thumb|240px|Żołnierze powojennej partyzantki antykomunistycznej. Od lewej: Henryk Wybranowski „Tarzan”, Edward Taraszkiewicz „Żelazny”, Mieczysław Małecki „Sokół” i Stanisław Pakuła „Krzewina” (czerwiec 1947) thumb|240px|Mundur ppor. Edwarda Taraszkiewicza Edward Taraszkiewicz ps. Żelazny (ur. 22 stycznia 1921 w Duisburgu, zm. 6 października 1951 w Zbereżu nad Bugiem) – dowódca lotnych oddziałów partyzanckich Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość działający na ziemi chełmsko-włodawskiej.
Życiorys Urodził się w rodzinie robotniczej, miał czworo rodzeństwa. Ukończył szkołę powszechną we Włodawie, gdzie zastał go wybuch II wojny światowej.
W 1940 za nielegalne posiadanie broni został wysłany na roboty przymusowe do III Rzeszy. Pracował w Querfurcie. Na początku 1945 powrócił z robót przymusowych i podjął działania w strukturach obwodu Włodawa Inspektoratu Chełm AK-DSZ-WiN. W lipcu 1945 został osobistym sekretarzem i adiutantem por. Klemensa Panasiuka „Orlisa”, a następnie zastępcą dowódcy w oddziale swojego brata ppor. Leona Taraszkiewicza „Jastrzębia”. Oddział rozrastał się z tygodnia na tydzień i oprócz walki z komunistyczną władzą zajmował się zwalczaniem pospolitych bandytów nękających miejscową ludność.
5 lutego 1946 oddział „Jastrzębia” opanował na kilka godzin miasto Parczew, w którym zajął urzędy i przeprowadził akcję ekspropriacyjną, zabił w walce jedynego milicjanta broniącego siedziby sił bezpieczeństwa i rozstrzelał trzech żydowskich funkcjonariuszy ochrony miasta. Według Mariusza Bechty, Wiesława Charczuka i Grzegorza Makusa podłożem akcji było polityczne uprzywilejowanie ludności żydowskiej pod nowymi rządami i bezkarność komunistów, którzy mieli terroryzować polskich mieszkańców. Jan Tomasz Gross i Dariusz Libionka uznają natomiast podłoże akcji za materialne i antysemickie. Akcja na Parczew, która miała według partyzantów spotkać się z entuzjastycznym przyjęciem polskiej ludności, skłoniła pozostałych Żydów do emigracji, likwidując gminę żydowską. Kronika oddziału Żelaznego z 1948 nakreśla tło społeczno-ekonomiczne oraz plan ataku na struktury aparatu bezpieczeństwa podległego władzy ludowej w Parczewie. W kolejnych dniach Taraszkiewicz stoczył walkę z 70-osobową pościgową grupą operacyjną KBW i UB, zmuszając ją do wycofania. 1 lutego dowodził potyczką z oddziałem KBW przeprowadzającym obławę w okolicy wsi Marianka, w której to walce zginęło kilkunastu żołnierzy oddziału, a do niewoli dostało się dwóch oficerów i 12 szeregowych.
17 lipca 1946 wraz z oddziałem Stefana Brzuszka „Boruty” z NSZ Taraszkiewicz zorganizował zasadzkę na trasie Chełm – Lublin, w wyniku której zatrzymał siostrę Bolesława Bieruta, Zofię Malewską, z mężem, synem i synową. Po przysłaniu w teren 72 wagonów KBW zwolnił porwanych z rozkazu komendanta obwodu Włodawa kpt. Zygmunta Szumowskiego „Komara”.
22 października 1946 wraz z oddziałem Józefa Struga „Ordona” w ciągu jednego dnia zdobył posterunki MO w Milejowie, Łęcznej i Cycowie, rozbroił oddział WOP na trasie Włodawa – Chełm, a następnie wjechał i opanował Włodawę, gdzie zajął posterunek MO i rozbił siedzibę Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego uwalniając 65 więźniów. W listopadzie 1946 połączone oddziały „Jastrzębia”, „Ordona” i kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” stoczyły bitwę z grupą operacyjną KBW w okolicach Świerszczowa pow. Łęczna, w której zginęło 18 żołnierzy KBW, a 32 zostało rannych.
Po śmierci brata Edward Taraszkiewicz przejął funkcję komendanta oddziału WiN Obwodu Włodawa i w późniejszym okresie mianowany został podporucznikiem czasu wojny. Jako zwolennik kontynuowania zbrojnego oporu nie skorzystał z amnestii z lutego 1947 i wiosną ponownie rozpoczął walkę. W 1947 jego oddział przeprowadził wiele akcji bojowo-dywersyjnych i likwidacyjnych, m.in. 22 kwietnia 1947 odnotował spektakularny sukces w spotkaniu pod wsią Białka z grupą operacyjną PUBP we Włodawie dowodzoną przez ppor. Konasiuka (w starciu zginęło 4 żołnierzy KBW i dowodzący grupą oficer UBP, rany odniosło 4 żołnierzy KBW i 3 funkcjonariuszy MO). Partyzanci, którzy zostali panami placu boju, opatrzyli rannych przeciwników oraz zabili zdrajcę, który prowadził grupę operacyjną. 25 kwietnia 1947 urządził zasadzkę na grupę operacyjną MO, UB i KBW w pobliżu wsi Uhnin, w nocy z 2 na 3 lipca przeprowadził wspólnie z połączonymi oddziałami Józefa Struga „Ordona” i Stanisława Kuchcewicza „Wiktora” akcję pacyfikacyjną we wsi Puchaczów, gdzie rozstrzelano 21 mieszkańców (w tym dziesięcioro działaczy PPR) w odwecie za wydanie UB i w efekcie śmierć trzech partyzantów kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka”. Wiosną 1948 „Żelazny” rozpoczął budowę rozległej siatki terenowej, której placówki zostały zorganizowane w pow. Włodawa, Chełm, Lubartów i Parczew. Dzięki takiej organizacji jego oddział przetrwał do października 1951.
Jesienią 1948 podporządkował się dowódcy oddziałów zbrojnych Lubelszczyzny, kpt. Zdzisławowi Brońskiemu „Uskokowi”, który przejął tę funkcję z rąk mjr. cc Hieronima Dekutowskiego „Zapory”, i do samobójczej śmierci „Uskoka”, 21 maja 1949 w otoczonym przez UB bunkrze w Dąbrówce pow. Łęczna, działał w ramach podległych mu patroli. W latach 1949–1951 jego oddział cały czas wykazywał dużą aktywność bojową, m.in. 25 października 1949 na stacji kolejowej w Stulnie zdobyto, bez strat własnych, 1,5 mln złotych oraz teczkę z tajnymi dokumentami chełmskiego i włodawskiego UB, przeznaczoną dla Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Lublinie. Dokumenty zawierały wykaz i krótką charakterystykę informatorów, agentów i działaczy komunistycznych z Podlasia i pozwoliły „Żelaznemu” na zabicie wielu z nich. Do najbardziej spektakularnej akcji oddziału, już tylko czteroosobowego, doszło 29 maja 1951 w pobliżu wsi Wytyczno – zastrzelono znanego działacza PPR i PZPR, byłego przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie Ludwika Czugałę. Tego samego dnia podczas rajdu po pow. włodawskim zabito czterech innych działaczy komunistycznych.
Edward Taraszkiewicz „Żelazny” był, obok kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” i sierż. Jana Leonowicza „Burty”, najbardziej poszukiwanym żołnierzem podziemia na Lubelszczyznie. W czerwcu 1951 do likwidacji grupy „Żelaznego” powołano specjalną grupę operacyjną KBW krypt. „W”, w której skład weszły cztery baony piechoty. W wyniku zakrojonej na szeroką skalę kilkumiesięcznej gry operacyjnej ustalono miejsce pobytu „Żelaznego” i jego trzech ostatnich żołnierzy – w Zbereżu n. Bugiem w powiecie włodawskim. 6 października 1951 800-osobowa obława UB i KBW dowodzona przez majora UB Jana Wołkowa otoczyła zabudowania rodziny Kaszczuków, w których przebywali partyzanci. Przebijając się z okrążenia partyzanci przerwali dwa pierścienie obławy, zdobyli łazik, lecz w trakcie odskoku natknęli się na sztab dowodzenia operacją i tam, nadal się ostrzeliwując (według raportu sporządzonego przez WUBP w Lublinie grupa operacyjna straciła 4 zabitych i 3 rannych, w tym 3 zabitych i 3 rannych żołnierzy KBW i 1 zabitego funkcjonariusza UB – byłego zastępcę szefa Wydziału III WUBP w Lublinie), zginęli w walce: Edward Taraszkiewicz „Żelazny” i Stanisław Torbicz „Kazik”. Dwóch pozostałych partyzantów ujęto, w procesie skazano na śmierć i w 1953 stracono. W trakcie działań Grupy Operacyjnej UB-KBW zostali zabici również Natalia i Teodor Kaszczukowie, małżeństwo, w których domu ukrywali się partyzanci. Po obławie ciało „Żelaznego” zostało przewiezione do PUBP we Włodawie i pochowane w nieznanym miejscu. Dopiero w czerwcu 2007 znaleziono miejsce, gdzie prawdopodobnie został pochowany. W 1991 w Zbereżu odsłonięto kapliczkę i symboliczną tablicę pamiątkową. mały|Zbereże – tablica pamięci Edwarda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”
Odznaczenia Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski – 20 sierpnia 2009 (pośmiertnie postanowieniem prezydenta Lecha Kaczyńskiego „za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej”).
Zobacz też żołnierze wyklęci Bronisław Taraszkiewicz Leon Taraszkiewicz
Przypisy
Bibliografia Henryk Pająk: „Jastrząb” kontra UB, Retro, Lublin 1993 Henryk Pająk: „Żelazny” kontra UB, Retro, Lublin 1993 Rafał Wnuk: Lubelski Okręg AK, DSZ i WiN 1944–1947, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2000 Jarosław Kopiński: Konspiracja akowska i poakowska na terenie Inspektoratu Rejonowego Radzyń Podlaski w latach 1944–1956, Biała Podlaska 1998 Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, tom I, red. Jan Żaryn i Jacek T. Żurek (seria „Słowniki”, 1), Instytut Pamięci Narodowej, Kraków 2002 Andrzej T. Filipek, Bożenna Janocińska: Edmund Edward Taraszkiewicz „Żelazny”: Trzy pamiętniki, wstęp, red. nauk. i oprac. dokumentów, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2008, . Jarosław Kopiński: Rozpracowanie grupy Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego” przez funkcjonariuszy WUBP w Lublinie w latach 1947–1951, w: Wobec komunizmu. Materiały z sesji naukowej pt. „Lubelskie i południowe Podlasie wobec komunizmu 1918–1989”, Radzyń Podlaski 2005 Artur Piekarz: Ostatnia walka grupy Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego” w świetle zeznań żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 10 (2012), s. 257–298
Kategoria:Członkowie Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj Kategoria:Członkowie Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość Kategoria:Dowódcy oddziałów podziemia antykomunistycznego (1944–1956) Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Urodzeni w 1921 Kategoria:Zmarli w 1951 Kategoria:Ludzie urodzeni w Duisburgu Kategoria:Żołnierze oddziałów podziemia antykomunistycznego polegli w walkach (1944–1956)