwami cech osób lub przedmiotów, przysłówki będące nazwami cech czynności, procesów lub stanów, liczebniki będące nazwami liczb, wykrzykniki wyrażające emocje, wolę i naśladujące dźwięki. Zaimki w przeciwieństwie do pozostałych leksemów pełnoznacznych nie nazywają, lecz wskazują. Drugą grupę stanowią leksemy niepełnoznaczne (synsemantyczne), do których należą przyimki, spójniki i partykuły.

Wyróżnia się pięć głównych kategorii znaczeniowych wyrazów: Rzeczowniki nazywające rzeczy (przedmioty materialne i niematerialne, urządzenia, budowle, rośliny, zwierzęta, ludzi, obiekty). Czasowniki wyrażające nazwy czynności (procesy, stany). Przymiotniki nazywające cechy rzeczy (wielkość, rodzaj, właściwości, cechy) oraz liczebniki wyrażające cechy ilościowe (liczbę, wielkość). Przysłówki nazywające cechy czynności, procesów, stanów. Wykrzykniki wyrażające emocje, uczucia, wolę, naśladujące dźwięki i oznaczające nagłe czynności.