Ożanka właściwa (Teucrium chamaedrys L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae).
Rozmieszczenie geograficzne Występuje dziko w Afryce Północnej (Algieria, Tunezja, Maroko), w środkowej i południowo-wschodniej Europie i w Azji Zachodniej aż po Ural i Iran. W Polsce rzadka, spotykana głównie na Wyżynie Lubelskiej, Roztoczu, Polesiu i w dolinie Wisły od ujścia Sanu do ujścia Wieprza. Na nielicznych stanowiskach występuje jeszcze w Niecce Nidziańskiej, Bramie Krakowskiej i w Karpatach (tutaj tylko na jednym stanowisku w Małym Grojcu w Kotlinie Żywieckiej).
Morfologia Pokrój Niewielki półkrzew, o wysokości do 40 cm. Posiada liczne, podnoszące się i dołem zdrewniałe pędy. Są odstająco owłosione (czasami tylko krawędzie łodygi). Roślina nie tworzy rozłogów. Łodyga Wzniesiona, rozesłana, dźwigająca się, owłosiona. Rozgałęziona, często purpurowo nabiegła. Liście Ulistnienie naprzeciwległe. Liście jajowate, wcinano karbowane, o tępym wierzchołku i nasadzie klinowato zwężającej się w ogonek. Kwiaty Wyrastają po 6 w nibyokółkach w kątach przysadek mniejszych od liści. Nibyokółki kwiatów wyrastają blisko siebie w szczytowej części pędu tworząc nibygrono. Kwiaty grzbieciste. Kielich o zaostrzonych, trójkątnych ząbkach. W górnej części posiada wyraźną siateczkową nerwację. Korona jasnopurpurowa, o długości 10–15 mm. Owoc Kulistawa rozłupka o długości 1,5–2 mm i powierzchni bardzo słabo siateczkowatej.
Biologia i ekologia Rozwój Podkrzew, chamefit. Kwitnie od lipca do września. Jest owadopylny. Nasiona lekkie, rozsiewające się samorzutnie (barochoria). Długo zachowują zdolność kiełkowania. Rozmnaża się także wegetatywnie. Siedlisko Suche murawy, zarośla, polany, kamieniste i słoneczne zbocza. Gatunek charakterystyczny dla klasy Festuco-Brometea. Genetyka Liczba chromosomów 2n = 60, 62.
Zmienność Gatunek zróżnicowany na 14 podgatunków i jedną odmianęWorld Checklist of Selected Plant Families [dostęp 2013-11-11]: Teucrium chamaedrys subsp. albarracinii (Pau) Rech.f. – występuje w Hispanii i Francji Teucrium chamaedrys subsp. algeriense Rech.f. – rośnie w Algierii Teucrium chamaedrys subsp. chamaedrys – występuje w całym zasięgu gatunku Teucrium chamaedrys subsp. germanicum (F.Herm.) Rech.f. – rośnie we Francji i Niemczech Teucrium chamaedrys subsp. gracile (Batt.) Rech.f. – występuje w Maroku i Algierii Teucrium chamaedrys subsp. lydium O.Schwarz – rośnie w Grecji i Turcji Teucrium chamaedrys var. multinodum Bordz. – występuje w Kaukazie Południowym Teucrium chamaedrys subsp. nuchense (K.Koch) Rech.f. – rośnie w Kaukazie Teucrium chamaedrys subsp. olympicum Rech.f. – występuje w Grecji Teucrium chamaedrys subsp. pectinatum Rech.f. – rośnie we Francji i Włoszech Teucrium chamaedrys subsp. pinnatifidum (Sennen) Rech.f. – występuje w Hiszpanii, Francji, na Balearach i Korsyce Teucrium chamaedrys subsp. sinuatum (Celak.) Rech.f. – rośnie w Turcji, Iraku i Iranie Teucrium chamaedrys subsp. syspirense (K.Koch) Rech.f. – występuje w Turcji, Iranie i na Krymie Teucrium chamaedrys subsp. tauricola Rech.f. – rośnie w Turcji i Syrii Teucrium chamaedrys subsp. trapezunticum Rech.f. – występuje w Turcji i Kaukazie Południowym
Zastosowanie i uprawa Roślina lecznicza, dawniej używana w medycynie ludowej. Ziele pobudza przemianę materii i oczyszcza krew. Roślina ozdobna. Nadaje się na rabaty, obwódki oraz do obsadzania murów i zboczy. Najlepiej rośnie na przepuszczalnej i jałowej glebie na słonecznym stanowisku. Rozmnaża się przez wysiew nasion wiosną, lub przez podział kęp jesienią. Strefy mrozoodporności 5-10.
Zagrożenia i ochrona Umieszczona na polskiej czerwonej liście w kategorii NT (bliski zagrożenia).
Przypisy
Kategoria:Jasnotowate Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Ozdobne półkrzewy i krzewinki Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza