thumb|Rekonstrukcja chorągwi królewskiej Zygmunta III Wazy, według przedstawienia na rolce sztokholmskiej z XVII wieku thumb|Akt unii lubelskiej 1 lipca 1569 roku, akt ustanawiający Rzeczpospolitą Obojga Narodów thumb|upright|Rewers 15 dukatów Zygmunta III Wazy z 1617 z herbem królewskim. W otoku napis: MAGNVS DVX LITVA[niae] RVS[siae] PRVS[siae] MAS[oviae] SAM[ogitiae] LIVON[iae] ZC thumb|upright=1.3|Gęstość zaludnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów według spisu ludności z 1790 roku thumb|upright=1.3|Zasięg terytorialny Rzeczypospolitej w 1701 roku thumb|upright=1.3|Podział administracyjny Rzeczypospolitej, stan prawny na rok 1619 thumb|upright=1.3|Posiadłości ziemskie polskich rodów magnackich w XVI-XVII wieku (patrz: państwa magnackie) mały|Mapa Rzeczypospolitej podczas potopu szwedzkiego i potopu rosyjskiego thumb|upright=1.3|Widok Krakowa, Kleparza i Kazimierza z atlasu Civitates orbis terrarum Georga Brauna i Fransa Hogenberga z 1618 roku. Przykład aglomeracji tworzonej przez 3 miasta królewskie Rzeczypospolitej Obojga Narodów thumb|upright=1.2|Jan Matejko, Unia lubelska thumb|upright=1.2|Jan Matejko, Potęga Rzeczypospolitej u zenitu. Złota wolność. Elekcja 1573 thumb|upright=1.2|Jan Matejko, Konstytucja 3 maja 1791 thumb|Symboliczne przedstawienie koncepcji ustroju Królestwa Polskiego z dzieła Stanisława Orzechowskiego Quincunx z 1564 Rzeczpospolita Obojga Narodów (, ), potocznie: Polska, I Rzeczpospolita lub Rzeczpospolita szlacheckaTekst Konstytucji na stronie sejm.gov.pl.J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. LexisNexis, Warszawa 2003, s. 13. – państwo złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego powstałe w roku 1569 na mocy unii lubelskiej, przestało istnieć w wyniku traktatów rozbiorowych w 1795 rokuWładysław Konopczyński Dzieje Polski nowożytnej, Warszawa 1936, t. I s. 123..
Unia lubelska była zwieńczeniem długotrwałego procesu unifikującego oba państwa. Polska i Litwa zachowały odrębność, ale połączyła je osoba wspólnie obieranego władcy, wspólny sejm i polityka zagraniczna. Zniesione zostały również granice celne, wprowadzono wspólną monetę i system administracyjny; dążono również do unifikacji prawodawstwa. Unia lubelska zakończyła również proces unifikacji Korony Polskiej, ostatecznie włączono księstwa oświęcimskie i zatorskie (1564), a także zniesiono autonomię Prus Królewskich (1569). Do Korony przyłączono Podlasie, Wołyń, Podole wschodnie i Kijowszczyznę. Kształtowanie się wzajemnych stosunków nie zakończyło się na sejmie lubelskim. Postępujące procesy unifikacyjne prowadziły do zacierania się różnic między poszczególnymi krajami.
Rzeczpospolita była jednym z największych państw w Europie, w 1637 roku po wojnach z Moskwą osiągnęła największy obszar ponad ok. 990 tys. km²Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium, Warszawa 1993, s. 68.. Liczba ludności w połowie XVII stulecia wynosiła 11 mln, potem lata wojen i klęsk naturalnych spowodowały znaczny spadek ludności do ok. 7 mln, jednak do 1771 zaludnienie wzrosło do 12–14 mln.
Rzeczpospolita była państwem stanowym, z dominującym znaczeniem szlachty, o której pozycji świadczyła wyłączność na prawo do zasiadania w sejmie. Trzy „stany sejmujące”, a więc król, senat i sejm właściwy, czyli izba poselska, były jedynymi wspólnymi organami całej Rzeczypospolitej, wspólnie decydującymi o polityce państwa. Z tego powodu ustrój Rzeczypospolitej określa się jako monarchię mieszaną, w odróżnieniu od monarchii absolutnej, gdzie władza skupiona była w ręku monarchy, a nie jak w przypadku polskim sprawowana przez trzy odrębne organy. Szlachta posiadała również prawo do wyboru władcy po śmierci poprzednika, w wyborze mógł brać udział każdy szlachetnie urodzony. Wśród szlachty budziło to poczucie, że to oni stanowią naród polityczny kraju, a wręcz że sami są RzecząpospolitąGrześkowiak-Krwawicz 2018, s. 43–51.. Rola władcy była ograniczona władzą sejmu, król jednak zachował wyłączne prawo do nadawania urzędów, zarządzania dobrami królewskimi, był również najwyższym sędzią i naczelnym wodzem, kierował także polityką zagraniczną kraju w porozumieniu z senatem.
Zunifikowane państwo kontynuowało rozpoczęte w czasach jagiellońskich wojny o Inflanty ze Szwecją i Rosją. W konflikcie ze Szwecją doszła jeszcze kwestia rywalizacji między polską a szwedzką linią dynastii Wazów o tron szwedzki. Wojny pierwszego okresu Rzeczypospolitej, mimo relatywnie korzystnego przebiegu i rezultatów, ujawniły problemy ustrojowe kraju. Wojny z sąsiadami w drugiej połowie XVII wieku, powstania i rebelie kozackie, załamanie się popytu na eksportowane w dużej ilości zboże doprowadziły do kryzysu gospodarczego państwa. Po nim nastąpił także kryzys polityczny, prowadzący w efekcie do anarchii i rozkładu instytucji władzy. W XVIII wieku, mimo prób reform, podejmowanych przede wszystkim w okresie Sejmu Czteroletniego, Rzeczpospolita wpadła w orbitę wpływów rosyjskich i ostatecznie została zlikwidowana w wyniku trzech rozbiorów w latach 1772, 1793 i 1795.
Do końca istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków zachował wiele cech stołeczności – wyłączność na koronacjeKoronacje Stanisława Leszczyńskiego i Stanisława Augusta Poniatowskiego miały miejsce w Warszawie. i pochówki monarchów. Rola Warszawy rosła od XVI wieku, kiedy stała się ona głównym miejscem obrad sejmów walnych, oprócz sejmu koronacyjnego, który odbywał się w Krakowie. Od 1573 roku w Warszawie odbywały się także wolne elekcje, natomiast w latach 1596–1611 przeniesiono tutaj dwór monarszy, a także siedziby najwyższych urzędów. Wilno po unii lubelskiej nie utrzymało formalnych funkcji stolicy Rzeczypospolitej Obojga NarodówZigmantas Kiaupa: Wilno w czasach pierwszych Wazów, w: Litwa w epoce Wazów, Warszawa 2006, s. 87..
Geneza nazwy Twórcą określenia państwa polskiego mianem Rzeczypospolitej (res publica) był Wincenty Kadłubek. Znaczenie terminu rzeczpospolita, jak również związane z nim poglądy na politykę, zaczerpnął Wincenty głównie z prac Cycerona. Przystosowując republikańskie poglądy rzymskiego pisarza do realiów XII-wiecznych, twierdził, że Polska nie jest własnością monarchy, lecz społeczeństwa rządzącego się prawem stanowionym i wybierającego sobie władców. Tak rozumiana Rzeczpospolita powinna się stać – według Kadłubka – ojczyzną (patria) ludzi wolnych, bronioną męstwem swych obywateli (cives) tworzących jeden naród (identitas est mater societatis). Dla Wincentego starodawna wolność Polaków jest wartością najwyższą. Największym nikczemnikiem jest ten, kto nie żałuje utraconej wolności, a najgorszym władcą taki, który odbiera wolność obywatelom Rzeczypospolitej. Kolejny udokumentowany przykład użycia terminu Rzeczpospolita dla określenia państwa polskiego znajduje się w akcie wierności Maćka Borkowica złożonym królowi Kazimierzowi Wielkiemu 16 lutego 1358 roku w Sieradzu. Niemniej do XVII wieku oficjalną nazwą państwa było Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie (; , Karaleustwa Polskaje i Wialikaje Kniastwa Litouskaje; , Koroliwstwo Polśke ta Wełyke Kniaziwstvo Łytowśke), a w traktatach międzynarodowych i pismach dyplomatycznych używany był odpowiednik łaciński Regnum Poloniae Magnusque Ducatus Lithuaniae.
Do oficjalnego użytku nazwa Rzeczpospolita weszła wraz z utworzeniem w efekcie unii lubelskiej z 1569 federacyjnej Rzeczypospolitej Obojga NarodówArtykuł 1 Unii z 1569 zawiera zwrot „Rzeczypospolity obojego narodu”, w dalszych artykułach są podobne (4 „A temu obojemu narodowi”, 6 „zjednoczenia obojga narodow” itd.). Artykuły henrykowskie używają zwrotów takich jak: 1. „Rady Koronne, Rycerstwo y Stany wszelakie Korony Polskiey, y Litewskiego narodu”, 5. „Granice Koronne oboyga narodu” 7. „Seym Walny Koronny we dwie lecie nadaley ma bydź składan, a gdzieby tego była pilna a gwałtowna potrzeba Rzeczypospolitey tedy za radą Panow Rad oboyga Państwa” 9. „Urzędy Koronne oboyga narodu”.Pacta conventa zawierały różne warianty. Np. Michała Korybuta z 1669 (Volumina Legum t. 5 s. 13 punkt 61), „Rzeplitej oboyga narodow Polskiego y Litewskiego”, Augusta II z 1697 (t.6 s. 11) „Rzeczypospolitey Korony Polskiej y W. X. Lit.”, Stanisława Augusta z 1764 „Rzeczypospolitey oboyga narodow Polskiego y Litewskiego” (Articuli pactorum Conventorum). Przy ratyfikacji traktatu Grzymułtowskiego w 1710 nazwę państwa określono jako „cała Rzeplita obojga narodów Korony Polskiej i WXL” (VL, t. 6, s. 76). P. też Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque (Starodawne pomniki Polski i Litwy obojga narodów).. Nazwa Rzeczpospolita Obojga Narodów (łac. Res Publica Utriusque Nationis) potwierdzona została w 1791 na mocy Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów.
Od XVII wieku państwo było znane także jako Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska (), Rzeczpospolita Królestwa Polskiego czy Rzeczpospolita Polska, Królestwo Polskie albo po prostu Polska. Mieszkańcy w mowie codziennej używali określenia „Rzeczpospolita” (rus. Рѣч Посполита Riecz Pospolita, lit. Žečpospolita). Zachodnioeuropejskie państwa zazwyczaj używały po prostu określenia Polska. W historiografii państwo często określane jest jako Republika Szlachecka lub Pierwsza Rzeczpospolita.
Historia
Pierwszym krokiem do utworzenia wspólnego państwa polsko-litewskiego była zawarta w 1385 unia w Krewie. Na przestrzeni dwóch wieków unia ta była na zmianę zacieśniana, osłabiana, a nawet zrywana. Dopiero w drugiej połowie XVI w. wobec braku potomka dynastii Jagiellonów przystąpiono do działań mających na celu utrwalenie międzypaństwowego związku.
Propozycją zmiany charakteru unii realnej została wysunięta przez Zygmunta Augusta na sejmie w Lublinie. Panowie litewscy i magnaci wielokrotnie próbowali zerwać sejm, wielu wyjechało z miasta. Po upływie trzech miesięcy doszło do podpisania unii realnej (1 lipca 1569). Celem strony polskiej była inkorporacja państwa litewskiego, podczas gdy Wielkie Księstwo Litewskie starało się temu zapobiec, dążąc do powstania konfederacji. W rezultacie Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie zostały przekształcone w związek dwóch państw, które łączyła osoba wybieranego wspólnie króla, sejm, polityka zagraniczna i system monetarny, osobne zaś były skarb, wojsko, kancelaria i urzędy ministerialne. Zawarcie unii realnej między Polską i Litwą było jednym z głównych osiągnięć króla Zygmunta II Augusta. Po jego śmierci w 1572 roku nastąpiło bezkrólewie, podczas którego zreformowano system prawny kraju. Znacznie zwiększyły się wpływy szlachty, a także wprowadzono wolną elekcję jako sposób wyboru monarchy. Złoty wiek Rzeczypospolitej przypadł na koniec XVI i pierwszą połowę XVII wieku. W tym okresie państwo skutecznie opierało się atakom Szwecji, Rosji i Tatarów.