Эканоміка СССР ўяўляла сабой другую ў свеце па аб’ёме ВУПArchive of CIA Factbook Rankings of Countries, 1990 (паводле афіцыйнага курсу даляра каля 60 капеек) сістэму грамадскіх адносін у сферы вытворчасці, абмену і размеркавання прадукцыі розных галін народнай гаспадаркі. На долю эканомікі СССР прыходзілася каля 19 % сусветнага прамысловай вытворчасці.
Эканоміка СССР была мабілізацыйнага тыпу…экономика СССР…к началу перестройки…была экономика мобилизационного типа (т.е. ориентированная на целевую концентрацию, мобилизацию ресурсов), с крайне высоким уровнем милитаризации, колоссальными различиями в техническом оснащении отдельных отраслей, глубоко автаркичная, c утяжелённой структурой, административной системой управления и совершенно особым механизмом трудовых мотиваций. Наряду с существенными достижениями в некоторых сферах советская экономика несла на себе печать несомненной деградации и вырождения., з адміністрацыйна-каманднай сістэмай кіравання * Что производить — устанавливал Государственный плановый комитет; как производить — определяло отраслевое министерство, диктовавшее технологию производства и дававшее деньги на покупку оборудования; кому продавать — решал Государственный комитет по снабжению, он же определял, у кого покупать все ресурсы, необходимые для нового цикла производства; по какой цене продавать — диктовал Государственный комитет по ценообразованию, утверждавший справочники цен, которые не менялись десятилетиями; сколько платить рабочим — назначал Государственный комитет по труду и заработной плате; как использовать полученные предприятием доходы — решало Министерство финансов; что строить для развития производства — определял Государственный комитет по строительству; сколько денег и на какие цели взять в банке — устанавливал один из отраслевых государственных банков; что продать за рубеж или купить там — решало Министерство внешней торговли.,з вельмі высокім узроўнем мілітарызацыіПо оценкам Института народохозяйственного прогнозирования АН СССР, доля военных расходов в ВНП страны достигла в середине 80-х годов 23 %, доля производства вооружений в общем объёме продукции машиностроения составляет более 60 %, манапалізацыіЕсли судить по общепринятым нормам, согласно которым рынок считается монополизированным, когда одно предприятие выпускает 1/3 продукции или контролирует 2/3 сбыта, то производственная структура в стране монополизирована на 70-80 %, аўтаркііДанные ГАТТ показывают, что в 1991 г. доля бывшего СССР в мировом экспорте составила всего 2,2 % (уступая, например Гонконгу — 2,8 % или Нидерландам — 3,8 %) і разрыву паміж узроўнем эканамічнага развіцця і узроўнем асабістага спажывання яго грамадзянС одной стороны, в стране были системы спутниковой связи, роботы и лазеры, электронно-вычислительные машины четвертого поколения, происходило активное освоение космоса, с другой — сотни населенных пунктов все еще не были связаны дорогами, часть семей готовила пищу на керосинках, а значительная часть районных больниц не обеспечена водопроводом и канализацией.
Прыватнае прадпрымальніцтва і адсутнасць працы ў працаздольнага грамадзяніна (дармаедства) у СССР з’яўляліся крымінальна каральным дзеяннямі з пачатку 30-х гадоў (ліквідацыя НЭПа) і да канца 1980-х гадоў (перабудова).
У эканоміцы СССР былі гіпертрафавана развітыя галіны I падраздзялення грамадскага вытворчасці (галіны, якія абслугоўваюць вытворчасць сродкаў вытворчасці і ваенна-прамысловы комплекс), доля якога ў сукупным грамадскім прадукце на канец 1980-х гадоў склала 68 %.Вестник статистки // 1991, № 2, с. 20
У прамысловасці СССР яшчэ больш гіпертрафавана былі развітыя групы «А» (па вытворчасці сродкаў вытворчасці і ваеннай тэхнікі) за кошт груп «Б» (па вытворчасці прадметаў спажывання): у другой палове 80-х гадоў іх суадносіны складалі 75,3 % і 24,7 %, у ЗША адпаведна 53,8 % і 46, 2 %Вопросы экономики // 1991, № 8, с. 4
СССР уваходзіў у лік 5 краін свету, здольных самастойна вырабляць усе віды прамысловай прадукцыі, вядомыя чалавецтву. СССР знаходзіўся на першым месцы ў свеце па вытворчасці нафты, сталі, чыгуну, металарэзных станкоў, цеплавозаў, электравозаў, трактароў, зборных жалезабетонных канструкцый, жалезнай руды, коксу, халадзільнікаў, ваўняных тканін, скураной абутку, сметанковага масла, здабычы прыроднага газу, вытворчасці мінеральных угнаенняў, піламатэрыялаў, рэактарнага ўрану (50 % сусветнага вытворчасці), чыгуначным груза — і пасажыраабароту, на другім месцы ў свеце па ўлову рыбы і здабычы іншых морапрадуктаў, пагалоўе авечак, пагалоўе свіней, вытворчасці электраэнергіі, здабычы золата, вытворчасці цэменту, здабычы вугалю, агульнай даўжыні чыгунак, аўтамабільнага грузаабароце, паветраны груза — і пасажыраабаротСущенко В. В. Мировая экономика // М: МГИМО, 1978. — С. 36.Альфа и омега // Таллинн: Принтэст, 1991. — С. 264.
Галіны Згодна з прынятай у СССР класіфікацыі галін народнай гаспадаркі, усе галіны народнай гаспадаркі дзяліліся на дзве сферы: сфера матэрыяльнага вытворчасці і невытворчая сфера.
Да сферы матэрыяльнай вытворчасці адносіліся наступныя галіны народнай гаспадаркі: Прамысловасць Сельская гаспадарка Лясная гаспадарка Рыбная гаспадарка Транспарт і сувязь Будаўніцтва Гандаль і грамадскае харчаванне Матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне і збыт Нарыхтоўкі Інфармацыйна-тэхнічнае абслугоўванне Аперацыі з нерухомай маёмасцю Агульная камерцыйная дзейнасць па забеспячэнні функцыянавання рынку Геалогія і разведка нетраў, геадэзічная і гідраметэаралагічная службы Іншыя віды дзейнасці сферы матэрыяльнай вытворчасці Да невытворчай сферы адносіліся наступныя галіны народнай гаспадаркі і віды дзейнасці: Жыллёва-камунальная гаспадарка Невытворчыя віды бытавога абслугоўвання насельніцтва Ахова здароўя, фізічная культура і сацыяльнае забеспячэнне Народная адукацыя Культура і мастацтва Навука і навуковае абслугоўванне Фінансы, крэдыт, страхаванне, пенсійнае забеспячэнне Кіраванне Грамадскія аб’яднанні Экстэрытарыяльных арганізацыі і органы
Гісторыя
Пасля грамадзянскай вайны Першым, пасля заканчэння Грамадзянскай вайны, асноўным праектам дзяржавы з’яўляўся (з 1920 г.) план ГОЭЛРО. Неўзабаве, для пераадолення наступстваў палітыкі «ваеннага камунізму», савецкі ўрад прыняў і стаў праводзіць т. зв. новую эканамічную палітыку (НЭП, з 1921 г.), якая дапускала праяву прыватнай ініцыятывы і існаванне рынку. Але праз некалькі гадоў паспяховага правядзення і развіцця гэтай палітыкі, кіраўніцтва СССР пачало паступовае яе згортванне, і да пачатку 1930-х гадоў дзеянне НЭП было фактычна спынена.
У далейшым асноўным метадам планавання эканомікі краіны сталі пяцігадовыя планы развіцця народнай гаспадаркі (г. зв. «пяцігодкі»): Савецкія пяцігодкі: Першая: 1928/29 — 1932/33; Другая: 1933—1937; Трэцяя: 1938—1942 (сарваная пачаткам вайны); Чацвёртая: 1946—1950; Пятая: 1951—1955; Шостая: 1956—1960 (замест яе з 1959 па 1965 была сямігодка); Восьмая: 1966—1970; Дзявятая: 1971—1975; Дзясятая: 1976—1980; Адзінаццатая: 1981—1985; Дванаццатая: 1986—1990; Трынаццатая: 1991—1995 (не рэалізаваная, так як у 1991 годзе СССР спыніў існаванне). Дзяржава, якая захоўвала камандныя вышыні ў эканоміцы, стала ўжываць дырэктыўныя і ускосныя метады дзяржаўнага рэгулявання, зыходзячы з неабходнасці рэалізацыі новых прыярытэтаў. Асноўны акцэнт эканамічнага планавання быў пастаўлены на канцэнтраванне усіх сіл на стварэнне ў сціслыя тэрміны цяжкай індустрыі і яе хуткае развіццё, няхай і на шкоду развіццю іншых галін, у выніку чаго праз некалькі гадоў пасля стварэння планавай эканомікі СССР ператварыўся ў адну з найбуйнейшых індустрыяльна-аграрных дзяржаў свету.
Першыя пяцігодкі, індустрыялізацыя У ходзе даваенных пяцігодак у СССР быў забяспечаны імклівы рост вытворчых магутнасцей і аб’ёмаў вытворчасці цяжкай прамысловасці, што пасля дазволіла СССР выкарыстоўваць гэты патэнцыял для перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гадоўпрофессор, доктор экономических наук, Колесов Н.. У першай палове 20-га стагоддзя Савецкі Саюз паказаў высокую ступень індустрыяльнага росту, тым часам як Еўропа і Амерыка змагаліся з «Вялікай Дэпрэсіяй».
Па агульнаму аб’ёму валавога ўнутранага прадукту і вытворчасці прамысловай прадукцыі і СССР у сярэдзіне 1930-х гг выйшаў на першае месца ў Еўропе і на другое месца ў свеце, саступіўшы толькі ЗША і значна перасягнучы Германію, Вялікабрытанію, Францыю. Велізарнае значэнне ў далейшым развіцці эканомікі дзяржавы мела і сама Вялікая Айчынная вайна.
Амерыканскі эканаміст Абрам Бергсан у сваёй асноватворнай працы «Рэальны нацыянальны даход Савецкай Расіі з 1928 г.», выдадзенай у 1961 годзе, рэзюмуе, што з 1928 па 1940 г. савецкі ВНП вырас больш чым на 60 %. «Калі мець на ўвазе, што за тыя ж гады ВНП ў ЗША знізіўся ў цэлым на 33 %, то савецкія паказчыкі (па Бергсону) стануць аднымі з самых уражлівых ў XX ст.», — адзначае амерыканскі прафесар Марцін МаліаМ..
У гады Вялікай Айчыннай вайны У 1943 г. ваенныя выдаткі склалі 44 % нацыянальнага даходу, фонд спажывання — 49 і фонд назапашвання — 7 працэнтаў, у 1944 г. — адпаведна 35, 50 і 15 адсоткаў. 551 млрд руб. склалі прамыя выдаткі Савецкага ўрада на вядзенне вайны, і 13 % гэтай сумы было ўкладзена ў скарбонку перамогі пакупнікамі пазык. У цэлым жа за гады вайны абавязковыя і добраахвотныя ўзносы насельніцтва дасягнулі 270 млрд руб., або 26 % усіх даходаў дзяржаўнага бюджэту.
Акрамя бюджэтных асігнаванняў, для фінансавання ваенных выдаткаў выкарыстоўваліся пазабюджэтныя сродкі: агульная сума ахвяраванняў ад насельніцтва СССР склала 94,5 млрд рублёў (наяўнымі грашыма, у замежнай валюце, аблігацыямі дзяржаўных пазык, а таксама манетамі і вырабамі з каштоўных металаў)КПСС и строительство Советских Вооружённых Сил. 2-е изд., доп. М., Воениздат, 1967. стр.283
Пасляваенныя гады
Пасля вайны быў прыняты г. зв. Сталінскі план пераўтварэння прыроды, і найвялікшымі намаганнямі народа Савецкаму Саюзу ўдалося ўжо менш чым праз 10 гадоў пасля заканчэння разбуральнай вайны аднавіць свае пазіцыі ў сусветнай эканоміцы і ў далейшым заняць лідэрскія пазіцыі па многіх паказчыках.
1953—1965 гады
Пасля смерці І. В. Сталіна кіраўнікі краіны і камуністычнай партыі ўзялі курс на развіццё сацыяльна арыентаваных галін эканомікі — будаўніцтва, сельскай гаспадаркі, лёгкай прамысловасці і вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту. Аднак да 1955 годзе курс на пераважнае развіццё вытворчасці прадметаў спажывання быў адкінуты на карысць апераджальнага развіцця цяжкай прамысловасці. На XX з’ездзе КПСС у 1956 годзе была прынятая праграма фармавання адзінага народнагаспадарчага комплексу СССР. Рэалізацыя праграмы павінна была забяспечыць бесперапынны тэхнічны прагрэс, хуткі рост прадукцыйнасці працы, развіцце стратэгічна важных галін прамысловасці і, як следства, павышэнне ўзроўню жыцця савецкага народа, што павінна была вывесці СССР на першае месца ў свеце і прадэманстраваць перавагу сацыялістычнай эканомікі над капіталістычнай. У 1957-65 гады па ініцыятыве Н. С. Хрушчова была прадпрынятая спроба дэцэнтралізацыі сістэмы кіравання прамысловасцю, сутнасць якой складалася ў адмове ад галіновага прынцыпу кіравання прамысловасцю і будаўніцтвам шляхам міністэрстваў у карысць тэрытарыяльнага, з дапамогай саўнаргасаў. Сутыкнуўшыся з няздольнасцю вырашыць канфлікт паміж складваўшыйся дзесяцігоддзямі сістэмай вертыкальных галіновых эканамічных і вытворчых сувязяў і спробай тэрытарыяльнага кіравання вытворчасцю ў рамках эканамічных адміністрацыйных раёнаў, на якія ў ходзе рэформы была падзелена тэрыторыя СССР, рэформа 1957 года зайшла ў тупік, і ў 1965 годзе адноўлена традыцыйная для савецкай эканомікі цэнтралізаваная галіновая сістэма кіравання.