Aleksander Kryczyński (zm. 13 października 1673 w Barze) – tatarski wojskowy, rotmistrz chorągwi jazdy tatarskiej, najpierw po stronie Rzeczypospolitej, a następnie od 1672 po stronie Imperium Osmańskiego.
Biografia Pochodził z rodziny Tatarów litewskich, która w latach dwudziestych XVII w. wywędrowała na Wołyń. Przypuszcza się, że był synem Jana, zwanego „Głuchym”, chorążego kondrackiego, nie zachowały się tu jednak dokładne dane źródłowe.
Służył w jeździe tatarskiej Rzeczypospolitej od czasów powstania Chmielnickiego. Po raz pierwszy pojawia się w źródłach 1 października 1653 r. jako towarzysz w chorągwi tatarskiej Dymitra Jerzego Wiśniowieckiego. Już 1 stycznia 1654 r. otrzymał list przypowiedni na własną chorągiew, którą dowodził w armii koronnej nieprzerwanie do 1672 r.
Brał udział w najważniejszych kampaniach połowy XVII w., walcząc przeciw Kozakom (m.in. pod Żwańcem 1653), Rosji i Szwecji. W 1655 r., służąc pod komendą hetmana Stanisława Potockiego, uratował mu życie w bitwie pod Gródkiem. Jako rotmistrz podpisał akt konfederacji tyszowieckiej i uczestniczył w wyprawach Stefana Czarnieckiego, m.in. w zwycięskich walkach pod Kozienicami i Warką oraz w pierwszej i drugiej bitwie warszawskiej w 1656 r. W kolejnych latach brał udział w walkach z Rakoczym, kampanii cudnowskiej 1660 r. oraz w wojnie domowej po stronie królewskiej przeciw rokoszowi Jerzego Lubomirskiego.
Za zasługi wojenne otrzymał królewskie nadania ziemskie na Wołyniu (dzierżawa wsi Ceceniowce), w powiecie bełskim (części wsi Dobraczyna i Żabocina, dzierżawa Wólki Horodeleckiej) oraz lwowskim (część Tetewczyc), a w 1659 r. występował na sejmie jako reprezentant Tatarów domagających się potwierdzenia ich dawnych praw.
W czasie kampanii 1671 r. u boku Jana Sobieskiego znalazł się w centrum narastającego konfliktu między tatarskimi chorągwiami a władzami Rzeczypospolitej, wywołanego dyskryminacją, zaległościami żołdu i obawą przed wojną z Turcją. Jako jeden z przywódców buntu Lipków w 1672 r. przeszedł wraz z oddziałem na stronę Doroszenki, a następnie do armii osmańskiej. W 1673 r. walczył przeciw Rzeczypospolitej pod Kamieńcem, zdobywając uznanie sułtana, który mianował go bejem twierdzy Bar. Jako zdecydowany przeciwnik powrotu Lipków do służby polskiej został 13 października 1673 r. zamordowany przez zwolenników takiego rozwiązania.
Był wybitnym dowódcą lekkiej jazdy.
Dzieje Kryczyńskiego mogły dostarczyć Henrykowi Sienkiewiczowi inspiracji do stworzenia postaci Azji Tuhajbejowicza.
Zobacz też Chorągiew tatarska Aleksandra Kryczyńskiego Hussejn Murawski Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Ludzie związani z Barem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polacy pochodzenia tatarskiego Kategoria:Tatarzy w I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1673 Kategoria:Rotmistrzowie jazdy tatarskiej Kategoria:Uczestnicy walk powstania Chmielnickiego (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667 (strona polska) Kategoria:Konfederaci tyszowieccy Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-kozacko-tatarskiej 1666–1671 (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-tureckiej 1672–1676 (strona turecka) Kategoria:Urodzeni w XVII wieku