Dzierżoniów (do 1946 Rychbach, też RychonekDz.U. 1945 nr 33, poz. 196., ) – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, siedziba powiatu dzierżoniowskiego i gminy wiejskiej Dzierżoniów. Położone w Kotlinie Dzierżoniowskiej, nad rzeką Piławą.
Dzierżoniów uzyskał lokację miejską przed 1241 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30–31.. W latach 1960–1972 miasto było siedzibą władz, ale nie należało do gromady Dzierżoniów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecna, polska nazwa miasta, została nadana dla upamiętnienia ks. Jana Dzierżonia – wybitnego śląskiego badacza pszczół.
1 stycznia 2023 r. miasto liczyło 31 061 mieszkańców (144. miejsce w kraju). Gęstość zaludnienia 1547,6 osób/km² (11. miejsce w województwie).
Warunki naturalne Dzierżoniów jest położony w Kotlinie Dzierżoniowskiej u podnóża Gór Sowich od południa i Masywu Ślęży od północy. Miasto leży nad rzeką Piława.
Według danych z roku 2023 Dzierżoniów ma obszar 20,07 km² (299. lokata w kraju), w tym: użytki rolne: 63% użytki leśne: 0%
Miasto stanowi 4,19% powierzchni powiatu. Sąsiaduje z gminami: Bielawa, Pieszyce oraz gminą wiejską Dzierżoniów.
Historia
Kalendarium: XII w. – legendarne początki miasta. 1159 – legendarna data powstania kościoła św. Jerzego przez księcia Bolesława Kędzierzawego. 13 lutego 1258 – pierwsza pisemna wzmianka o Reichenbach i kościele św. Jerzego. 1290 – miasto otrzymało pieczęć przedstawiającą św. Jerzego zabijającego smoka na tle murów miejskich – obecny herb miasta. 1291 – miasto przeszło pod władzę Piasta świdnicko-ziębickiego – Bolka I Surowego. pocz. XIV w. – budowa kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP przez zakon augustianów-eremitów. 1337 – uniezależnienie się od księcia świdnicko-jaworskiego. 1338 – przekazanie przez księcia Bolka II kościoła św. Jerzego zakonowi rycerskiemu joannitów. 1392 – miasto przeszło wraz z księstwem jaworsko-świdnickim do Korony Czeskiej. XVI w. – rozwój miasta jako ośrodka tkactwa. 1526 – przejście pod zwierzchnictwo Habsburgów. 1618–1648 (wojna trzydziestoletnia) – pożary, wyludnienie i upadek miasta. mały|Figura św. Jana Nepomucena z 1733 1733 – ustawienie na rynku figury św. Jana Nepomucena. 1742 – przejście pod panowanie Prus. 1750 – w polskojęzycznym dokumencie pruskim miejscowość jest wymieniona jako ReychenbachPolskie nazwy śląskich miejscowości z patentu Fryderyka II z 1750. 1762 – bitwa pod Dzierżoniowem w czasie III wojny śląskiej 1780–1784 – wyburzenie starych domów i budowa w ich miejscu jednopiętrowych domów kalenicowych. 1790 – spotkanie dyplomatów Prus, Austrii, Wielkiej Brytanii i Holandii, którego rezultatem była konwencja dzierżoniowska. 1795–1798 – budowa kościoła ewangelickiego (obecnie rzymskokatolicki pw. NMP Matki Kościoła). 1805 – założenie ewangelickiego cmentarza z kaplicą grobową Sadebecków. 1813 – zawarcie tajnych układów, które zapoczątkowały powstanie VI koalicji antynapoleońskiej; spotkanie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III oraz cara Aleksandra I. 1815–1820 – stolica rejencji dzierżoniowskiej w prowincji Śląsk. 1815 – powstanie w Dzierżoniowie loży masońskiej „Aurora zur ehernen Kette”Norbert Wójtowicz, Masońskie śpiewy w „Jutrzence pod Spiżowym Łańcuchem” (przyczynek do działalności dzierżoniowskiej loży w 1. połowie XIX wieku), „Musica Sacra Nova” 2009/2010, t. 3/4, s. 307–317. 1820 – włączenie do rejencji wrocławskiej prowincji Śląsk. 1855 – uzyskanie pierwszego połączenia kolejowego. 1871 – miasto wraz z Prusami staje się częścią zjednoczonych Niemiec. 1872–1875 – gruntowna przebudowa siedziby władz miejskich (ratusza). mały|Dawny Hotel Polonia, wzniesiony w 1908 1908 – powstanie budynku byłego Hotelu Polonia W czasie II wojny światowej w miejscowości znajdowała się filia niemieckiego obozu koncentracyjnego Groß-Rosen. mały|Pomnik Pamięci Losów Ojczyzny w 1977 1945 styczeń – zbliżanie się Armii Czerwonej spowodowało ucieczkę i ewakuację ludności niemieckiej z terenów Pomorza i ŚląskaGorycz klęski i wyzwolenia. zarządzonej przez władze niemieckie bez przygotowania. Z tego powodu wielu ludzi zginęło, w wyniku działań frontowych, bądź wskutek silnych mrozów. Kwiecień – ustanowienie przez wojsko niemieckie miasta twierdzą (Festung Reichenbach). Wykorzystanie ludności żydowskiej z pobliskich obozów pracy do budowy infrastruktury obronnej (stanowisk artyleryjskich i moździerzowych, rowów strzeleckich) w Górach Sowich, na Wzgórzach Kiełczyńskich oraz w okolicznych wsiach: Piławie, Dobrocinie, Uciechowie i KiełczynieS. Jarowicki, Żydzi w Dzierżoniowie w latach 1930 – 1960, „Rocznik Dzierżoniowski”, R. 92, 1992, s. 22. . 8 maja – wkroczenie do miasta Armii Czerwonej. Ustanowienie tzw. „3 dni wolności” dla czerwonoarmistów – liczne gwałty, grabieże i mordy na ludności cywilnejS. Jarowicki, Dzierżoniów pod rządami Armii Czerwonej, „Rocznik Dzierżoniowski”, R. 92, 1992, s. 39.. włączenie miasta wraz z Dolnym Śląskiem do państwa polskiego zaczęli przybywać Polacy z obszarów, które po konferencji jałtańskiej znalazły się poza nową wschodnią granicą Polski. Polaków tych wysiedlano na podstawie umów z ZSRR, które podpisał Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. początek wysiedlenia niewielu pozostałych jeszcze po zimowej ucieczce i ewakuacji dotychczasowych mieszkańców miasta do Niemiec specyfiką miasta był silny napływ osadników pochodzenia żydowskiego, wskutek czego stało się ono wówczas jednym z 6 największych skupisk ludności żydowskiej w PolsceEngelking B., Tych F., Żbikowski A., Żyndul J.: Pamięć. Historia Żydów Polskich przed, w czasie, i po Zagładzie, Warszawa 2004, s. 187, .. czerwiec 1945- utworzenie Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego w DzierżoniowieBożena Szaynok, Ludność żydowska na Dolnym Śląsku 1945-1950, Wrocław 2000, s. 28–30.. uruchomienie Państwowej Fabryki Odbiorników Radiowych, późniejszych Zakładów Radiowych Diora powstanie klubu piłkarskiego Lechia Dzierżoniów. 1946 – zmiana nazwy miasta z Rychbach na DzierżoniówDzierżoniów. Zarys monografii miasta, pod redakcją S. Dąbrowskiego, Wrocław-Dzierżoniów 1998, s. 248.Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()., – na cześć ks. Jana Dzierżona, sławnego pszczelarza. 1948 – Dzierżoniów liczy ok. 24 000 mieszkańców, w tym ok. 26% Żydów. lata 50. – emigracja ludności pochodzenia żydowskiego za granicę. lata 60. – wyburzenie 13 zabytkowych kamienic, tworzących północną pierzeję rynku. 1975 maj – odsłonięcie pomnika, obecnie nazwanego Pomnikiem Pamięci Losów Ojczyzny czerwiec – Dzierżoniów w granicach nowo utworzonego województwa wałbrzyskiego 1992 – miasto osiąga rekordową liczbę 38 428 mieszkańców (zob. ludność Dzierżoniowa) 1999 miasto w granicach województwa dolnośląskiego uzyskanie przez Urząd Miasta certyfikatu ISO 9002 (pierwsza jednostka samorządowa w Polsce z certyfikatem ISO 9002). 2011 – powstanie Muzeum Miejskiego Dzierżoniowa.
Architektura mały|Mury miejskie
Zabytki mały|Ratusz oraz Rynek
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: zespół urbanistyczny miasta kościół paraf. św. Jerzego, z drugiej poł. XIV w., XVI w.; wybudowany według legendy za czasów księcia Bolesława Kędzierzawego w 1159, faktycznie około roku 1230; w 1338 r. przekazany przez księcia Bolka II zakonowi rycerskiemu joannitów. Przebudowany w okresie XV-XVI w. zespół klasztorny augustianów, ul. Garncarska 16 / Klasztorna, z XIV w., 1713 r., 1845 r.: kościół, ob. par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP; wybudowany w pocz. XIV w. przez zakon augustianów-eremitów klasztor zbór ewangelicki, obecnie kościół rzymskokatolicki par. pw. MB Królowej Polski; klasycystyczny kościół wybudowany w latach 1795–1798 według projektu architekta Carla Gottharda Langhansa; do 1962 r. funkcjonował jako świątynia ewangelicka, potem został przejęty przez miasto i używany jako magazyn meblowy. Pozbawiony właściwej opieki spłonął częściowo w 1973 r. Przekazany w 1978 r. parafii katolickiej, został konsekrowany w 1979 r. i do 1984 r. odremontowany; kolumny w kościele są utrzymane w porządku spiętrzonym obejmującym trzy style: toskański, joński i koryncki; współczesny ołtarz został przeniesiony z kościoła pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP który pochodzi z XVIII w.; ołtarz jest przykładem barokowego malarstwa tablicowego kościół pw. Świętej Trójcy, wybudowany w XV w. jako kaplica cmentarna; przebudowany po pożarze w 1831 i 1851 r. – w XIX w. kaplica grobowa rodziny Sadebecków na cmentarzu ewangelickim, ul. Daszyńskiego, wzniesiona w 1805 r. przez patrycjuszowski ród Sadebecków, jako centrum cmentarza ewangelickiego; ma postać rotundy synagoga, wybudowana w 1875 r., ul. Krasickiego 28 mury obronne – wzniesione pod koniec XIII w. na polecenie księcia świdnickiego Bolka II; wzmocnione basztami i półbasztami łupinowymi; po wojnie husyckiej dobudowano mury zewnętrzne, tworząc w ten sposób pas zieleni (międzymurze); w XVIII w. częściowo zlikwidowane ratusz i wieża ratuszowa – pozostałość po starym średniowiecznym ratuszu; pełniła wtedy rolę strażnicy i punktu obronnego; dziś jest punktem widokowym, skąd można podziwiać panoramę miasta i okolic, Rynek, XV, z l. 1873-75; ratusz wybudowano jako dom handlowy i centrum kupieckie; od 1337 siedziba władz miejskich; w latach 1872–1875 gruntownie przebudowany sukiennice, Rynek 2, z XV w., XIX w. dom, ul. Klasztorna 7, z XVI-XVII w., XIX w. dom, ul. Klasztorna 12, z XVIII/XIX w. dom, ul. Kościelna 30, z pocz. XIX w. dom, ul. Krasickiego 21, z XVIII w. dom, ob. przedszkole, ul. Miernicza z drugiej i trzeciej ćw. XIX w. dom, ul. Przedmieście 27 hotel „Polonia”, ul. Sienkiewicza 4, z 1908 r., 1920 r. willa, ul. Szkolna 14, z 1894 r. kamienica, ul. Świdnicka 2, z XVIII w., XIX/XX w. willa, ob. siedziba Muzeum Miejskiego Dzierżoniowa, ul. Świdnicka 30, z 1897 r. willa, ul. Świdnicka 32, z 1870 r. dom, pl. Wolności 4 (Rynek), z pocz. XIX w. XIX/XX w. dom, pl. Wolności 5 (Rynek), z XVIII w., XIX/XX w. domy, pl. Wolności 5-9 (d. Rynek 6-9), z XVIII w., XIX w. domy, pl. Wolności 11 (d. Rynek nr 12/13), z XIX w. dom, pl. Wolności 17 (Rynek), z XVIII/XIX/XX w. domy, pl. Wolności 18, 19 (Rynek), z XIX/XX w. kamienica, pl. Wolności 20 (Rynek), z XVIII w., XIX w. dom, pl. Wolności 21 (Rynek), z XVIII-XX w. kamienica, pl. Wolności 22 (Rynek), z XVIII w. domy, pl. Wolności 23/24 (Rynek), z 1800 r., przeb. w pocz. XX w. kamienica, pl. Wolności 25 (Rynek), z pocz. XIX w. kamienica, pl. Wolności 26 (Rynek), z XIX/XX w. kamienica, pl. Wolności 27 (Rynek), z k. XIX w. domy, pl. Wolności 28, 29, 30 (Rynek), z XVIII-XIX w. kamienica, pl. Wolności 31 (Rynek), z XVIII w., 1905 r. domy, pl. Wolności 33, 35, 36 (Rynek), z XVIII-XX w. dom, pl. Wolności 34 (Rynek), z XVIII w., przebudowany pocz. XX w. dom, pl. Wolności 37 (Rynek), z XIX w. dom, pl. Wolności 39 (Rynek), z pierwszej poł. XIX w. kamienica, pl. Wolności 51 (Rynek), z XVIII-XIX w. kamienica, pl. Wolności 54 (Rynek), z XVII-XIX w. kamienica, pl. Wolności 55 (Rynek), z XIX/XX w. domy, ul. Ząbkowicka 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, z XVIII/XIX w. sąd, ob. komenda policji, ul. Ząbkowicka 57, z czwartej ćw. XIX w. budynki tkalni d. E.F. Haina, ul. Kilińskiego 14, z l. 1887-89 dwa budynki produkcyjne kotłownia parowozownia wachlarzowa, ul. Kolejowa 8 b, z 1910 r. inne Cmentarz żydowski w Dzierżoniowie
Demografia
Struktura demograficzna mieszkańców Dzierżoniowa według danych z 31 grudnia 2007:
Piramida wieku mieszkańców Dzierżoniowa w 2014 roku.
690x480px
Gospodarka mały|Panorama Dzierżoniowa Największe firmy to: Tailor, Technika Szpitalna i Frankonia Poland, Dionar, Kamitech, Galwanizer, Hak-Hol, Diotech, Faro i S.I. „Elektromet” oraz działające w Wałbrzyskiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej Invest-Park podstrefa Dzierżoniów: Metzeler Automotive Profile Systems, Henkel Ceresit, Orion, Broen DZT, Libra, Ermosoga, Pamax, Domex, Best Palm.