thumb|Madżnun podkrada się do obozowiska karawany by zobaczyć Lajlę, miniatura z rękopisu Haft Ourang Dżamiego przypisywana Szejchowi Mohammadowi. Meszhed, ok. 1556 do 1565. Freer and Sackler Galleries Lajla i Madżnun — historia miłosna wywodząca się z literatury arabskiej, później rozwijana w literaturach w językach irańskich, tureckich i urdu, ważny motyw malarstwa miniaturowego.
Literatura arabska thumb|Madżnun przygląda się walce swojego plemienia z plemieniem Lajli, miniatura z rękopisu Chamsy Nezamiego przypisywana Behzadowi. Herat, ok. 1490. Biblioteka Brytyjska Pierwowzorem postaci Madżnuna miał być niejaki Kajs Ibn al–Mulawwah, beduiński poeta zakochany w dziewczynie o imieniu Lajla, którą jej ojciec wydał jednak za innego. Na wieść o tym Kajs postradał zmysły i zaczął się błąkać po świecie, recytując wiersze o Lajli. Zmarł z wycieńczenia i miłości, zaś w późniejszej tradycji stał się znany jako Madżnun Lajla, „opętany przez dżinny z miłości do Lajli”.
Już Kitab al-Aghani uważa Kajsa Ibn al–Mulawwaha za postać fikcyjną (na co wskazują choćby nieścisłości w jego genealogii), sugerując, że jako pierwszy przydomek Madżnun przyjął pewien młody Umajjada, który stworzył opowieść o niespełnionej miłości jako wstęp do swoich wierszy opiewających jego uczucie do swojej kuzynki. Ta teoria nie została podjęta przez inne źródła, zaś rzeczony Umajjada nadal pozostaje anonimowy. Al-Dżahiz rozdziela Madżnuna na dwie osoby, rozróżniając pomiędzy Madżnunem z Banu Amir i z Banu Dżada. Analiza rzekomego dywanu Kajsa Ibn al-Mulawwaha potwierdza, że zachowane w nim wiersze nie mogły być ułożone przez jednego poetę (co nie zmienia faktu, że Régis Blachère uznał je za ważną część dawnej poezji arabskiej)Pięć wierszy z dywanu Kajsa Ibn al-Mulawwaha przełożonych na język polski znajduje się w antologii . W sumie Madżnun jawi się jako postać stworzona przez północnych Arabów, którzy chcieli pokazać, że nieszczęśliwa miłość nie jest jedynie przywilejem Arabów z południa, czego dowodzić miało pojawienie się wśród nich poety, który mógł być postawiony na równi z Dżamilem al-Uzrim. Fakt, że w historiach o Kajsie pojawia się umajjadzki namiestnik Medyny w 702, Nafwal Ibn Musahik, sugeruje, że pierwsze historie o Madżnunie pojawiły się gdzieś w tym okresie. Wczesne anegdoty i przekazy ustne na temat Madżnuna są zebrane w Kitab al–Aghani oraz Kitab asz–Szir wa-asz-szu’ara („Księdze poezji i poetów”) Ibn Kutajby.
thumb|Madżnun ze zwierzętami na pustyni, miniatura z rękopisu Chamsy Nezamiego przypisywana Agha Mirakowi. Tebriz, ok. 1539–1543. Biblioteka Brytyjska Arabska wersja romansu Lajli i Madżnuna nigdy nie została zebrana w całość w ramach jednego utworu, lecz krążyła głównie w formie ustnej w postaci wierszy oraz krótkich, luźno powiązanych anegdot, w ramach których nie było miejsca na rozwój fabuły. Pomimo stosunkowo prostej treści opowieści, od początku można w niej odnaleźć dwie odmienne tradycje. Według pierwszej para kochanków spędziła razem młodość pasąc stada na Dżabal at-Tawbad (która jednak należała do plemienia Banu Muharib). Według drugiej Kajs zobaczył Lajlę przypadkiem na kobiecym spotkaniu i zrobiła ona na nim takie wrażenie, że poświęcił swojego wielbłąda na rzecz uczty. Kiedy jednak pojawił się niejaki Munazil, wszystkie kobiety zwróciły uwagę na niego, poza Lajlą, która od początku podzielała uczucia Kajsa. Następnie Kajs poprosił o rękę Lajli, jednak jej ojciec już wydał ją za innego. Kajs stracił rozum i zaczął błąkać się wpółnagi, odmawiając jedzenia i żyjąc pośród dzikich zwierząt. Jego ojciec zabrał go na pielgrzymkę do Mekki, by zapomniał o Lajli, ale stan Kajsa tylko się pogorszył. Niemniej miewał momenty jasności umysłu, podczas których wspominał Lajlę i układał o niej wiersze, recytowane odwiedzającym go ludziom. Nafwal Ibn Musahik interweniował na rzecz kochanków, ale bezskutecznie. Kajs miał spotkać Lajlę już tylko raz, przy czym z wrażenia zemdlał. W różnych przekazach mowa również o wymianie listów z Lajlą, ostatniej rozmowie Kajsa z krukiem i wreszcie jego śmierci.
Historia Lajli i Madżnuna wpisuje się zatem we wzorzec miłości uzryckiej, stworzony przez południowych Arabów, w ramach którego poeta przez całe życie opiewa ukochaną, najczęściej niemożliwą do zdobycia z powodu różnic społecznych. Jest to miłość niespełniona i nawet jeśli kochankowie się spotykają, to nie dochodzi do cielesnego zbliżenia, ale śpiewają oni poezję dla siebie nawzajem, płacząc nad swym losem. Jak to określiła Mia Irene Gerhardt, kochankowie stanowią tu przykład heroizmu uczucia, a nie działania. Tego rodzaju miłość ostatecznie prowadzi do śmierci kochającego. Pierwszą parą znaną z takiej miłości byli Dżamil i Busajna z plemienia Uzra (stąd nazwa „miłość uzrycka”), ale gdzieś na przełomie IX i X stulecia to Lajla i Madżnun stali się najważniejszą parą uzryckich kochanków. Współcześni poeci arabscy nawiązują do romansu Lajli i Madżnuna i uwspółcześniają go w ironicznej formie. Salah Abd as-Sabur w napisanym wierszem dramacie Lajla wa-al-Madżnun (1970) „przedstawił mentalną i społeczną sytuację egipskich intelektualistów przed dojściem do władzy Nasera”.
Literatury irańskie thumb|Lajla i Madżnun w szkole, miniatura z rękopisu Chamsy Nezamiego przypisywana Szejchzade. Herat, 1524/1525. Metropolitan Museum of Art Wzmianki o Lajli i Madżnunie dosyć wcześnie pojawiły się w literaturze perskiej. Manuczehri porównuje deszczowe chmury „płaczące melancholijnie” do rzęs Madżnuna, zaś błyskawice, „śmiejące się bez znaczenia”, do ust Lajli. Ich imiona pojawiają się również w poezji Anwariego i Chaghaniego. Należy przy tym zaznaczyć, że choć później Lajla i Madżnun zostali powiązani z sufizmem, to początkowo romans nie niósł ze sobą takich konotacji. Jeszcze Naser-e Chosrou (XI w.) uważa temat za naganny, ponieważ symbolizuje jedynie miłość doczesną i frywolną poezję.
Bez wątpienia najważniejszym perskim utworem zainspirowanym arabskimi opowieściami o Lajli i Madżnunie jest masnawi Lejli o Madżnun skomponowane przez Nezamiego, które później zostało uznane za trzecią część jego Chamse (pięciu poematów). Nezami jako pierwszy połączył różne wątki romansu w spójną całość, jednocześnie adaptując go do irańskich realiów. Perskie romanse zazwyczaj rozgrywały się w kręgach dworskich, stąd u Nezamiego Lajla i Madżnun są dziećmi arystokratów żyjącymi w mieście, które w związku z tym poznają się nie podczas wypasania stad, ale wspólnej nauki w szkole. Nawfal nie jest już namiestnikiem, ale rycerskim perskim wodzem (dżawanmard), gotowym zaryzykować swoje życie by połączyć kochanków ze sobą. Nezami dodaje również drugą parę kochanków, Zajna i Zejnab, w których związku niejako przegląda się miłość głównych bohaterów. Na końcu poematu to właśnie Zajn w swoim śnie widzi Lajlę i Madżnuna połączonych w Niebie. Inne typowo perskie motywy obecne w wersji Nezamiego to historia bezdzietnego władcy, który chciałby mieć dziedzica; poezja natury, w szczególności poświęcona ogrodom podczas wiosny i jesieni oraz wschodom i zachodom słońca, która służy symbolicznemu podkreśleniu ważniejszych elementów fabuły (w partiach opisowych Nezami pozostawał pod niewątpliwym wpływem poematu Gorganiego Wis o Ramin); historia ascety żyjącego w jaskini; władztwo Madżnuna nad zwierzętami oraz jego pouczające konwersacje z kilkoma postaci. Nezami poświęca również dużo uwagi poetyckiej roli Madżnuna, w kilku przypadkach cytując fragmenty przypisywanych mu gazeli.
thumb|Lajla i Madżnun, olej na płótnie. Sziraz, połowa XVIII w. Metropolitan Museum of Art Fabuła utworu jest prosta. Kajs zakochuje się w Lajli, którą spotkał w szkole, jednak jej ojciec zakazuje kontaktów pomiędzy nimi. Odseparowany od Lajli, Kajs popada w obsesję na jej punkcie, publicznie śpiewając o swojej miłości do niej. Patrząc na wszystko pod kątem swojej miłości do Lajli, zyskuje przydomek Madżnun („opętany”). Kiedy zdaje sobie sprawę, że nie połączy się ze swoją kochanką, pomimo tego iż różni ludzie interweniują na jego rzecz, rozczarowuje się do społeczeństwa i zaczyna się błąkać nagi po pustyni, spędzając czas wśród dzikich zwierząt. Kontemplacja obrazu Lajli jeszcze zwiększa jego miłość, tak że nie może jeść ani spać. Lajla zostaje wbrew swej woli wydana za innego, ale chroni swoje dziewictwo, odrzucając swojego męża. Urządza sekretne spotkania z Madżnunem, podczas których jednak nie dochodzi pomiędzy nimi do cielesnego zbliżenia – jedynie recytują poezję dla siebie nawzajem, utrzymując fizyczny dystans. Kiedy mąż Lajli umiera i znika przeszkoda uniemożliwiająca ich połączenie Madżnun pozostaje tak skoncentrowany na obrazie Lajli, że ucieka na pustynię. Lajla umiera z żalu i zostaje pochowana w swojej sukni ślubnej. Po dowiedzeniu się o tym Madżnun niezwłocznie udaje się na grób Lajli, gdzie natychmiast umiera. Zostają pochowani obok siebie, a ich groby stają się miejscem pielgrzymek. Jak już wspomniano, na końcu poematu Zajn widzi we śnie Lajlę i Madżnuna żyjących w Niebie jak król i królowa.
thumb|Lajla pielęgnuje wycieńczonego Madżnuna, miniatura Dżaniego. Isfahan, 1684/85. Muzeum Brytyjskie Masnawi Nezamiego posiada wyraźne elementy dydaktyczne, dominujące zwłaszcza we wstępie i epilogu, gdzie udziela on czytelnikowi porad dotyczących krótkości życia, śmierci, pokory, itd.. Stara się przy tym pokazać, jak miłość doczesna staje się wysublimowaną miłością duchową, przedstawianą w kategoriach mistycznych. Madżnun jako idealny kochanek całkowicie pochłonięty przez swoją miłość staje się rodzajem ascety, który żyje w celibacie, umartwieniu, ciszy, odosobnieniu, przy niedostatku snu i pożywienia. O ile jednak asceta żyje w taki sposób z własnej woli, o tyle w przypadku idealnego kochanka jakim jest Madżnun dzieje się tak z powodu siły miłości. Tego rodzaju absolutna miłość sieje spustoszenie w społeczeństwie kiedy jest skierowana do obiektu ziemskiego, a nie Boga. Jednocześnie Lajla, pomimo że pozostaje lojalna jedynie wobec Madżnuna, nadal pozostaje wierna moralności ówczesnego patriarchalnego i religijnego społeczeństwa. Poeta czyni ją postacią bardziej aktywną niż ta z arabskich opowieści, przekazując jej inicjatywę w organizowaniu spotkań z Madżnunem oraz czyniąc również ją autorką niezwykłych wierszy. Ale kiedy Madżnun zbliża się do niej, Lajla przypomina mu, iż jest zamężna, zaś cielesny kontakt pomiędzy nimi byłby wbrew religii. Nezami ukazuje jej dylematy, „podkreślając problemy pojawiające się w zamkniętym społeczeństwie, w którym nie istnieje wolność wyboru małżonka, zaś plemienna lojalność i religijne zasady są na pierwszym miejscu”.
thumb|Madżnun rzuca się na grób Lajli, folio z rękopisu Chamsy Amira Chosrou. Północne Indie, ok. 1450. Freer and Sackler Galleries Lejli o Madżnun Nezamiego „było punktem wyjścia długiej serii imitacji, które były pisane w niemal każdym języku regionu, gdzie był odczuwalny kulturalny wpływ literatury perskiej”. Hasan Dulfaghari doliczył się 59 „imitacji” (nazira) poematu Nezamiego, co czyni go najczęściej naśladowanym romansem świata irańskiego. S. Asadollajew wymienił 80 poetów, którzy napisali swoją wersję Lajli i Madżnuna. Naśladowcy Nezamiego pożyczali od niego większość treści i metrum, jak również elementy kompozycji, w szczególności porady udzielane synowi poety oraz przemowę do podczaszego, które pojawiają się we wstępie i zawierają wyżej wymienione elementy dydaktyczne. Pomimo to każdy z tych poetów „starał się stworzyć oryginalne dzieło poprzez dokonanie zmian w epizodach romansu, dodanie nowych historii lub przeniesienie nacisku z jednego motywu na inny”.