Opistocelikaudia (Opisthocoelicaudia) – rodzaj wymarłego dinozaura z grupy zauropodów, żyjącego w kredzie późnej na terenach współczesnej pustyni Gobi w Mongolii. Obejmuje jeden gatunek Opisthocoelicaudia skarzynskii. W dobrze zachowanym szkielecie brakuje tylko głowy i szyi, dzięki czemu opistocelikaudia należy do najlepiej poznanych zauropodów z kredy późnej. Ślady zębów na kościach wskazują, że zwłokami zwierzęcia żywiły się duże dinozaury mięsożerne, które być może oderwały brakujące szczątki. Szkielet wydobyli w 1965 polscy i mongolscy naukowcy. Dotychczas poznano jeszcze tylko dwa kolejne, znacznie mniej kompletne okazy, w tym część obręczy barkowej i fragmentaryczny ogon.

Jako względnie niewielki zauropod Opisthocoelicaudia mierzyła 11,4 m długości. Jak inne zauropody, cechowała się małą głową kończącą bardzo długą szyję oraz baryłowatym tułowiem wznoszącym się na czterech kolumnowatych kończynach. Nazwa rodzajowa Opisthocoelicaudia oznacza „ogon z tylnymi jamami”, odnosi się ona do niezwykłych, opistocelicznych proksymalnych kręgów ogonowych, wklęsłych na tylnych powierzchniach. Ta i inne cechy szkieletu mogły umożliwiać zwierzęciu stawanie na tylnych łapach.

Opisthocoelicaudia, nazwana i opisana przez polską paleontolożkę Magdalenę Borsuk-Białynicką w 1977, została najpierw uznana za nowego członka rodziny kamarazaurów, od 1993 jednak widzi się w niej zaawansowanego ewolucyjnie przedstawiciela tytanozaurów. Jej dokładne pokrewieństwa w obrębie tej ostatniej grupy budzą spory; mogła być blisko spokrewniona z alamozaurem z Ameryki Północnej. Wszystkie jej skamieniałości pochodzą z formacji Nemegt. Formacja ta, choć bogata w skamieliny dinozaurów, dostarczyła pozostałości jeszcze tylko jednego zauropoda: nemegtozaura, znanego z pojedynczej czaszki. Jako że nie znaleziono czaszki opistocelikaudii, kilku badaczy zasugerowało, jakoby Nemegtosaurus i Opisthocoelicaudia reprezentowały to samo zwierzę. Odciski zauropodów z formacji Nemegt, w tym odciski skóry, można prawdopodobnie przypisać nemegtozaurowi lub opistocelikaudii, gdyż nic nie wiadomo o innych zauropodach tej formacji.

Budowa thumb|Rekonstrukcja Jak inne zauropody, Opisthocoelicaudia miała niewielką głowę osadzoną na długiej szyi, baryłkowaty tułów na czterech kolumnowatych kończynach oraz długi ogon. Jak na zauropoda miała niewielkie rozmiary. Holotyp szacuje się na 11,4 m długości od głowy do końca ogona. Masę ciała szacuje się wedle różnych autorów na 8,4 t, 10,5 t, 22 t, 13 t bądź 25,4 t.

thumb|left|Kości kulszowe i łonowe. Charakterystyczną cechą opistocelikaudii jest brak wolnego miejsca pomiędzy tymi kośćmi Czaszka i szyja nie zachowały się. Jednakże rekonstrukcja więzadła karkowego wskazuje na obecność szyi o długości około 5 m. Jak u innych tytanozaurów, grzbiet był giętki z powodu nieobecności dodatkowych stawów kręgowych pomiędzy wyrostkami kręgowymi. Natomiast region miednicy był wzmocniony dodatkowym szóstym kręgiem krzyżowym. Proksymalne kręgi ogonowe opisuje się jako opistoceliczne, co oznacza wypukłość przedniej powierzchni i wklęsłość boków tylnych, w efekcie tworzyły stawy kuliste. Tym opistocelicznym kręgom opistocelikaudia zawdzięcza swą nazwę rodzajową i to one odróżniają ją od wszystkich innych tytanozaurów. U innych przedstawicieli tej grupy proksymalne kręgi ogonowe były peluroceliczne, a więc wklęsłe na powierzchni przedniej i wypukłe na tyle. Inna unikalna cecha opistocelikaudii cechuje jej kręgi grzbietowe, dźwigające rozwidlone wyrostki kolczyste. Cecha ta, niezwykła wśród tytanozaurów, występowała u kilku innych niespokrewnionych bliżej z opistocelikaudią zauropodów, jak diplodok czy euhelop; wyewoluowała u tych grup niezależnie. thumb|upright|Kończyny Opisthocoelicaudia, widać pozbawione palców dłonie i w pełni wykształcone stopy Jak u innych tytanozaurów, kość kulszowa była względnie krótka, mierzyła tylko dwie trzecie długości kości łonowej. Prawa i lewa kość kulszowa zrastały się na większej części swej długości, zamykając przestrzeń obecną u innych zauropodów między tymi kośćmi. Kończyny były względnie krótkie, jak u innych tytanozaurów. Kończyny przednie mierzyły 1,87 m wysokości, co stanowiło szacunkowo dwie trzecie wysokości tylnych kończyn, wedle rekonstrukcji osiągających 2,46 m. Jak u innych tytanozaurów, kończyny nieznacznie zwracały się na zewnątrz, zamiast stać prosto pod ciałem, przednia para była bardziej giętka i ruchoma niż u innych zauropodów.

Rękę budowało jedynie pięć kości śródręcza, ułożonych pionowo i tworzących półkole. Nie było kości nadgarstka, jak u innych tytanozaurów. Nie występowały również paliczki ani pazury. U większości innych tytanozaurów kości te są obecne, choć w bardzo zredukowanej postaci. Kość skokowa jak u innych tytanozaurów jest silnie zredukowana, natomiast kość piętowa prawdopodobnie w ogóle u opistocelikaudii nie występuje. W przeciwieństwie do ręki stopę budują dobrze wykształcone paliczki i pazury. Wzór paliczkowy, określający ich liczby w poszczególnych palcach, prezentuje się następująco: 2-2-2-1-0. Szkielet stopy zachowuje się u tytanozaurów rzadko, poza opistocelikaudią kompletna stopa znana jest jedynie u epachtozaura i nienazwanego jeszcze tytanozaura z La Invernada, ich wzory paliczkowe to odpowiednio 2-2-3-2-0 i 2-2-2-2-0. Z tych trzech tytanozaurów Ophistocoelicaudia jest najbardziej zaawansowana ewolucyjnie, posiadając najmniejszą liczbę paliczków, wskazując progresywną redukcję ich liczby w trakcie ewolucji tytanozaurów.

Osteodermy (kostne płyty w skórze) znaleziono u przynajmniej 10 rodzajów tytanozaurów. Ich nieobecność w prawie kompletnym szkielecie opistocelikaudii może wskazywać na ich nieobecność u tego rodzaju. Jednakże u blisko spokrewnionego z opistocelikaudią alamozaura osteodermy znaleziono prawie wiek po odkryciu tego rodzaju. W połączeniu z obecnością tych struktur u form bazalnych (jak malawizaur) i licznymi bliskimi opistocelikaudii tytanozaurami noszącymi osteodermy stwarza to możliwość, że występowały one jednak również u opistocelikaudii.

Odkrycie i okazy thumb|left|Zmontowany okaz typowy Okaz typowy (ZPAL MgD-Ij48) odkryty został między 10 a 23 czerwca 1965 podczas polsko-mongolskiej ekspedycji paleontologicznej kierowanej przez polską paleontolożkę Zofię Kielan-Jaworowską. Ekspedycja ta, największa z serii wypraw przeprowadzonych w latach 1963–1971, obejmowała 21 członków, wspartych dodatkowo zatrudnionymi robotnikami mongolskimi. Miejsce odkrycia leży w ajmaku południowogobijskim na południu Mongolii, w obszarze Altan Uul obejmującym około 100 km² badlands. Złożone tam osady należą do formacji Nemegt, najmłodszej z trzech formacji geologicznych Kotliny Nemegt. Opisthocoelicaudia stanowiła pierwsze z kilku ważnych odkryć dinozaurów ekspedycji z 1965. Do pozostałych, dokonanych w innych miejscach, należą: kilka szkieletów tyranozauryda tarbozaura, typowy okaz ornitomimozaura deinocheira, zauropod nemegtozaur oraz pachycefalozaur homalocefal. thumb|Widok od strony boczno-brzusznej na opistoceliczne proksymalne kręgi ogonowe, którym Opisthocoelicaudia zawdzięcza swą nazwę Piątego dnia prac polowych Ryszard Gradziński, geolog tej ekspedycji, znalazł konkrecje dobrze zachowanych kości, zdających się należeć do prawie kompletnego szkieletu. Następnego dnia rozpoczęto wydobycie, rzeczywiście ujawniając prawie kompletny szkielet, któremu brakowało jedynie głowy i szyi. Do dzisiaj okaz ten pozostaje najbardziej kompletną pozostałością tego dinozaura. Przetransportowanie znaleziska po nierównym terenie sprawiło znaczne problemy techniczne. Bloki skalne zawierające skamieniałości, nim można było załadować je na ciężarówki, musiały zostać przemieszczone o około 580 m na prowizorycznych metalowych saniach zrobionych z pojemników po paliwie. Ponieważ szkielet leżał w bardzo twardej warstwie piaskowca, bloki te ważyły po kilka ton. 9 lipca zaczęto ładowanie szkieletu do 35 kontenerów w celu transportu do Dalandzadgadu. Ich łączna masa wyniosła około 12 ton.

Okaz typowy był starszym osobnikiem. Cechuje się niezwykłą tafonomią, bowiem leżał na plecach, podczas gdy większość prawie kompletnych szkieletów dinozaurów formacji Nemegt zazwyczaj spoczywa na boku. Okaz znaleziono unieruchomiony w podlegających cross-beddingowi piaskowcach z rzecznych osadów. Większość odkrytych kręgów cały czas łączyło się ze sobą, tworząc ciągłą serię 8 kręgów grzbietowych, 6 krzyżowych i 34 ogonowych. 3 dodatkowe kręgi znaleziono osobno, mogło należeć do przejściowego regionu na styku grzbietu i szyi. Pozostałe części szkieletu zostały uniesione ze swych pierwotnych położeń. Kości lewych kończyny i żeber znaleziono po prawej stronie ciała, odwrotnie natomiast prawe kości kończyny i żeber znaleziono po lewej stronie. Szkielet nosił ślady ugryzień, szczególnie na miednicy i kościach udowych, co wskazuje, że zwłokami opistocelikaudii żywili się mięsożercy. Czaszki i szyi brakuje, co wskazuje na możliwość przeniesienia tych części ciała przez mięsożerców. Kompletność szczątków wskazuje na śmierć zwierzęcia niedaleko miejsca jego odkrycia. Powódź mogła przetransportować zwłoki na niewielki dystans i następnie przykryć je osadami, jeszcze nawet przed całkowitym rozpadem tkanek miękkich.

W 1977 polska paleontolożka Magdalena Borsuk-Białynicka opublikowała obszerny opis szkieletu. Nadała mu nową nazwę rodzajową i gatunkową Opisthocoelicaudia skarzynskii. Nazwa rodzajowa odnosi się do niezwykłych opistocelicznych kręgów ogonowych, oznaczając ogon o tylnych jamach. Źródłosłów wywodzi się ze starożytnej greki, od słów οπισθή, opisthe (tył), κοιλος, koilos (wydrążenie), i od łacińskiego cauda (ogon). Epitet gatunkowy upamiętnia Wojciecha Skarżyńskiego, który wypreparował okaz typowy. Opisthocoelicaudia to dopiero trzeci azjatycki zauropod znany ze szkieletu pozaczaszkowego, po euhelopie i mamenchizaurze. Obecnie szkielet ten wchodzi w kład zbiorów Instytutu Geologii Mongolskiej Akademii Nauk w Ułan Bator.

thumb|Łopatka i kość krucza młodocianego osobnika, Muzeum Ewolucji w Warszawie Obok okazu typowego Borsuk-Białynicka opisała łopatkę i kość kruczą (ZPAL MgD-I/25c) z tego samego miejsca. Kości te nie łączyły się ze sobą, wobec czego musiały należeć do osobnika młodocianego. Philip J. Currie i współpracownicy w 2003 wspomnieli fragmentaryczny ogon (MPD 100/406) z Nemegt jako mogący należeć do opistocelikaudii.

Paleoekologia thumb|left|Położenie Nemegt w Mongolii Formacja Nemegt powstała w kredzie późnej, jednak dokładny czas jest nieznany – nigdy nie przeprowadzono datowania radiometrycznego. Wedle różnych autorów formacja datowana jest na późny kampan do wczesnego mastrychtu, wczesny mastrycht lub środkowy mastrycht. Osady tej formacji odkładały się na równinie przeciętej rzekami. Klimat był ciepły, półwilgotny z sezonowymi suszami, gleby były względnie suche. Niemniej formacja Nemegt była wilgotniejsza od leżącej niżej i starszej Barun Goyot oraz Djadochta, powstałych w klimacie półpustynnym.

Fauna formacji Nemegt obejmuje zwierzęta wodne i ziemno-wodne, do których zaliczają się ryby, żółwie i krokodyle, jak też ptaki, obficie występują w niej średniej i dużej wielkości dinozaury, natomiast mniejsze kręgowce lądowe jak jaszczurki czy ssaki spotykane są rzadko. Bardzo zróżnicowane są teropody, obejmujące obficie występującego tyranozauryda tarbozaura, który mógł polować na opistocelikaudię. Prócz tej ostatniej jedynym zauropodem jest nemegtozaur, znany z pojedynczej czaszki. Dinozaury ptasiomiedniczne reprezentowane są przez hadrozaury, a wśród bardzo pospolitego zaurolofa, pachycefalozaury oraz ankylozaury. Nie znaleziono neoceratopsów, mimo ich obecności w starszych formacjach Barun Goyot i Djadochta. Ważne znaleziska dinozaurów z tego samego miejsca co opistocelikaudia obejmują troodonta borogowię i ankylozaura Tarchia.

Systematyka