thumb|Kościół Sakramentek w Warszawie thumb|Pałac Krasińskich w Warszawie thumb|Zamek Ostrogskich w Warszawie thumb|Marywil w Warszawie thumb|Pałac Brühla/Ossolińskich w Warszawie thumb|Łazienka k. Ujazdowa wzniesiona dla Stanisława Herakliusza Lubomirskiego thumb|Kaplica Królewska w Gdańsku thumb|Pałac w Otwocku Wielkim thumb|Pałac Branickich w Białymstoku thumb|Pomnik nagrobny Zofii Lubomirskiej w Końskowoli thumb|Kościół św. Anny w Krakowie Tylman z Gameren, inaczej Tylman Gamerski, Tylman van Gameren, Tylman de Gameren, niderl. Tielman van Gameren (ur. 3 lipca 1632 w Utrechcie, zm. 1706 w Warszawie) – architekt pochodzenia niderlandzkiego. Był przedstawicielem nurtu klasycyzującego w architekturze dojrzałego baroku.

Życiorys Syn Jakuba Janszoona van Gameren, utrechckiego krawca. Podróżował do Niemiec, Włoch i prawdopodobnie do Francji. Zdobył wykształcenie w obszarze architektury, geometrii i humanistyki. Był też malarzem, lecz jego dzieła nie są znane. Zapewne ok. 1660 doskonalił się w zakresie architektury i malarstwa w Wenecji.

Uczeń Jacoba van Campena. Od 1664 roku pracował w Polsce dla Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, po uzyskaniu serwitoriatu został architektem królewskim Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W Warszawie mieszkał m.in. w należącej do niego kamienicy przy ul. Piwnej 31. Pochowany w Kaplicy Moskiewskiejhasło kaplica moskiewska [w:] przy nieistniejącym kościele Matki Boskiej Zwycięskiej oo. dominikanów obserwantów w Warszawie.

Uosabiał wprowadzony przez literaturę drugiej połowy XVI w. typ artysty-uczonego, filozofa, il virtuoso w służbie monarchy czy księcia. Był przykładem pomysłu rozróżnienia wykonawcy i architekta Vasariego, który wyraził pogląd o wyższości rysunku nad dziełem wykonanym.

Inspiracje Decydujące znaczenie dla miały dla niego studia w rodzinnym kraju, gdzie w tamtym czasie rozwijał się wówczas nowy klasycyzujący kierunek w indywidualny sposób przetwarzający elementy północnowłoskiej architektury Palladia i Scamozziego, łączący je z formami równolegle rozwijającego się z klasycyzmu francuskiego.

Przejeżdżał zapewne przez Francję, jadąc na południe, i w dziełach François Mansarta i Louisa Le Vau wykształcił się charakterystyczny dla niego typ rezydencji o klasycystycznych podziałach i dekoracji, rozczłonkowanej bryle korpusu ujętego skrzydłami oficyn i rozległym założeniu entre cour et jardin. Nawiązywał także do weneckiej terra ferma z jej palladiańską architekturą willową.

Pobyt w Wenecji utrwalił i pogłębił jego dotychczasową formację artystyczną: kościoły Palladia, pałace przy Canal Grande z triadami serliany środkowych okien. Zapewne jeszcze w rodzinnym kraju studiował traktaty Witruwiusza i Albertiego. Temat świątyni na planie centralnym będzie go odtąd nurtować, a projektując warianty budowli centralnych będzie bardziej lub mniej świadomie nawiązywał do renesansowych koncepcji Brunelleschiego, Giuliana de Sangallo, Bramantego, Leonarda, Rafaela i Michała Anioła. Cechowało go też dążenie do doskonałych kompozycji, symetria, przejrzystość, logika, racjonalizm. Unikał ujęć perspektywicznych. W Wenecji mógł się spotkać z Longheną, czerpał z jego kościoła S. Maria della Salute, od niego wziął nowatorski typ scenograficznej kompozycji wnętrza kościelnego.

Wpływy włoskie czerpał z fasad kościelnych, np. typ Il Gesu z wielkim porządkiem, czy fasada z dostawionymi niskimi wieżami, pojawiają się po raz pierwszy w Polsce dzięki niemu.

Jego podejście formowali wreszcie sami zleceniodawcy, ich potrzeby i oczekiwania. Polaków cechowało głównie umiłowanie trwałości i wygody, estetyka schodziła na drugi plan. Wynikało to z braku tradycji artystycznych i czy gorszych możliwości materiałowych.

Jego monumentalny, dekoracyjny styl pozbawiony był patosu i dynamiki pełnego baroku rzymskiego; nawiązywał głównie do wcześniejszego północnowłoskiego klasycyzmu. Typowe dla jego twórczości i popularne w Polsce jeszcze przed jego przybyciem były: alkierzowy plan pałacu o serliowskiej genezie, wielkie narożne pawilony nawiązujące do pałacu Luksemburskiego w Paryżu, wywodzące się z Rzymu odmiany kościelnych fasad, układów wnętrza i systemów jego artykulacji. Jego pałace i dwory składały się zazwyczaj ze zwartego korpusu i harmonijnie wyważonych wież narożnych, alkierzy czy pawilonów, niekiedy rozbudowanych dla pomieszczenia apartamentów. Środek korpusu akcentowały ryzality kształtowane jako pseudoportyki.

Funkcjonalne plany tych rezydencji zdradzają francuską dyspozycję wnętrz. Centralne sale czy salony, galerie i wielopokojowe apartamenty, gdzie kulminację stanowiła sypialna alkowa, wydzielona z pokoju ozdobną ramą był odbiciem arystokratycznej kultury obyczajowej Francji Ludwika XIV.

Dzieła Dwór i pałac to główne tematy jego architektury – był m.in. w służbie magnackiego dworu Lubomirskich. Były to rezydencje typu wiejskiego, wywodzące się z budownictwa środkowych i północnych Włoch, zwłaszcza z typu podmiejskiej i wiejskiej willi (witruwiańska villa suburbana i villa rustica). Stosował schemat północno-włoskiej willi o przejrzystym rozkładzie wnętrz, powiązanych amfiladowo, której część środkową zajmuje wysoki reprezentacyjny salon, ujęty po bokach niższymi pokojami symetrycznych apartamentów mieszkalnych.

Kościoły Sakramentek pod wezwaniem św. Kazimierza w Warszawie, świątynia na planie centralnym, zwieńczona ośmiokątną kopułą na tamburze (1688–1692) Bernardynów na Czerniakowie w Warszawie, złożony z centralnej nawy na planie krzyża greckiego oraz ośmiokątnego prezbiterium dostawionego do jednego z jego ramion, 1687–1692 Kościół Przemienienia Pańskiego w Warszawie, 1683–1694 kościół św. Anny w Krakowie, projekty zmodyfikowane przez innych architektów, 1689–1703 św. Krzyża w Rzeszowie (1702–1707) św. Trójcy w Radomiu, budowany etapami od 1613; jednak to właśnie Tylman z Gameren nadał mu ostateczny kształt Kaplica Królewska w Gdańsku (1678–1681) Kościół św. Antoniego z Padwy i św. Piotra z Alkantary w Węgrowie (1693–1715) Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Węgrowie (1703–1706)

przypisywane Kościół św. Stanisława w Starochęcinach Kościół Świętej Trójcy w Warszawie

Pałace Krasińskich w Warszawie fundacji Jana Dobrogosta Krasińskiego (lata 1689–1695), wykonawcy projektu to Józef Szymon Bellotti, Izydor Affaita, Francesco Solari i Maderni, z rzeźbami Andrzeja Schlutera, Pałac Lubomirskich w Dąbrowie Tarnowskiej, Pałac Czapskich w Warszawie (1680–1705) – dla prymasa (od 1687) Michała Stefana Radziejowskiego, Pałac Paca-Radziwiłłów w Warszawie, Pałac Gnińskich w Warszawie (1681–1685), Pałac Pod Czterema Wiatrami w Warszawie, Pałac Brühla w Warszawie dla rodu Ossolińskich, (ok. 1694), Przebudowa zamku w Rzeszowie, Letni Pałac Lubomirskich w Rzeszowie, Pałac Branickich w Białymstoku, Łazienka k. Ujazdowa dla Stanisława Herakliusza Lubomirskiego (1676–1683), przebudowana w klasycyzmie, obecnie część budynku pałacu Na Wyspie w Łazienkach Królewskich w Warszawie, Ermitaż (1683–1690) w Łazienkach w Warszawie, Marywil w Warszawie (1692–1695), niezachowany Pałac Czartoryskich w Puławach (1671–1679) Pałac w Otwocku Wielkim (1693–1703), Pałac w Nieborowie (1695–1697) – dla prymasa Radziejowskiego, Pałac Lubomirskich w Lubartowie, Pałac Ostrogskich, później zwany Lubomirskich, obecnie Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej w Lublinie, Pałac Czartoryskich w Lublinie.

przypisywane Dwór w Oborach

Inne projekty projekt nagrobka Zofii z Opalińskich Lubomirskiej w kościele w Końskowoli, ok. 1675, Okopy Świętej Trójcy, 1692, ołtarz św. Felicyssymy i Genowefy w kościele Św. Krzyża w Warszawie, ok. 1697-1704, fortyfikacje zamku w Łańcucie, seminarium duchowne w Łowiczu, przebudowa zamku w Zawieprzycach, fasada Collegium Ressoviense, przebudowa zamku w Baranowie Sandomierskim, przebudowa zamku w Janowcu. układ urbanistyczny na planie krzyża miasta odpustowego Góra Kalwaria, ok. 1670 Upamiętnienie Od 24 listopada 1961 ulica w Warszawie, w dzielnicy Śródmieście, nosi nazwę ulicy Tylmana GamerskiegoUchwała nr 28 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 24 listopada 1961 r. w sprawie nadania nazw ulicom, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 20 grudnia 1961 r., nr 22, poz. 96, s. 1.

Przypisy

Bibliografia M. Karpowicz, Barok w Polsce, Warszawa 1988. Stanisław Mossakowski Tylman z Gameren, architekt polskiego baroku, Wrocław 1973.

Linki zewnętrzne Biografia na culture.pl

Kategoria:Architekci związani z Warszawą (I Rzeczpospolita) Kategoria:Artyści związani z dworami polskich magnatów Kategoria:Artyści związani z Krakowem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Artyści związani z Łowiczem Kategoria:Artyści związani z Michałem Korybutem Wiśniowieckim Kategoria:Holenderscy architekci Kategoria:Holendrzy w I Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie urodzeni w Utrechcie Kategoria:Ludzie związani z Radomiem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z Rzeszowem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z Łowiczem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy architekci barokowi Kategoria:Serwitorzy Michała Korybuta Wiśniowieckiego Kategoria:Urodzeni w 1632 Kategoria:Zmarli w 1706