II wojna światowa w Afryce – całokształt działań zbrojnych stoczonych w Afryce (głównie północnej) pomiędzy Aliantami a państwami Osi podczas II wojny światowej. Oficjalnie rozpoczęły się 10 czerwca 1940 roku, kiedy to do wojny po stronie III Rzeszy włączyły się faszystowskie Włochy. Benito Mussoliniemu marzyło się stworzenie w basenie Morza Śródziemnego Drugiego Imperium Rzymskiego. Głównym założeniem było więc pokonanie Wielkiej Brytanii i Francji w ich koloniach w Afryce. W lutym 1941 roku do Włochów dołączyli Niemcy z Afrika Korps pod dowództwem Erwina Rommla. Po przeciwnej stronie w kampanii północnoafrykańskiej brały udział wojska alianckie wielu narodowości: brytyjskie, amerykańskie (od listopada 1942 r.), australijskie, nowozelandzkie, francuskie, południowoafrykańskie, czechosłowackie oraz polskie, reprezentowane przez Samodzielną Brygadę Strzelców Karpackich. Walki w Afryce trwały do 13 maja 1943 roku, kiedy to skapitulowały ostatnie oddziały Osi w Tunezji.
Za najważniejszą część wojny w Afryce uważa się kampanię północnoafrykańską, jednak na czarnym lądzie wydarzyły się także inne epizody II wojny światowej, jak np. bitwa o Madagaskar. Kampania północnoafrykańska stanowi część większej kampanii śródziemnomorskiej.
Sytuacja geopolityczna w Afryce w przededniu wybuchu wojny Po podbiciu Abisynii przez Włochów w 1936 roku, oprócz Liberii nie było w Afryce żadnego niezależnego państwa.
Posiadłości Włoch thumb|Włochy i ich kolonie w 1940 roku Włochy w 1940 kontrolowały Libię, Abisynię, Erytreę i Somali Włoskie. Trzy ostatnie terytoria tworzyły tzw. Włoską Afrykę Wschodnią.
Posiadłości Wielkiej Brytanii i państwa Brytyjskiej Wspólnoty Narodów Brytyjska Afryka Zachodnia: Sierra Leone, Gambia, Złote Wybrzeże, Nigeria, zachodnie Togo i zachodni Kamerun. Kenia, Uganda, Tanganika (jako mandat Ligi Narodów), Zanzibar, Rodezja, Niasa, Beczuana, Somali Brytyjskie, Seszele.
Państwami zależnymi od Wielkiej Brytanii były Egipt (oficjalnie niepodległy) oraz Związek Południowej Afryki (dominium brytyjskie), natomiast Sudan był formalnie kondominium brytyjsko-egipskim.
Posiadłości Francji Afryka Północna: Algieria Francuska, Tunezja Francuska, Maroko Francuskie. Francuska Afryka Zachodnia: Senegal, Mauretania, Sudan Francuski, Gwinea, Wybrzeże Kości Słoniowej, Górna Wolta, Dahomej i Niger. Francuska Afryka Równikowa: Gabon, Kongo Środkowe, Ubangi-Szari (obecnie Republika Środkowoafrykańska) oraz Czad. Somali Francuskie, Madagaskar.
Inne kolonie Posiadłości w Afryce posiadały też inne państwa: Hiszpania: Maroko Hiszpańskie, Sahara Hiszpańska. Portugalia: Angola, Gwinea Portugalska, Kabinda, São João Baptista de Ajudá, Wyspy Świętego Tomasza i Książęca, Wyspy Zielonego Przylądka. Belgia: Kongo Belgijskie.
Roszczenia Roszczenia do Afryki Środkowej wysuwała III Rzesza i był to jeden z powodów, dla których w 1941 zaangażowała się w wojnę w Afryce wysyłając tam korpus ekspedycyjny Afrika Korps.
Plany Włochy Włochy chciały stworzyć tzw. Drugie Imperium Rzymskie, rozciągające się od Atlantyku aż po Bliski Wschód. Aby jak najszybciej pokonać przeciwnika planowano uderzyć na Egipt w kierunku Kanału Sueskiego. Atak nastąpić miał od strony Libii i Włoskiej Afryki Wschodniej. Włosi zamierzali szybko zająć Somali Brytyjskie, Sudan i Egipt, dotrzeć do Kanału Sueskiego i sparaliżować konwoje aliantów płynące z lub do Indii. Po opanowaniu tych terenów armia włoska miała ruszyć na bogaty w ropę Półwysep Arabski. Włosi zamierzali też okupować Tunezję. Chciano także pozyskać do walki Arabów, którzy byli przeciwnikami angielskiej i francuskiej dominacji w tym regionie.
Alianci Z zagrożenia brytyjskich i francuskich kolonii zdano sobie sprawę dopiero po przystąpieniu Włoch do wojny. Wcześniej tylko Francuzi na południu Tunezji zbudowali system umocnień mający chronić tę kolonię przed włoską agresją. Garnizony były przygotowane raczej do walk w razie powstań tubylców. Brytyjczycy zorganizowali później system konwojów, zaopatrujących walczące oddziały w Egipcie, na trasie Gibraltar – Malta – Aleksandria. Zdobycie przez państwa osi jednej z tych baz oznaczałoby przegraną na Morzu Śródziemnym.
III Rzesza Adolf Hitler już w 1940 zaproponował Mussoliniemu wysłanie kilku dywizji pancernych do Afryki, jednak duce odmówił. Führer nie nalegał, jednak Niemcy bacznie obserwowali sytuację. W razie ewentualnego zaangażowania w tamtym rejonie chcieli przede wszystkim opanować Kanał Sueski i ruszyć na pola ropy naftowej na Bliskim Wschodzie. Później mieli przejąć władzę w kilku środkowoafrykańskich koloniach Francji.
Wybuch wojny w Afryce Za początek zmagań w Afryce Północnej uznaje się zajęcie Fortu Capuzzo przez brytyjskie oddziały już 10 czerwca 1940, w dniu wypowiedzenia wojny aliantom przez Włochów. Mimo tego, nie doszło tam do ciężkich walk, Włosi rozpoczęli natomiast natarcie w alpejskich przełęczach na pozycje francuskie. 11 czerwca doszło do pierwszego wydarzenia mającego wpływ na kampanię w Afryce – Włosi zbombardowali Maltę. Już wówczas zdawano sobie sprawę, że ta wyspa będzie stanowić ważny element w systemie uzupełnień brytyjskiej armii. Dzień później 21 włoskich bombowców Savoia SM-79 zaatakowało Bizertę, zapalając zbiorniki paliwa i niszcząc kilka francuskich samolotów na lotnisku. Rozpoczęło się minowanie wybrzeża Morza Śródziemnego. Na granicy egipsko-libijskiej doszło tylko do kilku potyczek pomiędzy brytyjskimi a włoskimi patrolami. Na Morzu Śródziemnym także doszło do kilku mniejszych starć morskich. 22 czerwca Francuzi skapitulowali przed Niemcami, dwa dni później podpisano w Rzymie zawieszenie broni pomiędzy Francuzami a Włochami. Wobec tego Mussolini i Comando Supremo zostawili w spokoju francuskie kolonie zarządzane teraz przez Rząd Vichy. Skupiono się na ataku na Egipt, Sudan i Somali Brytyjskie.
Przebieg 1940 Incydent w Mers el-Kebir
thumb|Francuski pancernik „Dunkerque” uszkodzony podczas akcji w Mers el-Kebir. Pierwszym poważnym aktem II wojny światowej w Afryce była akcja brytyjskiej Royal Navy pod kryptonimem Catapult. Tuż po upadku Francji alianci stanęli przed problemem postawy nowego rządu Francji. Winston Churchill, zdając sobie sprawę z tego, że proniemiecki rząd może ulec i przekazać siłom Osi swą flotę, nakazał wystosować ultimatum do francuskich dowódców okrętów wojennych. W Gibraltarze sformowano (specjalnie do tej akcji) zespół uderzeniowy . Francuzi mieli do wyboru: albo dalej walczyć wraz z aliantami przeciw Osi albo francuskie okręty zostaną przejęte lub nawet zniszczone. Część floty francuskiej stacjonująca w alianckich portach została opanowana przez Brytyjczyków, jednak flota stacjonująca w kontrolowanych przez rząd Vichy koloniach w Afryce odmówiła poddania. Największa koncentracja okrętów wojennych Francji znajdowała się w algierskim porcie Mers el-Kebir i tam też uderzono. Wobec odmowy współpracy z aliantami, Brytyjczycy otworzyli ogień 3 lipca o godzinie 16.56. O godzinie 17.09 eksplodował trafiony pancernik „Bretagne”, pociągając za sobą 977 ofiar śmiertelnych z 1130-osobowej załogi. Uszkodzone zostały pancerniki „Provence” i „Dunkerque” oraz niszczyciel „Mogador”. Tylko kilka okrętów uszło Brytyjczykom. 4 lipca brytyjski okręt podwodny HMS „Pandora” zatopił francuskie awizo „Rigault de Genouilly”, a 5 lipca samoloty startujące z lotniskowca HMS „Ark Royal” przeprowadziły nalot na port w celu całkowitego wyeliminowania uszkodzonych francuskich okrętów.
W akcji przeciw flocie w Mers el-Kebir zginęło 1297 francuskich marynarzy, około 350 zostało rannych. Wydarzenie to spowodowało zerwanie stosunków dyplomatycznych rządu Vichy z Wielką Brytanią 4 lipca 1940 i nalot francuskich bombowców na Gibraltar tego samego dnia.
We wrześniu 1940 Brytyjczycy i Wolni Francuzi podjęli nieudaną próbę opanowania Dakaru, pozostającego pod władzą rządu Vichy, za pomocą morskiego desantu (operacja Menace). Udało im się natomiast opanować Gabon.
Początek kampanii wschodnioafrykańskiej thumb|Mapa włoskiej inwazji na Somali Brytyjskie w sierpniu 1940 roku Pierwszym celem ambitnego przywódcy Włoch były kolonie brytyjskie we wschodniej Afryce, zwłaszcza Somali Brytyjskie. Siły włoskie, zgromadzone we Włoskiej Wschodniej Afryce, liczyły ok. 300 000 żołnierzy, w zdecydowanej większości były to oddziały tubylcze (Włochów było tylko ok. 50 000). Brytyjczycy mogli im przeciwstawić zaledwie ok. 1500 żołnierzy, stacjonujących w kilku garnizonach.
Włosi zaatakowali 4 sierpnia 1940 roku, z łatwością likwidując opór skromnych sił brytyjskich. Zajęli Somali Brytyjskie, uzyskując tym samym kontrolę nad wejściem na Morze Czerwone, czyli Zatoką Adeńską, przez to zagrozili brytyjskim szlakom zaopatrzeniowym, prowadzącym przez Kanał Sueski. Przeciwko brytyjskim koloniom w Kenii i Sudanie nie podjęto zdecydowanych kroków, zadowalając się zajęciem 14 lipca miast Moyale w Kenii i istotnego ze strategicznego punktu widzenia Kassala leżącego w pobliżu granicy Erytrei. Następnie siły włoskie, rozciągnięte na olbrzymich terenach Afryki, przeszły do obrony.
Atak na Egipt 13 września wojska włoskie pod dowództwem marszałka Grazianiego przekroczyły granicę z Egiptem. Po krótkotrwałych walkach Brytyjczycy ponosząc niewielkie straty wycofali się o kilkadziesiąt kilometrów. 16 września Włosi zajęli miasto Sidi Barrani i walki na froncie ustały. Graziani wstrzymał ofensywę czekając na podciągnięcie zaopatrzenia (co świadczy o słabym przygotowaniu armii do najazdu na Egipt). Tymczasem do Egiptu zaczęło docierać zaopatrzenie – ale do wojsk brytyjskich. 17 września brytyjskie bombowce zbombardowały Sidi Barrani i Bengazi. Pomiędzy włoskimi wojskami a siłami aliantów pozostał 80 milowy pas ziemi niczyjej pomiędzy Sidi Barrani a umocnieniami w Marsa Matruh.
Kontrofensywa aliantów thumb|Opancerzony brytyjski Rolls-Royce w okolicach Bardiji, 1940 Kontrofensywie Brytyjczyków pod ogólnym dowództwem (operacyjnym dowódcą był gen. R.N. O’Connor) generała Archibalda Wavella nadano kryptonim Compass. Rozpoczęto ją wieczorem 7 grudnia 1940 roku marszem przez pas ziemi niczyjej. 9 grudnia ofensywa rozpoczęła się z pełnym rozmachem – do ataku ruszyły dywizje brytyjskie, hinduskie i australijskie. Wykorzystując nieobsadzoną przez Włochów lukę w ich froncie na pustyni, a następnie wychodząc na ich tyły, zajęto po kolei 7 fortów które pozostawały bierne aż do chwili ataku, wzięto w nich do niewoli prawie 40 tysięcy włoskich jeńców, 10 grudnia odbito Sidi Barrani. Na tym zakończyła się ta faza operacji znana jako bitwa o Marmarykę. Do 15 grudnia Brytyjczycy całkowicie wyparli Włochów z Egiptu biorąc kolejne kilkanaście tysięcy jeńców między Buq Buq a Sollum (łącznie z poprzednimi walkami rozbito 5 dywizji włoskich) i rozpoczęli pościg za wycofującym się przeciwnikiem. Alianci wkroczyli do Cyrenajki, kierując się na Bardię, gdzie umacniali się Włosi oczekując ataku.
1941 Wyparcie Włochów z Cyrenajki