Brwinów () – miasto w Polsce, w województwie mazowieckim, w powiecie pruszkowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Brwinów, 25 km od centrum Warszawy. Miasto wchodzi w skład aglomeracji warszawskiej.
Według danych zebranych przez przedstawicieli Głównego Urzędu Statystycznego z 31 grudnia 2019 r. miasto liczyło 13 698 mieszkańców.
Lokalny ośrodek usługowy; drobny przemysł m.in. meblarski. Wydział Zootechniki Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie – w 2002 roku przeniesiony do Warszawy, zlikwidowany Zespół Szkół Agroekonomicznych.
Brwinów bierze udział w corocznym Festiwalu Otwartych Ogrodów. Razem z Podkową Leśną oraz Milanówkiem miasto jest częścią Trójmiasta Ogrodów.
Od 2006 roku w Brwinowie przechowywane jest archiwum literackie pisarza, dziennikarza i reportera Lucjana Wolanowskiego (1920–2006).
Położenie Do 1954 siedziba gminy Helenów, a w latach 1927–1949 także gminy Letnisko-Brwinów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. warszawskiego. Brwinów znajduje się w obrębie Równiny Łowicko-Błońskiej na Nizinie środkowomazowieckiej. Brwinów leży na wysokości od 89 m n.p.m. do 101 m n.p.m.
Historia mały|Rynek w Brwinowie przed 1906 thumb|Pomnik na rynku upamiętniający bitwę pod Brwinowem thumb|Kwatera żołnierzy Legii Akademickiej poległych w Bitwie pod Brwinowem w 1939 – cmentarz w Brwinowie, fragment, zdjęcie z 14 grudnia 2023 thumb|Ratusz gminy Brwinów .
.
W 1476 Stanisław, Mikołaj, Jan i Jakób, synowie Gerolda z Czarnowa w ziemi sochaczewskiej herbu Łada przyznali Łazarzowi z Brwinowa 100 kop groszyAdam Boniecki: Herbarz polski: wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. (Cz. 1. T. 3. Warszawa: Warszawskie Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda S[yn]ów), 1900, s. 317..
W drugiej połowie XVI wieku Brwinowo było wsią szlachecką, położoną w powiecie błońskim ziemi warszawskiej województwa mazowieckiegoAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 5: Mazowsze, Warszawa 1895, s. 278, Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4..
W XVIII i XIX w. krzyżowały się tutaj dwa szlaki: tzw. droga królewska prowadząca z Warszawy do Piotrkowa Trybunalskiego, miejsca sejmików szlacheckich oraz lokalny trakt ze stolicy do Grodziska.
14 czerwca 1845 przez Brwinów przejechał pierwszy pociąg Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Rozwój kolei stał się punktem zwrotnym w historii Brwinowa zarówno pod względem gospodarczym, jak i społecznym. W latach poprzedzających wybuch I wojny światowej Brwinów liczył już ponad 2 tys. mieszkańców.
W 1927 Brwinów otrzymał status letniska. Powołany został lokalny samorząd i wybrany wójt. W 1929 Brwinów gościł prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego. Miejscowość rozwijała się, powstawały wille i pałacyki. Osiedlili się tutaj m.in. Jarosław Iwaszkiewicz, Zygmunt Bartkiewicz i Stefan Kiedrzyński.
W Brwinowie w okresie międzywojennym mieszkała duża społeczność żydowska – kilkadziesiąt rodzin zajmowało się handlem, prowadziło jatki, istniała także inteligencja żydowska; w Brwinowie funkcjonowała prywatna bóżnica. Nieliczne osoby przeżyły prześladowania Holokaustu.
We wrześniu 1939 roku rozegrała się pod Brwinowem bitwa 36 pułku piechoty Legii Akademickiej z wojskami niemieckimi, która opóźniła marsz hitlerowców na Warszawę.
13 września 1939 żandarmeria niemiecka rozstrzelała pięciu rolników z okolicznych wsiJózef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1981, s. 474..
Przed ofensywą styczniową Armii Czerwonej, która ruszyła 12 stycznia 1945, w Brwinowie stacjonował sztab niemieckiego XXXXVI Korpusu Pancernego. Panowanie reżimu III Rzeszy w miejscowości i okolicy zakończyły 18 stycznia 1945 wojska 89 Korpusu Strzeleckiego Armii Czerwonej.
Prawa miejskie Brwinów uzyskał w 1950 roku.
1 stycznia 2021 Brwinów powiększył się o część terenów należących do sołectw Biskupice, Koszajec, Moszna i Parzniew, położonych między linią kolejową i autostradą A2.
Demografia
Piramida wieku mieszkańców Brwinowa w 2014 roku 690x480px
Polityka Burmistrzowie: 1990–1998 – Jan Witkowski 1998–2002 – Maciej Nowicki 2002–2010 – Andrzej Guzik od 2010 – Arkadiusz Kosiński
Transport Przez miasto przebiegają linie kolejowe nr 1 Warszawa – Katowice i nr 447 Warszawa – Grodzisk Mazowiecki, a także drogi wojewódzkie: nr 720 (Błonie – Nadarzyn), nr 719 (Warszawa – Żyrardów) i autostrada A2. Możliwe jest też powstanie obok Brwinowa drogi wojewódzkiej tzw. „Paszkowianki”, która łączyła by drogę ekspresową S8 z „autostradą wolności” A2 i z drogą krajową 7, jednak mieszkańcy protestują.
Zabytki thumb|Kwatera żołnierzy września 1939 na cmentarzu thumb|Pałac Wierusz-Kowalskich
Cechą charakterystyczną miasta Brwinowa jest zabudowa willowa i pałacowa pochodząca z przełomu XIX i XX w., oraz XX-lecia międzywojennego.
Niektóre z zabytków to: Willa „Chałupka” (1898) przy ul. Batorego, według projektu Oskara Sosnowskiego. Willa „Janina” (1909–11) przy skrzyżowaniu ulic Leśnej i Słonecznej. Dworek „Zagroda” (1905) przy ul. Grodziskiej. Dawniej mieszkał tu pisarz Zygmunt Bartkiewicz. Obecnie siedziba Towarzystwa Przyjaciół Brwinowa. Dom rodziny Wernerów (1914) przy ul. Słonecznej. Znajduje się tu tablica upamiętniająca ukrycie radu przez prof. Wacława Wernera w czasie okupacji hitlerowskiej. Dom „Pod Wiatrakiem” (1912) przy ul. Żwirowej, według projektu Oskara Sosnowskiego. Pałacyk rodziny Tobołków (1927) przy wejściu do parku miejskiego. W latach 1939–1944 w domu tym mieściła się siedziba Gestapo. Dom „Amerykanka” (1925) przy Rynku, obecnie mieszczą się w nim sklepy. Zespół pałacowy rodziny Wierusz-Kowalskich (1909) przy ul. Dworskiej, obok parku miejskiego, według projektu Stanisława Grochowicza. Budynek apteki (1911) przy ul. Grodziskiej.
Na cmentarzu w Brwinowie znajdują się m.in. groby Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów, aktora Wacława Kowalskiego, archeologa-egiptologa Kazimierza Michałowskiego oraz historyka Jaremy Maciszewskiego.
Religia Do zabytków sakralnych należy kaplica na brwinowskim cmentarzu z połowy XIX wieku.
W Brwinowie ma siedzibę parafia św. Floriana. Przy rynku położony jest kościół parafialny św. Floriana, którego budowa rozpoczęła się w 1927, a który został konsekrowany 13 czerwca 1967 przez prymasa Stefana Wyszyńskiego. Powstał on na miejscu poprzedniego, drewnianego. Pierwsze wzmianki o parafii św. Floriana pochodzą z 1423 roku. Od 1993 Brwinów jest siedzibą dekanatu brwinowskiego. Na terenie parafii znajduje się klasztor sióstr klarysek-kapucynek.
Gminy partnerskie Torre Cajetani (od 2003 r.) Trzebiatów (od 2008 r.)
Zobacz też
Brwinów (przystanek kolejowy)
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona Urzędu Miasta i Gminy
Kategoria:Miasta w województwie mazowieckim Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie) Kategoria:Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku