mały|Rękopis Johanna Sebastiana Bacha: początek Preludium z Notacja muzyczna – system umownych znaków wizualnych służący do przedstawiania muzyki jako zapisu dźwięków usłyszanych lub wyobrażonych albo jako zbioru instrukcji wykonawczych. Znaczenie znaków wynika nie tylko z ich kształtu, lecz także z przyjętych konwencji i wzajemnego rozmieszczenia. Zależnie od zastosowania zapis może przede wszystkim opisywać muzykę albo wskazywać sposób jej wykonania, przy czym obie te funkcje często się łączą.
Dwie podstawowe funkcje notacji to wspomaganie pamięci i przekazywanie informacji muzycznej. Zapis umożliwia utrwalanie i przekazywanie repertuaru, wspomaga komponowanie i wykonywanie muzyki, oraz analizę muzyki, a także może tworzyć ramy dla improwizacji. Poszczególne systemy przekazują różny zakres informacji: mogą precyzyjnie określać wybrane cechy muzyki, inne pozostawiając tradycji wykonawczej, pamięci lub decyzji wykonawcy. Nawet szczegółowy zapis nie zastępuje całkowicie przekazu ustnego i słuchowego ani znajomości właściwego stylu wykonawczego, a jego postać i sposób użycia zależą od kontekstu kulturowego i społecznego.
Systemy i rodzaje notacji thumb|Przykład współczesnej notacji pięcioliniowej: klucz, oznaczenia metrum, nuty o różnych wartościach, znaki chromatyczne i kreski taktowe Systemy notacyjne można porządkować według rodzaju używanych znaków i sposobu przedstawiania informacji, lecz wiele z nich łączy kilka rozwiązań i nie poddaje się jednemu ścisłemu podziałowi. Znaki mogą mieć postać liter, sylab, wyrazów i liczb albo elementów graficznych, takich jak punkty, linie, figury, krzywe i siatki. Systemy te często przejmują i przystosowują elementy pisma językowego, zapisu liczbowego lub innych sposobów komunikacji wizualnej. Mogą przedstawiać właściwości dźwięku albo wskazywać czynności wykonawcze, np. wybór palca, struny, progu lub klawisza.
W zapisie na pięciolinii położenie znaku w pionie przedstawia wysokość dźwięku, a następstwo znaków w poziomie – przebieg muzyki w czasie. Klucz przypisuje określonej linii wysokość dźwięku, względem której odczytuje się położenie pozostałych nut. Kształt główki nuty oraz laseczki, chorągiewki i wiązania współtworzą zapis wartości rytmicznych. System obejmuje także pauzy, kreski taktowe, oznaczenia metrum, znaki chromatyczne oraz oznaczenia tempa, dynamiki, artykulacji i frazowania. Łączy zatem znaki graficzne, literowe, liczbowe i słowne oraz informacje o dźwiękach z instrukcjami wykonawczymi.
Tabulatury opisują przede wszystkim sposób wydobycia dźwięku przez odniesienie do konstrukcji instrumentu i czynności wykonawcy. Za pomocą linii, liter lub liczb mogą wskazywać struny, progi, klawisze albo palce. Ich postać zależy od instrumentu; historycznie stosowano m.in. tabulatury lutniowe i , a pokrewne rozwiązania występowały również w sposobach notowania muzyki przeznaczonej na wschodnioazjatyckie instrumenty strunowe. Tabulatury mogą też zawierać oznaczenia rytmiczne.
thumb|Graficzna partytura utworu Solitude Hansa-Christopha Steinera W XX wieku rozwijano sposoby zapisu dostosowane do nowych technik wykonawczych i efektów barwowych, złożonych struktur rytmicznych, muzyki mikrotonowej, aleatoryzmu oraz muzyki elektronicznej. wiąże odległości poziome między znakami z upływem czasu, natomiast , zapisy wskazujące czynności wykonawcze oraz systemy określające zakres swobody wykonawczej mogą zastępować elementy tradycyjnego zapisu albo go uzupełniać. Wiele nowych znaków i rozwiązań pozostaje związanych z określonym kompozytorem lub utworem. Odrębnym systemem dotykowym jest . Zapis komputerowy wymaga szczególnie jednoznacznego kodowania informacji, a stosowane narzędzia wpływają na dostępne sposoby notowania.
Historia Początki i najstarsze tradycje notacyjne thumb|Odrys datowanej na około XIV wiek p.n.e. tabliczki z Ugarit, zawierającej tekst jednej z i oznaczenia muzyczne Najstarsze zachowane świadectwa notacji muzycznej są niejednorodne i nie tworzą jednego ciągu rozwojowego. Najwcześniejsze pochodzą z Mezopotamii: na tabliczkach klinowych z początku II tysiąclecia p.n.e. zapisywano nazwy strun i interwałów oraz wskazówki dotyczące strojenia instrumentów, natomiast , datowane na około XIV wiek p.n.e., łączyły teksty pieśni huryckich z nazwami interwałów i oznaczeniami liczbowymi. W egipskich przedstawieniach zespołów muzycznych z okresu Starego Państwa, czyli z III tysiąclecia p.n.e., ukazywano śpiewaków przekazujących instrumentalistom informacje za pomocą gestów. Gesty te interpretuje się jako formę cheironomii, nie jest jednak znany odczytany faraoński system graficznej notacji muzycznej. W starożytnej Grecji najpóźniej w III wieku p.n.e. funkcjonował alfabetyczny system zapisu, w którym stosowano odrębne znaki dla muzyki wokalnej i instrumentalnej. Umieszczane nad tekstem oznaczenia wskazywały wysokość dźwięków, natomiast wartości rytmiczne dźwięków wynikały z metrum poetyckiego i znaków dodatkowych.
Odrębne sposoby utrwalania muzyki rozwijały się w Azji Południowej i Wschodniej. Teksty Samawedy, których tradycja sięga I tysiąclecia p.n.e., przekazywano przede wszystkim ustnie, lecz w późniejszych rękopisach ich recytację wspomagały znaki akcentowe, sylabiczne i liczbowe. Najstarszym zachowanym indyjskim zabytkiem zawierającym rozbudowany zapis melodii jest pochodząca z VII–VIII wieku inskrypcja wyryta na skalnej ścianie obok świątyni jaskiniowej należącej obecnie do zespołu w Kudumiyamalai. Obejmuje ona siedem melodii zapisanych za pomocą sylab indyjskiej solmizacji, zwanej : Sa, Ri, Ga, Ma, Pa, Dha i Ni. Najstarszym zachowanym indyjskim źródłem rękopiśmiennym posługującym się notacją muzyczną jest natomiast przypisywany Matandze traktat , którego zachowana redakcja ukształtowała się prawdopodobnie pod koniec I tysiąclecia. W Chinach od starożytności zapisywano nazwy wysokości, wzorce strojenia i układy dźwięków. Najstarszy zachowany pełny zapis utworu – „” – sporządzono w tabulaturze przeznaczonej dla guqinu, opisujący wybór strun, miejsca ich naciskania oraz ruchy palców. W Japonii rozwijano związane z konkretnymi instrumentami tabulatury muzyki dworskiej gagaku; najstarszy zachowany zapis muzyki fletowej sporządzono w 966. W Korei w XV wieku opracowano , w którym znaki wysokości umieszczano w prostokątnej siatce przedstawiającej zarazem przebieg muzyki w czasie.
thumb|Dwunastowieczny bizantyjski irmologion z klasztoru św. Katarzyny na Synaju, zapisany starobizantyjską notacją neumatyczną Systemy notacyjne powstawały również w średniowiecznych kulturach basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Od IX wieku arabscy teoretycy posługiwali się alfabetycznymi sposobami oznaczania dźwięków. Al-Kindi zastosował taki zapis m.in. w dwugłosowym przykładzie przeznaczonym dla lutnistów; jego pisma obejmowały również zagadnienia interwałów, skal i rytmu. W tym samym stuleciu na łacińskim Zachodzie pojawiły się notacje neumatyczne. Ich najstarsze odmiany wskazywały kierunek melodii, grupowanie dźwięków i niektóre właściwości wykonania, służąc przede wszystkim jako pomoc dla śpiewaków znających repertuar z przekazu ustnego. Od X wieku w tradycji poświadczone są odrębne systemy notacji neumatycznej, służące do zapisywania przebiegu melodii i formuł śpiewu liturgicznego. W Europie Wschodniej rozwijały się także ruskie systemy neumatyczne, w tym , poświadczona od XI wieku, oraz kriuki. Notacje łacińska i bizantyńska oraz ruskie systemy neumatyczne rozwijały się odrębnymi drogami, podobnie jak ówczesne systemy arabskie i wschodnioazjatyckie.
Jednym z najstarszych jednoznacznie rozpoznanych rodzimych systemów notacyjnych w Afryce jest ukształtowana prawdopodobnie w XVI wieku notacja melekket, stosowana w tradycji . Jej znaki nie określają wysokości kolejnych dźwięków, lecz odsyłają śpiewaka do zapamiętanych formuł melodycznych, dlatego system ten nie zastępuje nauczania ustnego. W wielu innych regionach Afryki repertuary przekazywano przez śpiew, grę, ruch oraz uczestnictwo we wspólnych praktykach muzycznych. Posługiwano się również przekazywanymi ustnie sylabami, wzorcami słownymi, nazwami strun oraz numerami klawiszy instrumentów. Przekaz ustny miał podstawowe znaczenie także w Azji Południowo-Wschodniej: dobrze udokumentowane jawajskie systemy zapisywania muzyki gamelanowej powstały pod koniec XIX wieku. Stosowane w nich liczby przedstawiają przede wszystkim szkielet melodyczny i układ formalny, natomiast realizacja pozostałych partii opiera się na praktyce i wiedzy wykonawców.
thumb|page=113|Transkrypcja pieśni Odżibwejów w zachodniej notacji pięcioliniowej, opublikowana przez Frances Densmore w 1913 Przedkolonialną muzykę obu Ameryk bada się przede wszystkim na podstawie instrumentów, przedstawień i innych zabytków archeologicznych; źródła te dokumentują również taniec, śpiew i ich miejsce w obrzędach, nie pozwalają jednak na pewne odtworzenie melodii. Od czasów kolonialnych muzykę rdzennych mieszkańców zapisywano za pomocą systemów europejskich. Powstałe w ten sposób transkrypcje odzwierciedlają zarazem sposób postrzegania tej muzyki przez autorów zapisów.
Na wyspach Pacyfiku za pośrednictwem pieśni i tańców przekazywano wiedzę o przodkach, związkach z ziemią i codziennym życiu oraz opowieści o stworzeniu świata i bóstwach. Również w rdzennych tradycjach Australii repertuar był powiązany z pamięcią, miejscem i obrzędem. Zapisywanie tych tradycji za pomocą notacji europejskiej rozpoczęło się po kontaktach kolonialnych; najstarsze zachowane transkrypcje pieśni rdzennych mieszkańców Australii pochodzą z końca XVIII i początku XIX wieku.
Najstarsze systemy notacyjne służyły zatem różnym celom: utrwalały informacje o strojeniu i zagadnieniach teoretycznych, przedstawiały wysokości lub rytm, przypominały znane melodie, odsyłały do formuł wykonawczych albo opisywały ruchy palców i sposób wydobycia dźwięku. Tylko część z nich była przeznaczona do przedstawiania utworu w postaci możliwej do odtworzenia bez jego wcześniejszej znajomości. Dziejów notacji nie można więc wyprowadzić z jednego wspólnego systemu pierwotnego. Obejmują one wiele odrębnych sposobów przystosowywania pisma, liczb, znaków graficznych i gestów do potrzeb poszczególnych kultur muzycznych. Zachodnia notacja pięcioliniowa jest jedną z tych dróg rozwoju, choć z czasem została przyjęta również poza kręgiem kulturowym, w którym się ukształtowała.
Ciągłość dawnych tradycji notacyjnych Mezopotamskie zapisy klinowe i starogrecka notacja literowa znane są jedynie z zabytków, na podstawie których podejmowane są próby odtworzenia ich zasad i odczytania utrwalonej w nich muzyki. Niektóre późniejsze tradycje notacyjne pozostają natomiast w użyciu, choć ulegały przekształceniom. Ich ciągłość nie polega zazwyczaj na zachowaniu niezmiennego systemu znaków, lecz obejmuje powiązane ze sobą sposoby wykonywania, nauczania i przekazywania repertuaru oraz kolejne postacie jego zapisu.
Należy do nich tradycja śpiewu Samawedy, w której przekaz ustny jest wspomagany przez zmieniające się sposoby zapisu. Chińska cytry guqin rozwinęła się od opisowego zapisu znakowego wenzi pu do skróconej postaci jianzipu, używanej również współcześnie. W japońskim gagaku partytury instrumentalne nadal współdziałają z ustnymi sylabami mnemonicznymi, a koreańska notacja jest wykorzystywana w wykonawstwie, nauczaniu i badaniach nad . Elementem żywej praktyki liturgicznej jest również etiopska notacja . Poprzez kolejne przekształcenia przetrwały ponadto średniowieczne tradycje neumatyczne. Współczesna notacja bizantyjska, zwana „nową metodą” (), ukształtowała się na początku XIX wieku na podstawie wcześniejszych sposobów zapisu tej tradycji i pozostaje stosowana w księgach liturgicznych obrządku bizantyjskiego, natomiast w Kościele zachodnim nadal stosowana jest kwadratowa notacja chorałowa na . W tradycjach tych zapis na ogół nie zastępuje przekazu ustnego, lecz służy jako jego uzupełnienie i pomoc pamięciowa.
Rozwój notacji zachodniej