Chłopi

mały|Chłopi na obrazie Żniwa, autorstwa Adama Ciemniewskiego Chłopi – warstwa społeczna zamieszkująca tereny wiejskie, dominująca w społeczeństwach przedindustrialnych, zajmująca się produkcją rolną. Chłopów charakteryzuje odrębność warunków życia, obyczajów i tradycji, wynikająca z powiązania miejsca pracy z gospodarstwem domowym oraz uzależnienie procesu produkcji od warunków naturalnych.

Geneza Powstanie chłopów jako grupy społecznej i zawodowej miało miejsce około 4000 roku p.n.e. w czasie długotrwałego procesu przechodzenia ludzkości od łowiectwa i zbieractwa oraz koczownictwa do rolnictwa i hodowli zwierząt, oraz do osiadłego trybu życia. Proces ten zwany rewolucją neolityczną miał miejsce w latach 10000–4000 p.n.e.

Sytuacja chłopów w starożytności Indywidualna gospodarka chłopska powstała w wyniku rozkładu wspólnoty pierwotnej. Warstwa chłopów istniała już w starożytnych społeczeństwach, choć istnienie niewolnictwa nie sprzyjało jej rozwojowi.

W Egipcie i Mezopotamii mały|Malowidło egipskie przedstawiające chłopa przy orce wołami w czasach panowania faraona Ramzesa II. W Egipcie i Mezopotamii konieczność stosowania systematycznego zbiorowego wysiłku przy pracach irygacyjnych spowodowała uzależnienie chłopów od władzy królewskiej, która przejęła prawo własności ziemi i narzuciła rolnikom wysokie podatki oraz przymusową pracę przy kanałach. W hierarchii społecznej stali nad niewolnikamiRenata Antosik, Edyta Pustuła, Cezary Tulin Historia. Vademecum maturalne 2009, Gdynia, s. 167..

W Indiach W społeczeństwie starożytnych Indii podzielonym na kasty chłopi wchodzili w skład wajśjów grupy stojącej nad śiudrami i pariasami. Według mitologii powstali z bioder Puruszy i zajmowali się uprawą roli, hodowlą bydła oraz handlem i rzemiosłemRenata Antosik, Edyta Pustuła, Cezary Tulin Historia. Vademecum maturalne 2009, Gdynia, s. 166..

W Grecji W Starożytnej Grecji większość ziemi znajdowała się w posiadaniu chłopów, zatrudniających niekiedy jednego lub kilku niewolników. Od czasu Wielkiej Kolonizacji (VIII–VI w. p.n.e.) napływ taniego zboża spoza Grecji rujnował chłopów, którzy popadali w długi, a następnie – nie mogąc ich spłacić – także w niewolę. Mimo prób ratunku przez ogólne moratorium i nowy podział ziemi, liczba wolnych chłopów malała. W obawie przed rosnącym wzburzeniem, areopag uznał konieczność przeprowadzenia reform które przeprowadził w 594 p.n.e. Solon. Przeprowadzona przez niego reforma zaspokajała żądania chłopów ponieważ unieważniała wszystkie umowy pożyczkowe zawarte pod zastaw wolności lub ziemi. Tym którzy popadli w niewolę za długi zwrócono wolność. Chłopi stali się posiadaczami praw politycznych, bez których po reformie pozostali metojkowie. Chłopi uzyskujący dochód roczny poniżej 200 miar zboża zostali zobowiązani do służby wojskowej w lekkiej piechocie lub jako wioślarze, pozostali uzyskujący wyższy dochód służyli w piechocie ciężkozbrojnejRenata Antosik, Edyta Pustuła, Cezary Tulin Historia. Vademecum maturalne 2009, Gdynia, s. 169.. Kontynuatorem zmian Solona był Klejstenes.

W Rzymie Podobnie było i w Rzymie: we wczesnym okresie historii chłopi byli warstwą odgrywającą znaczną rolę w życiu gospodarczym i politycznym kraju, lecz poczynając od III wieku p.n.e. tworzenie się latyfundiów opartych na taniej pracy niewolniczej powodowało upadek drobnych gospodarstw. Zniszczenie Italii podczas wojen punickich (III w. p.n.e.), a następnie napływ taniego zboża z podbitych prowincji przyspieszały proces zaniku wolnych chłopów, czemu daremnie próbowały zapobiec agrarne reformy braci Tyberiusza i Gajusza Grakchów, w kwestii chłopskiej polegające głównie na przeprowadzeniu reformy rolnej w celu odbudowy warstwy drobnych rolników poprzez wprowadzenie ustawy ograniczającej do około 250 hektarów obszar ziemi publicznej będącej w posiadaniu właścicieli prywatnychRenata Antosik, Edyta Pustuła, Cezary Tulin Historia. Vademecum maturalne 2009, Gdynia, s. 446..

Dopiero kryzys niewolniczego sposobu produkcji, którego objawy wystąpiły już w poł. I w n.e., skłonił właścicieli latyfundiów do powierzania niewielkich działek drobnym dzierżawcom, kolonom, początkowo wolnym, później przypisanym do ziemi. Oprócz kolonów osadzano też na ziemi na podobnych warunkach niewolników (servi casati). Kolonowie i servi casati stali się u schyłku starożytności zalążkiem warstwy społecznej poddanych chłopów. W 73 p.n.e. wielu chłopów poparło powstanie niewolników kierowane przez Spartakusa a znaczna ich część głównie zubożałych chłopów zasiliła szeregi powstańców. Co nie pozostało bez wpływu na odniesienie przez powstańców kilku zwycięstw nad regularną armia rzymskąWielka Historia Świata, Kraków 2004, t. III, s. 168..

Sytuacja chłopów w średniowieczu Po upadku zachodniego Cesarstwa Rzymskiego w V wieku, osadnictwo wolnych wojowników germańskich na ziemiach zabranych Rzymowi stworzyło tu znów warstwę wolnych chłopów, istniejącą we wczesnym średniowieczu obok kolonów i niewolnych.

W Bizancjum, gdzie system niewolnictwa utrzymał się dłużej, wolne chłopstwo powstawało w wyniku kolonizacji słowiańskiej (od 2 poł. VI w.). Równocześnie rozkład wspólnoty rodowej w krajach germańskich i słowiańskich wchodził w ostatnią fazę, kształtowała się w nich indywidualna gospodarka chłopska. Podobnie jednak jak w starożytności, wolność chłopska nie okazała się trwała. Klęski żywiołowe, zniszczenia wojenne, ucisk fiskalny i powstawanie wielkich posiadłości skłaniał coraz częściej wolnych chłopów do rezygnacji z prawa własności ziemi na rzecz Kościoła lub możniejszych sąsiadów, z zastrzeżeniem sobie tylko prawa użytkowania. Proces ten, obserwowany najwcześniej i najwyraźniej w państwach powstałych na gruzach starożytnego Imperium Rzymskiego, objął już we wczesnym średniowieczu całą Europę.

Utraciwszy własność ziemi, wolni dotąd chłopi stawali się zależni od pana feudalnego nie tylko jako od właściciela roli, którą użytkowali, ale także jako od przedstawiciela władzy publicznej – popadali więc w poddaństwo. Ponieważ także servi casati podnieśli się dzięki faktycznej swobodzie do roli poddanych, zobowiązanych tylko do ściśle określonych danin i powinności, do X w. zatarły się w Europie Zachodniej istotne różnice między rozmaitymi wczesnośredniowiecznymi kategoriami ludności pracującej na roli, jak niewolnicy (servi casati), półwolni (liti, coloni), czy wolni (liberi, franci, ingenui). Terminy te oznaczały już tylko różnice pochodzenia, a nie rzeczywistego położenia, wszyscy oni bowiem pozostawali faktycznie w poddaństwie i zobowiązani byli wobec pana feudalnego do podobnych powinności i usług: wychodzili na pańszczyznę, dawali daninę (renta feudalna) i podlegali najrozmaitszym ograniczeniom prawnym (sądownictwo patrymonialne, przywiązanie do ziemi).

mały|Chłop w dybach; kara ta dotykała najczęściej chłopów pańszczyźnianych W Bizancjum poddaństwo chłopów upowszechniło się w XI-XII w. za panowania dynastii Komnenów, w Europie Środkowej i Wschodniej w tym samym mniej więcej czasie. W ten sposób w średniowiecznej Europie powstała warstwa chłopów jako jedna z dwu podstawowych warstw społeczeństwa feudalnego. Obarczeni nadmiernymi ciężarami, chłopi bronili się przed wyzyskiem i uciskiem głównie przez bierny opór, zbiegostwoTadeusz Łepkowski, Słownik historii Polski, Warszawa 1973, s. 573. i zbójnictwoZbigniew Łotys, Kwestia chłopska w świadomości społecznej polskiego Oświecenia, Olsztyn 2001, s. 48..

Formą oporu chłopów był też ich udział w krucjatach i popieranie średniowiecznych ruchów religijnych. Ponieważ Kościół w średniowieczu kształtował świadomość chłopską, kryzys w nim zapoczątkowany w 1517 przez wystąpienie Marcina Lutra oraz reformację miał wpływ na wybuch buntów chłopskich w całych Niemczech oraz w krajach austriackichHenryk Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław 1986, s. 60..

Wystąpienia zbrojne chłopów przeciw panom były we wczesnym średniowieczu rzadsze i nie objęły większych terenów.

Od XI-XII w. rozwijająca się w przeludnionej Europie Zachodniej kolonizacja nieużytków zapoczątkowała proces zamiany dotychczasowych świadczeń chłopskich na określonej wysokości czynsz płacony w ziarnie lub w pieniądzu. Z biegiem czasu, w miarę rozwoju stosunków towarowo-pieniężnych, coraz bardziej przeważała ta druga forma czynszu, co wobec powolnego, lecz systematycznego spadku wartości pieniądza znacznie odciążała gospodarstwa chłopskie. W wiekach następnych głód pieniądza skłaniał feudałów do zgody na wykupywanie się chłopów z poddaństwa osobistego. Zdarzało się też, że w poszukiwaniu źródeł dochodu przymuszano chłopów do wykupywania się na wolność (np. za czasów króla francuskiego Ludwika X w 1314–1316).

W ciągu XIII-XVI w. poddaństwo osobiste i sądowe ulegało kolejno likwidacji w północnych Włoszech, Anglii, Francji. Chłopi poddani zmieniali się formalnie w wolnych dzierżawców gruntu, co jednak nie uwalniało ich z zależności feudalnej, gdyż nadal byli zobowiązani do świadczeń z racji użytkowania ziemi. Ich ekonomiczne położenie pogarszał wzrastający ucisk feudalny oraz wciąż ponawiane próby narzucenia chłopom zwiększonych powinności. Choć pocieszano się przy tym, że „Jacques bonhomme a bon dos, il souffre tout” („grzbiet chłopski wszystko zniesie”), schyłek średniowiecza był w Europie Zachodniej okresem wielkich powstań chłopskich (we Francji Żakeria w 1358 r., w Anglii powstanie Wata Tylera w 1381 r., w Niemczech – wojna chłopska w 1525 r.).

Sytuacja chłopów w czasach nowożytnych mały|Wywłaszczenie chłopów w Austrii (1847) Od XVI w. rozwój stosunków agrarnych potoczył się odmiennymi torami na zachodzie i wschodzie Europy: na zachód od Łaby feudalizm stopniowo obumierał, na wschód od Łaby nastąpił nawrót do zaostrzonych form poddaństwa.

W Anglii Szybki rozwój systemu kapitalistycznego w Anglii, zakończony powstaniem burżuazji w połowie XVII w. przyczynił się do wywłaszczenia chłopów z ziemi. Proces ten zapoczątkowany już w XV w. (ogradzanie) w związku z rozwojem hodowli owiec, przybrał na sile w okresie rewolucji przemysłowej u schyłku XVIII w. i doprowadził w 1 poł. XIX w. do prawie całkowitej likwidacji chłopstwa angielskiego, które zasiliło proletariat miejski.

We Francji We Francji powinności chłopskie utrzymywały się aż do końca XVIII w. Chłopi cieszyli się jednak wolnością osobistą, a trudności życia chłopów polegały nie tyle na wysokości czynszów, co na sposobie ich pobierania, na częstej samowoli seniorów, wreszcie na przymusie korzystania za wygórowaną opłatą z pańskich młynów, pieców piekarskich, tłoczni winnych itp. (tzw. banalitety). Dodatkowo w wyniku kosztownych wojen XVII i XVIII w. powiększały się jeszcze nierówności społeczne.

Przed wybuchem rewolucji we Francji liczba chłopów wynosiła około 19 milionów i stanowiła 75% jej mieszkańców, którzy jako stan obciążeni byli mnóstwem powinności, podatków i danin na rzecz szlachty, państwa i kościoła. Poza czynszem ciążyły na nich wysokie daniny w naturze, opłaty ściągane przy różnych okazjach, obowiązki z tytułu pańszczyzny nadzwyczajnej oraz obowiązek szarwarku który w 1787 wynosił 30 dni w roku. Pierwsze zmiany korzystne dla chłopów wprowadził w 1779 król Ludwik XVI znosząc poddaństwo w dobrach królewskich i nakazując jego likwidację na terenie reszty kraju. Mimo to przed rewolucją jeszcze 2 mln, z 19 mln chłopów francuskich żyło w poddaństwie. Z chwilą wybuchu rewolucji chłopi oprócz tego że przestali wywiązywać się z obciążeń feudalnych oraz dziesięciny, zaczęli napadać na zamki i dwory niszcząc w nich archiwa zawierające wykazy obciążających ich powinnościJ.Ciepielewski, I.Kostrowicka, Z.Landau, J.Tomaszewski Dzieje gospodarcze świata do roku 1970, Warszawa 1974, s. 126..