Pajęczaki (Arachnida) – gromada stawonogów z podtypu szczękoczułkopodobnych i nadgromady szczękoczułkowców. Obejmuje około 112 tysięcy opisanych gatunków współczesnych, ale ich faktyczna liczba przekraczać może milion. Ponadto znanych jest około 2 tysięcy gatunków wymarłych.
Ciało mają podzielone na dwie tagmy prosomę i opistosomę lub na dwie pseudotagmy gnatosomę i idiosomę. Dwie przednie pary przydatków to szczękoczułki i nogogłaszczki. Odnóży krocznych są 4 pary, rzadko mniej. Większość zasiedla lądy, rzadko są wtórnie słodko- lub słonowodne. Zamieszkują rozmaite siedliska i przyjmują różne strategie pokarmowe. Rozwój pozazarodkowy może mieć charakter epimorfozy lub metamorfozy. Liczne gatunki mają duże znaczenie dla człowieka, zarówno pozytywne (drapieżniki, destruenci) jak i negatywne (szkodniki upraw, pasiek i produktów spożywczych, pasożyty, wektory patogenów, źródła alergenów, zwierzęta jadowite).
Morfologia thumb|left|Różne typy szczękoczułków spotykane u pajęczaków. A: scyzorykowate, B: nożycowate, C: szczypcowate. thumb|Budowa zewnętrzna skorpiona. Niebieski – odnóża głowowe: P – nogogłaszczki, C – szczękoczułki. Ciemnozielony – prosoma: O – oczy. Jasnozielony – odnóża kroczne: Ta – stopa, Ti – goleń, Fe – udo, Co – biodro. Żółty – mezosoma. Różowy – metasoma. T (czerwony) – telson Przedstawiciele pajęczaków osiągają rozmiary od 0,08 mm w przypadku niektórych roztoczy do blisko metra długości u wymarłych Brontoscorpio anglicus i Praearcturus gigas, a wśród współczesnych do 23 cm długości ciała u skorpiona Heterometrus swammerdami i do 25 cm rozpiętości odnóży u niektórych ptaszników. Masa ciała u form współczesnych dochodzi do 50 g u skorpiona cesarskiego. Kształt ciała może być różny: od wydłużonego po workowaty. Ciało typowo składa się z dwóch tagm: prosomy i opistosomy (zwanych też głowotułowiem i odwłokiem), jednak u roztoczy podział na pierwotne tagmy często zanika, a zamiast niego pojawiają się nieodpowiadające segmentacji pseudotagmy: gnatosoma i idiosoma, a w wyniku dalszych modyfikacji: proterosoma i hysterosoma.
Prosoma Prosoma powstaje w rozwoju zarodkowym przez zlanie się somitu ocznego (akronu) z sześcioma segmentami pozaocznymi. Somit oczny mieć może od 1 do 12 par oczu prostych, natomiast brak u pajęczaków oczu złożonych. Podobnie jak u innych szczękoczułkowców brak jest czułków i żuwaczek, za to pierwszy z somitów pozaocznych dysponuje przydatkami gębowymi w postaci szczękoczułków (chelicer). Zbudowane są one z 1–3 członów, mogą być zwieńczone szczypcami, pazurami, mieć postać sztyletów, igieł lub haków. Na szczękoczułkach uchodzić mogą gruczoły jadowe (np. pająki), gruczoły przędne (zaleszczotki) albo mogą znajdować się na nich aparaty kopulacyjne samców: spermatodaktyl, spermatotrema (żukowce) lub aparat biczykowy (solfugi). Drugi somit zaoczny zaopatrzony jest w nogogłaszczki, które albo są podobne budową do odnóży krocznych i pełnią funkcję zmysłową, albo zakończone są szczypcami i pełnią funkcję chwytną. U zaleszczotków szczypce nogogłaszczków mają ujścia gruczołów jadowych. U samców pająków ostatni człon nogogłaszczków zawiera aparat kopulacyjny w postaci bulbusa. Pozostałe somity prosomy typowo mają po parze odnóży krocznych (łącznie 4 pary). U roztoczy i kapturców liczba par odnóży może być mniejsza (2–3). Typowo odnóże kroczne buduje 6 członów: biodro, krętarz, udo, rzepka lub kolano, goleń i stopa, jednak mogą się one wtórnie zrastać lub dzielić (maksymalnie jest ich 8). U roztoczy odnóża kroczne mogą być zmodyfikowane do pełnienia innych funkcji, np. chwytnych lub pływnych, natomiast u spawęk pierwsza ich para przekształcona jest w narządy zmysłowe analogiczne czułkom.
Prosoma zwykle nakryta jest karapaksem, ale jej pierwsze cztery segmenty (cefalosoma) pokryte mogą być propeltidium, a kolejne dwa nienakryte żadną tarczką (solfugi) lub nakryte odpowiednio mezopeltidium i metapeltidium (rozłupnogłowce i głaszczkochody). Spód prosomy może być w całości zakryty biodrami albo może między nimi występować sternum.
Opistosoma Opistosoma może być maksymalnie 12-segmentowa (w rozwoju zarodkowych 13-segmentowa), przy czym u wielu grup segmentacja jest wtórnie zatarta. W pierwotnym planie budowy dzieli się na 7-segmentową mezosomę (zwaną też przedodwłokiem) i 5-segmentową metasomę (zwaną też zaodwłokiem). Taki podział zachowuje się np. u skorpionów. Powszechna jest jednak tendencja do redukcji liczby segmentów, w tym częsty jest całkowity zanik metasomy. Na mezosomie brak jest odnóży lokomocyjnych, za to występować mogą ich zmodyfikowane wersje w postaci narządów oddechowych (płucotchawki, worki płucne), zmysłowych (grzebienie), płciowych (wieczko płciowe) lub przędnych (kądziołki). Na metasomie odnóży zawsze brak. Opistosomę u skorpionów wieńczy telson z kolcem jadowym, a u rozłupnogłowców i biczykoodwłokowców biczyk homologiczny z owym telsonem.
Pseudotagmy U roztoczy podział na prosomę i opistosomę zastąpiony jest tym na pseudotagmy: gnatosomę i idiosomę, przy czym narządy gębowe leżą na tej pierwszej, ale oczy i mózg w tej drugiej. U dręczy idiosoma często dzieli się bruzdą sejugalną na propodosomę i hysterosomę. Propodosoma łączyć się może z gnatosomą w proterosomę. Gnatosoma u niektórych pasożytniczych Astigmata redukuje się, a nawet całkiem zanika. U Prostigmata idiosoma dzielić się może na aspidosomę, podosomę i opistosomę.
Anatomia i fizjologia thumb|Anatomia pająka.
Pokrycie ciała i szkielet Ciało pajęczaków pokryte jest chitynowym oskórkiem, stanowiącym szkielet zewnętrzny. Składa się on z zawierającej dużo wosków i lipidów epikutykuli, zesklerotyzowanej egzokutykuli (brak jej na błonach stawowych i międzysegmentalnych) oraz endokutykuli. Pod oskórkiem znajduje się jednowarstwowy, twórczy naskórek, zwany podskórkiem. Egzoszkielet po stronie wewnętrznej ma apodemy służące przyczepowi mięśni. Oprócz egzoszkieletu w prosomie obecny jest szkielet wewnętrzny w postaci endosternitu.
Układ nerwowy thumb|Ośrodkowy układ nerwowy tępoodwłokowca. br: mózg, seg: zwój podprzełykowy, me: oczy środkowe, le: oczy boczne; nch: nerw szczękoczułka, npd: nerw nogogłaszczka, np1–4: nerwy odnóży krocznych, ce: ogon koński. Układ nerwowy w większości przypadków jest silnie skoncentrowany i wszystkie zwoje nerwowe lub większa ich część zlewają się w jedną masę dookoła przełyku. Najsłabsza koncentracja występuje u skorpionów, ale nawet u nich w podprzełykową część masy nerwowej zlewają się wszystkie zwoje prosomy i cztery pierwsze mezosomy. Mózg składa się z przodomóżdża, śródomóżdża i tyłomóżdża. Przodomóżdże unerwia oczy, śródmóżdże szczękoczułki, zaś tyłomóżdże nogogłaszczki. Często w mózgu obecne są odpowiedzialne za kojarzenie ciała grzybkowate, które objętościowo mogą stanowić jego duży fragment. Tylna część mózgu łączy się z wegetatywnym układem nerwowym.
Zmysły Szczecinki zmysłowe (włoski czuciowe, sensilla) rozmieszczone są na całym ciele, przy czym najliczniej na szczękoczułkach, nogogłaszczkach i w odsiebnych częściach odnóży krocznych. Mogą one być wrażliwe na drgania (mechanoreceptory), temperaturę (termoreceptory), skład chemiczny (chemoreceptory zapachowe i smakowe) czy wilgotność (higroreceptory). Szczególnym ich przykładem są wyspecjalizowane w wyczuwaniu drgań powietrza mechanoreptory – trichobotria. Receptorem charakterystycznym dla pajęczaków są narządy szczelinowate – występujące pojedynczo lub w grupach (narządy lirowate). Są one narządami proprioreceptywnymi, co znaczy, że odbierają informacje o napięciu poszczególnych części oskórka – np. stawów, ale mogą być też czułe na ruch powietrza i drgania podłoża.
Wiele specyficznych narządów zmysłowych znaleźć można wśród roztoczy, np. solenidia, eupatidia, organ głaszczkowy, narząd Hallera, tritosternum czy organ Claparede’a.
Wzrok thumb|Przekrój poprzeczny oka bocznego skorpiona włoskiego. lens: soczewka; nerve: komórki siatkówki; rhabd: radbomery; nervf: włókna nerwu optycznego; int: komórki pośrednie thumb|Zasięg poszczególnych oczu u pająka z rodziny skakunowatych. U pajęczaków występują tylko oczy proste o formie pęcherzykowej lub kubkowej (brak oczu złożonych). Pozbawione są one właściwego aparatu dioptrycznego zbudowanego ze stożków krystalicznych – ich rolę przejmują stożkowate wypustki rogówki. Wyróżnia się oczy boczne i środkowe (główne). Boczne wyewoluowały z oczu złożonych słonowodnych szczękoczułkowców i mają podział na siatkówkę, ciało szkliste, soczewkę i rogówkę, a ponadto mogą mieć błonę odblaskową zwiększającą zdolność do odbierania światła. Ich liczba u form współczesnych sięga 5 par, ale u wymarłych Trigonotarbida bywało ich 15, a u niektórych wymarłych skorpionów około 30. Oczy środkowe są strukturami pochodzenia ektodermalnego.
U niektórych bezokich roztoczy, np. niektórych kleszczy, spotkać można prostsze fotoreceptory.
Układ wewnątrzwydzielniczy Charakterystycznym dla pajęczaków elementem układu wewnątrzwydzielniczego jest, położony za mózgiem, organ retrocerebralny (Schneidera), odpowiedzialny m.in. za wytwarzanie hormonów linienia i wzrostu.
Oddychanie thumb|Przekrój poprzeczny przez worek płucny pająka Skorpiony, biczykoodwłokowce, rozłupnogłowce, tępoodwłokowce i zdecydowana większość pająków oddycha za pomocą płuc książkowych (worków płucnych), leżących w opistosomie w liczbie 1–4 par i będących homologami skrzeli ostrogonów. Składają się one z komory płucnej połączonej przedsionkiem z zamykalną przetchlinką. Ściana komory sfałdowana jest w ciasno upakowane, silnie unaczynione blaszki. Powietrze, przechodząc przez przestrzenie między nimi, oddaje do hemolimfy tlen, a zabiera dwutlenek węgla i usuwa go z organizmu. U części pająków blaszki płucne są rurkowato zwinięte tworząc płucotchawki.
Kosarze, zaleszczotki, solfugi, kapturce, większość roztoczy i niektóre pająki oddychają tchawkami, przy czym u kosarzy, solfug, niektórych roztoczy i pająków są to tchawki krzewiasto rozgałęzione, u innych roztoczy i pająków tchawki nierozgałęzione, a u większości zaleszczotków i kapturców tchawki sitowe. U pająków tchawki mogą współwystępować z workami płucnymi. Przetchlinki tchawek rozmieszczone bywają bardzo różnie.
Głaszczkochody i niektóre roztocze oddychają całą powierzchnią ciała.
U tępoodwłokowców i niektórych głaszczkochodów występują wspomagające oddychanie woreczki brzuszne.
U niektórych tępoodwłokowców i roztoczy występuje pozwalający na oddychanie pod wodą plastron. Wodne pająki wykorzystują w tym celu hydrofobowe owłosienie opistosomy, a niekiedy też specjalne oprzędy.
Krążenie Występuje układ krwionośny otwarty, w którym krąży hemolimfa i którego stopień złożoności zależny jest od typu narządów oddechowych. U grup płucodysznych położone w grzbietowej części opistosomy, w zatoce osierdziowej serce ma kształt rurki poprzebijanej ostiami, ku przodowi przechodzącej w aortę przednią, a bokami w tętnice boczne. Hemolimfa ku przodowi dostaje się przez rozwidloną aortę do brzusznej zatoki prosomalnej, natleniając układ nerwowy i odnóża, a bokami do brzusznej zatoki opistosomalnej, natleniając narządy wewnętrzne. Z tej ostatniej zatoki dostaje się do worków płucnych, gdzie zachodzi oddychanie zewnętrzne, a następnie żyłami płucnymi do zatoki osierdziowej. Największy stopień złożoności występuje u skorpionów, gdzie ostiów jest 7 par, arterii bocznych 9 par, a worków płucnych 4 pary. U form prymitywnych serce wykazuje przewężenia zgodne z segmentacją opistosomy.
U grup mających tchawki, które są narządami doprowadzającymi tlen do wszystkich tkanek, system naczyń ulega uproszczeniu. U głaszczkochodów i wielu roztoczy zarówno naczynia jak i serce całkiem zanikły, a hemolimfa obmywa ciało dzięki skurczom innych mięśni.
Układ pokarmowy thumb|Kosarz posilający się na odrzuconym ogonie jaszczurki|lewo