9 dywizjon artylerii konnej (9 dak) – pododdział artylerii konnej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
Na przełomie lipca i sierpnia 1920 sformowany został 8 dywizjon artylerii konnej. Jednostka wzięła udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W czerwcu 1921 przemianowana została na 9 dywizjon artylerii konnej. W okresie pokoju dywizjon stacjonował w garnizonie Baranowicze na terenie Okręgu Korpusu Nr IX. W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej Nowogródzkiej Brygady Kawalerii.
Formowanie dywizjonu 9 dywizjon artylerii konnej powstał z przemianowania w 1921 wojennego 8 dywizjonu artylerii konnej.
Formowanie 1 baterii konnej rozpoczęto na przełomie listopada i grudnia 1918. Stała się ona zalążkiem 8 dywizjonu artylerii konnej formowanego latem 1920. 1/8 dak formowana była w Górze Kalwarii przy baterii zapasowej nr 1, a 3 bateria w Poznaniu przy baterii zapasowej nr 3. 12 sierpnia Dowództwo Artylerii wydało rozkaz nr 135/Art. o powołaniu dowództwa dywizjonu oraz 2 baterii. Na dowódcę dywizjonu wyznaczony został oficer armii austriackiej z pochodzenia Szwajcar ppłk Artur Buol i 19 sierpnia w Płońsku objął on dowodzenie. 1 baterią dowodził por. Stanisław Brzezicki, 2 baterią por. Konstanty Rodziewicz a 3 baterią kpt. Władysław Rogala-Rozwadowski. Każda z baterii miała po trzy działa.
Korpus oficerski był dość różnorodny. W dywizjonie służyli oficerowie byłego wojska rosyjskiego i austriackiego. Młodsi oficerowie wywodzili się ze szkół polskich, jeden oficer pochodził z byłej armii niemieckiej i jeden z Legionów Polskich. Również korpus podoficerski nie był jednorodny. 1 bateria posiadała przeważnie „królewiaków” – podoficerów z armii rosyjskiej, podoficerowie 2 baterii rekrutowali się z Centralnego Obozu Podoficerskich Szkół Artylerii w Toruniu. Najsłabsza obsada podoficerska była w 3 baterii. Miała ona zaledwie kilku podoficerów. Szeregowi dywizjonu to ochotnicy, akademicy, uczniowie wyższych i średnich uczelni warszawskich oraz poborowi.
Walki baterii 8 dak o granice Pierwsze strzały baterii 8 dak padły jeszcze przed jego formalnym powstaniem. 1 sierpnia pod Miastkowem 1 bateria otworzyła ogień wspierając szwadrony 8 Brygady Jazdy płk. Stanisława Skotnickiego. W czasie rozpoczynającej się bitwy warszawskiej kawalerzyści 8 BJ nie mogąc zająć Ciechanowa wycofali się do Płońska, a podczas odwrotu toczyli ciężkie walki pod Wyżykami. Tam wspierał ich ogniem 8 dywizjon. 13 sierpnia pod Kołkami pękło działo z 1 baterii zabijając kanoniera i raniąc trzech innych. W kolejnych dniach z dywizjonu została wydzielona 2 bateria, która wyruszyła wraz z 9 Brygadą Jazdy w kierunku Mławy. Zadaniem brygady było odcięcie od granicy pruskiej III Korpusu Kawalerii Gaja Gaja. W walkach pod Ćwiklinem bateria straciła 9 rannych kanonierów i 5 zabitych koni. W kolejnym dniu bateria wyruszyła do Smardzewa, gdzie brała udział w nocnym boju. Dzień później wspierała kawalerię pod Mateckiem i Gołkami, niszcząc pod Mdzewem działo nieprzyjaciela. 21 sierpnia oba plutony walczyły pod Żurominkiem.
Od 24 sierpnia cały dywizjon brał udział w pościgu za korpusem Gaja Gaja. Sowietom udało się jednak uniknąć okrążenia, a ich kawaleria przekroczyła granicę pruską. 28 sierpnia dywizjon wrócił w rejon Mławy, a stąd 1 września przewieziony został pociągami w rejon Chełma Lubelskiego. Po wyładowaniu, marszem pieszym udał się do Mienian, by 12 września ruszyć pod Morozowicze do walki z 1 Armią Konną. W pościgu za oddziałami Siemiona Budionnego walczył pod Błudowem, gdzie wspierał szwadrony 108 pułku ułanów i walnie przyczynił się do rozbicia trzech sotni kozaków. Nad Słuczem dywizjon patrolował brzegi rzeki, a po pięciodniowym odpoczynku przeprawił się na drugi brzeg zajmując 23 września stanowiska ogniowe w Zwiahlu. Podczas jednego z wypadów 3 bateria kpt. Rozwadowskiego uchroniła od rozbicia dywizjon 108 pułku ułanów. W tym czasie 2 bateria wspierała 2 pułk ułanów pod Czyżówką.
Dywizjon wziął też udział w zagonie na Korosteń. 8 października osłaniał 115 pułk ułanów przed atakami brygady baszkirskiej. 12 października dywizjon z składzie 8 BJ ruszył w kierunku Zwiahla. 2 bateria maszerowała w ugrupowaniu 2 pułku ułanów, a za nim dwa działa 3 baterii i 1 bateria. Przy folwarku Krasnogórka pododdziały polskie wpadły w zasadzkę. W walce ciężko ranni zostali: ppłk Buol i kpt. Rozwadowski oraz 7 kanonierów; stracono 16 koni. Dowództwo dywizjonu objął por. Stanisław Żarczewski, który pozbawiony ognia własnej artylerii ruszył do szarży z częścią szwadronu ułanów torując drogę 1 baterii do zajęcia stanowisk. Jeszcze tego samego dnia w nocy w Rudni Baranowickiej zaatakowany został przez sowiecką piechotę 2 pułk ułanów. Ułani cofnęli się, odsłaniając stanowiska dywizjonu. Artylerzyści otworzyli ogień ze wszystkich swych dział i karabinów maszynowych. Sytuacja była wyjątkowo groźna. Noc nie pozwalała odróżnić oddziałów nieprzyjaciela od własnych. Spieszone pułki polskiej jazdy przystąpiły do kontrataku, a dywizjon wspierał je ogniem. Były to ostatnie strzały 8 dywizjonu w tej wojnie. W kolejnych dniach dywizjon stacjonował w Toporkach, następnie przemaszerował do Zwiahla, a parę dni potem przeszedł na dłuższy postój w Kurmaniu.
Struktura i obsada personalna dywizjonu w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca dywizjonuppłk Artur Buolpor. Stanisław Żarczewskimjr Jan Dunin-Wąsowiczadiutantpor. Stanisław Krasickioficer łączności pchor. Marceli Karczewskidowódca 1 bateriipor. Stanisław Brzezickipor. Stanisław Żarczewski1 oficer por. Sergiusz Połońskippor. Szlachtowskimłodszy oficerppor. Szlachtowskimłodszy oficerppor. Jerzy Antropowpchor. Zbigniew Marynowskidowódca 2 bateriipor. Konstanty Rodziewiczppor. Antoni Piasecki1 oficerppor. Antoni Piaseckimłodszy oficerpchor. Witold Legunmłodszy oficerpchor. Józef Czerkasowdowódca 3 bateriikpt. Władysław Rogala-Rozwadowski1 oficerpor. Stanisław Żarczewskimłodszy oficerppor. Zientak (chory)pchor. Czesław Gałeckimłodszy oficerpchor. Kuczkowskimłodszy oficerpchor. Zbigniew Marynowałamłodszy oficerpchor. Lindemann (chory)por. Jerzy Antropow Mapy walk dywizjonu
Bilans walk Łączne straty osobowe w wojnie polsko-bolszewickiej wyniosły 4 poległych oraz 27 rannych. Za bohaterskie czyny podczas walk 18 żołnierzy zostało odznaczonych Krzyżami Virtuti Militari V klasy. Krzyż Walecznych otrzymało 109 oficerów i żołnierzy, z tego jeden 4-krotnie, a sześciu dwukrotnie.
lewo|66x66px|Order Virtuti Militari Kawalerowie Virtuti Militari Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920ppłk Artur baron Buolkpr. Stanisław Dąbrowskibomb. Jan Gabryelplut. Tadeusz Jaskólskipor. Izydor Kowalewskiplut. Władysław Kępakpr. Roch Krzystoszekppor. Witold Biliński ps. Legunkpr. Wacław Łukjanwachm. sztab. Marian Mendrekkpr. Marceli Mikulicz-Radeckikpr. Andrzej Nebeśkpt. Władysław Rozwadowskiplut. Józef Różyckiplut. Franciszek Rogalskiplut. Jan Rokicińskikpr. Zygmunt Wachniewskipor. Stanisław Żarczewski
9 dak w okresie międzywojennym thumb|Pomnik pierwszego dowódcy dywizjonu, ppłk. Artura Buola w Baranowiczach w 1930. Na schodach od lewej: dowódca węgierskiej artylerii konnej gen. László Magasházy i dowódca polskiego 9 dak, ppłk Wacław Szalewicz thumb|X-lecie 9 dak w Baranowiczach. Msza polowa; kazanie wygłasza biskup Władysław Bandurski thumb|Nowogródzka BK w 1938 thumb|Artyleria konna Wojska Polskiego w 1939 przed wybuchem II wojny światowej thumb|Armata wz. 02 po przekalibrowaniu stanowiła podstawowe uzbrojenie dywizjonu
Zakwaterowanie i podporządkowanie Pokojowym miejscem stacjonowania jednostki były Baranowicze. Dywizjon był organicznym pododdziałem artylerii: 2 pułku artylerii konnej (1921), I Brygady Jazdy (1921), IX Brygady Jazdy (1921–1924), 9 Samodzielnej Brygady Kawalerii (1924–1929), Brygady Kawalerii „Baranowicze” (1929–1937) i Nowogródzkiej Brygady Kawalerii (1937–1939). Pod względem fachowego wyszkolenia podporządkowany był dowódcy 9 Grupy Artylerii. Od 1937 dywizjon liczył cztery baterie. Miało to związek z liczbą pułków; każdy w macierzystej brygadzie kawalerii. W czerwcu 1921, mimo sprzeciwu dowódcy dywizjonu, 8 dywizjon artylerii konnej został przemianowany na 9 dywizjon artylerii konnej. Na dywizjonowym proporczyku zostały wypisane następujące słowa:Jaki chcecie numer dajcie – żeśmy dzielni pamiętajcie.
Święta w dywizjonie Społeczeństwo Baranowicz darzyło dużym uznaniem stacjonujący w ich mieście dywizjon. W 1924 ofiarowało dywizjonowi „płomienie" do fanfar. Lokalne władze i zwykli mieszkańcy licznie stawiali na imprezach, zabawach i uroczystościach organizowanych z okazji święta pułkowego i świąt państwowych. Dużym powodzeniem cieszyły się zawody konne, których ukoronowaniem było zdobycie na własność pucharu honorowego oficerów artylerii konnej.
Większe uroczystości wiązały się ze świętem dywizjonu. Obchodzone było 23 sierpnia, na pamiątkę połączenia się trzech baterii pod dowództwem ppłk Artura Buola w 1920, w majątku Łomni pod Mławą. W czasie święta wręczane były odznaki artylerii konnej, organizowano zawody sportowe i zabawy. W Rodowodach artylerii konnej – Londyn 1964 – jako święto dywizjonu podano 12 października. Data ta ma swoje odniesienie do ostatniej bitwy dywizjonu pod Krasnogórką, lecz dzień ten, choć dla dywizjonu pamiętny, związany był jedynie ze składaniem kwiatów na grobie dowódcy dywizjonu ś.p. ppłk. Artura Buola w Korcu.
W dniach 27–29 września 1930 dywizjon uroczyście obchodził dziesięciolecie powstania. W trakcie obchodów odsłonięto pomnik pierwszego dowódcy, podpułkownika Artura barona Buol, z pochodzenia Szwajcara, byłego oficera c. i k. armii, który kierował się własną dewizą „Moja ojczyzna, to mój dywizjon artylerii konnej”. Ważnym wydarzeniem dla żołnierzy 9 dak było wręczenie dywizjonowi w 1938 ufundowanego przez społeczeństwo Baranowicz i okoliczne ziemiaństwo sztandaru.
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca dywizjonuppłk Tadeusz RohozińskiI zastępca dowódcymjr Mikołaj I Rodziewiczadiutantkpt. Antoni Kowalewskilekarz medycynyppor. lek. Aleksander Nowosielskilekarz weterynariipor. Feliks Anczykowskioficer zwiadowczykpt. Jan Stanisław Alfred GurawskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)kpt. Aleksander Czaplińskioficer mobilizacyjnykpt. adm. (art.) Olgierd Juchnowiczoficer administracyjno-materiałowypor. Ryszard Eberhardoficer gospodarczykpt. int. Jan Leopold Tomczykoficer żywnościowychor. Tadeusz Jaskólskidowódca plutonu łącznościkpt. Antoni Pajdodowódca szkoły podoficerskiejkpt. Kazimierz Solskidowódca plutonupor. Władysław Jaszczyńskidowódca plutonuppor. Alfred Mieczysław Nowakowskidowódca baterii ćwiczebnejpor. Fortunat Woropajdowódca 1 bateriikpt. Konstanty Małeckidowódca plutonuppor. Tadeusz Gałuszczyńskidowódca 2 bateriikpt. Tadeusz Ludwik Wieleżynskidowódca plutonuppor. Andrzej Grocholskidowódca 3 bateriikpt. Jan Lillingdowódca plutonupor. Józef Okulewiczdowódca 4 bateriimjr dypl. Juliusz Szostakdowódca plutonuppor. Bolesław Longin Bartoszewicz
9 dak w kampanii wrześniowej Mobilizacja