Габіліта́цыя (, ад сярэднелац. habilitatio) — акадэмічная кваліфікацыйная працэдура, якая ў шэрагу краін праводзіцца пасля атрымання доктарскай ступені або іншай раўназначнай навуковай кваліфікацыі. Яе прызначэнне і юрыдычны вынік істотна адрозніваюцца ў розных нацыянальных сістэмах: габілітацыя можа пацвярджаць здольнасць самастойна прадстаўляць навуковую дысцыпліну ў даследаваннях і выкладанні, даваць права самастойнага ўніверсітэцкага выкладання або кіраўніцтва даследчыкамі, прыводзіць да прысваення навуковай ступені, акадэмічнага тытула ці іншай кваліфікацыі.
Таму габілітацыя не мае адзінага міжнароднага статусу і не можа ўніверсальна разглядацца як «другая доктарская ступень» або як непасрэдны адпаведнік ступені доктара навук. Напрыклад, у Польшчы doktor habilitowany з’яўляецца асобнай навуковай ступенню, у Францыі habilitation à diriger des recherches — дыпломам, у Аўстрыі габілітацыя звязана перадусім з наданнем права выкладання venia docendi, а ў Партугаліі роднасная кваліфікацыя agregação мае статус акадэмічнага тытула.
Назва і паходжанне
Нямецкае Habilitation паходзіць ад сярэднелацінскага habilitatio; дзеяслоў habilitare азначаў «рабіць здольным, прыдатным» і звязаны з лацінскім habilis — «здольны, прыдатны». У нямецкай акадэмічнай традыцыі паняцце гістарычна было звязана з пацвярджэннем прыдатнасці да самастойнага выкладання ва ўніверсітэце.
Найранейшае вядомае ўжыванне дзеяслова habilitieren у гэтым кантэксце адносіцца да статута філасофскага факультэта Лейпцыгскага ўніверсітэта 1499 года. У той час гаворка яшчэ не ішла пра сучасную фармалізаваную працэдуру: да XVIII стагоддзя габілітацыя была скіравана перадусім на праверку здольнасці самастойна выкладаць пэўную дысцыпліну.
Сучасная функцыя габілітацыі сфарміравалася ў XIX стагоддзі ў кантэксце рэформ нямецкіх універсітэтаў. Пасля заснавання ў 1810 годзе цяперашняга Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта яго статуты 1816 года замацавалі новы парадак, паводле якога пасля доктарскай ступені асобна ацэньваліся здольнасці да навуковай працы і выкладання; на працягу наступных дзесяцігоддзяў падобная мадэль пашырылася ў большасці нямецкіх універсітэтаў.
Агульныя рысы
Для допуску да габілітацыі звычайна патрабуецца ўжо атрыманая доктарская ступень або кваліфікацыя, прызнаная ёй раўназначнай. Такі прынцып дзейнічае, напрыклад, у Францыі, Польшчы, Аўстрыі і ў шэрагу іншых краін, хоць канкрэтныя патрабаванні да навуковага і выкладчыцкага стажу вызначаюцца нацыянальным заканадаўствам і правіламі ўніверсітэтаў.
Габілітацыя не абавязкова грунтуецца на адной асобнай габілітацыйнай дысертацыі. У шэрагу сістэм дапускаецца так званая кумулятыўная габілітацыя: замест асобнай манаграфіі прадстаўляецца сукупнасць тэматычна звязаных навуковых публікацый або іншых прац, якія ў цэлым павінны сведчыць пра неабходны ўзровень самастойнай навуковай дзейнасці. У Польшчы сучаснае заканадаўства наогул не патрабуе асобнай «габілітацыйнай дысертацыі»: значным укладам у развіццё дысцыпліны можа быць манаграфія, тэматычна звязаны цыкл артыкулаў або арыгінальнае праектнае, канструктарскае, тэхналагічнае ці мастацкае дасягненне.
Працэдура часта ўключае незалежнае рэцэнзаванне навуковых дасягненняў і вусны этап — калоквіум, навуковы даклад, лекцыю, абмеркаванне або абарону. Аднак набор гэтых элементаў адрозніваецца: напрыклад, у Аўстрыі асобна ацэньваюцца навуковая і дыдактычная кваліфікацыя, у Францыі — здольнасць распрацоўваць і кіраваць даследчымі праграмамі, а ў Польшчы — навуковыя дасягненні і істотная даследчая дзейнасць у больш чым адной установе.
Таксама не з’яўляецца ўніверсальным сцверджанне, што габілітацыйная праца заўсёды рыхтуецца цалкам без навуковага суправаджэння. Напрыклад, сучаснае баварскае заканадаўства прадугледжвае на перыяд габілітацыі навуковае суправаджэнне спецыяльнай групай з трох прафесараў.
У розных краінах
Германія
У Германіі прававое рэгуляванне габілітацыі належыць у значнай ступені да кампетэнцыі федэральных зямель і ўніверсітэтаў, таму яе канкрэтныя прававыя наступствы адрозніваюцца. Агульнай традыцыйнай мэтай з’яўляецца пацвярджэнне здольнасці самастойна прадстаўляць навуковую дысцыпліну ў даследаваннях і выкладанні (, лац. facultas docendi).
Паняцці Lehrbefähigung («здольнасць да выкладання») і Lehrbefugnis («права выкладання») не абавязкова тоесныя. Напрыклад, у Баварыі габілітацыя фармальна пацвярджае навуковую і педагагічную прыдатнасць да прафесарскай дзейнасці; пасля яе паспяховага завяршэння асоба атрымлівае акадэмічную ступень габілітаванага доктара і можа дадаваць да сваёй доктарскай ступені пазнаку habil.. На падставе асобнай заявы можа быць дадзена права выкладання, з якім звязана права карыстацца тытулам Privatdozent.
Габілітацыйным дасягненнем можа быць асобная праца або некалькі публікацый эквівалентнай навуковай вагі. У працэдуры могуць таксама ацэньвацца лекцыя, калоквіум і выкладчыцкія здольнасці.
Разам з тым габілітацыя не з’яўляецца адзіным шляхам да прафесарскай пасады. § 44 нямецкага Рамачнага закона аб вышэйшай школе патрабуе для прафесуры, акрамя доктарскай кваліфікацыі і педагагічнай прыдатнасці, «дадатковых навуковых дасягненняў», але не вызначае габілітацыю як адзіны спосаб іх пацвярджэння. У 2002 годзе ў Германіі была ўведзена малодшая прафесура () як яшчэ адзін шлях да самастойнай навуковай і выкладчыцкай працы пасля доктарскай ступені.
У ГДР у канцы 1960-х гадоў традыцыйная габілітацыя была заменена працэдурай Promotion B, для якой рыхтавалася Dissertation B. Пры гэтым Promotion B сама па сабе не давала выкладчыцкай кваліфікацыі: facultas docendi набывалася ў асобнай працэдуры.
Аўстрыя
У Аўстрыі габілітацыя служыць фармальнаму пацвярджэнню высокай навуковай і дыдактычнай кваліфікацыі для надання права выкладання venia docendi ў цэлай навуковай дысцыпліне. Напрыклад, паводле статута Венскага ўніверсітэта, асоба з venia docendi мае права самастойна выкладаць, а таксама кіраваць навуковымі працамі і ацэньваць іх.
Навуковая частка можа быць прадстаўлена асобнай габілітацыйнай працай або некалькімі тэматычна звязанымі публікацыямі. Для ацэнкі прызначаюцца не менш за тры спецыялісты, прычым не менш за два з іх павінны быць знешнімі адносна ўніверсітэта; асобна ацэньваецца і выкладчыцкая кваліфікацыя кандыдата.
Атрыманне габілітацыі само па сабе не азначае атрымання пасады ва ўніверсітэце або змены існага працоўнага дагавора.
Швейцарыя
У Швейцарыі парадак габілітацыі вызначаецца ўніверсітэтамі і іх факультэтамі. Напрыклад, у Цюрыхскім універсітэце пасля габілітацыі навуковец прызначаецца Privatdozent і атрымлівае venia legendi — права выкладання; з 2017 года гэтае права там надаецца без абмежавання тэрміну.
Канкрэтныя патрабаванні да працэдуры ў Цюрыхскім універсітэце вызначаюцца асобнымі факультэцкімі палажэннямі.
Польшча
У Польшчы доктар габілітаваны () — навуковая ступень, наступная пасля ступені доктара. Яна юрыдычна адрозніваецца ад тытула прафесара: польскі Закон аб вышэйшай школе і навуцы асобна называе навуковыя ступені доктара і доктара габілітаванага і асобна — тытул прафесара, які надае прэзідэнт Польшчы.
Прэтэндэнт на ступень доктара габілітаванага павінен мець ступень доктара, навуковыя або мастацкія дасягненні, якія складаюць значны ўклад у развіццё пэўнай дысцыпліны, і істотную навуковую або мастацкую дзейнасць, ажыццёўленую больш чым у адным універсітэце, навуковай установе або ўстанове культуры, у прыватнасці замежнай. Значным дасягненнем можа быць прынамсі адна навуковая манаграфія, тэматычна звязаны цыкл навуковых артыкулаў або рэалізаванае арыгінальнае праектнае, канструктарскае, тэхналагічнае ці мастацкае дасягненне.
Працэдура пачынаецца па заяве кандыдата, якая падаецца ў выбраны суб’ект праз Раду навуковай дасканаласці (). Габілітацыйная камісія складаецца з сямі чалавек: чатырох членаў прызначае RDN, у тым ліку старшыню і трох рэцэнзентаў; яшчэ трох прызначае ўстанова, якая праводзіць працэдуру, прычым адзін з іх таксама з’яўляецца знешнім рэцэнзентам.
Рэцэнзенты ацэньваюць навуковыя дасягненні кандыдата, пасля чаго камісія праводзіць публічны габілітацыйны калоквіум. Калі не менш за дзве рэцэнзіі адмоўныя, калоквіум не праводзіцца і камісія не можа даць станоўчага заключэння; канчатковае рашэнне аб наданні або ненаданні ступені прымае ўпаўнаважаная ўстанова.
Габілітацыя як асобная навуковая ступень была ўведзена ў Польшчы ў 1951 годзе. Патрэба ў захаванні такой паслядактарскай ступені і спосаб яе правядзення неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій і рэформ польскай сістэмы навуковай кар’еры.
Францыя
У Францыі адпаведная кваліфікацыя называецца habilitation à diriger des recherches (HDR, літаральна «габілітацыя на кіраўніцтва даследаваннямі»). Яна афіцыйна прызнае высокі навуковы ўзровень кандыдата, арыгінальнасць яго даследчага падыходу, здольнасць распрацоўваць шырокую даследчую стратэгію і кіраваць маладымі даследчыкамі; HDR, у прыватнасці, дазваляе прэтэндаваць на корпус універсітэцкіх прафесараў.
Звычайнай умовай з’яўляецца доктарскі дыплом, хоць закон дазваляе прымаць і іншую кваліфікацыю, працы або досвед раўназначнага ўзроўню. Кандыдат прадстаўляе адну ці некалькі прац або сукупнасць навуковых прац разам з сінтэтычным аглядам сваёй навуковай дзейнасці.
Працы папярэдне ацэньваюць не менш за тры рэцэнзенты; не менш за двое павінны мець права кіраваць даследаваннямі, а двое павінны быць знешнімі адносна ўстановы, у якую пададзена заява. Пасля станоўчага папярэдняга разгляду кандыдат прадстаўляе свае працы перад журы і абмяркоўвае іх з яго членамі.
Чэхія
У Чэхіі габілітацыйная працэдура () вядзе да прызначэння на акадэмічны тытул docent. Паводле закона аб вышэйшых школах, у працэдуры ацэньваецца навуковая або мастацкая кваліфікацыя кандыдата — перадусім на падставе габілітацыйнай працы, яе абароны і іншых прац, — а таксама педагагічная здольнасць на падставе габілітацыйнай лекцыі і папярэдняй выкладчыцкай дзейнасці.
Docent прызначаецца рэктарам на падставе вынікаў габілітацыйнай працэдуры і прапановы навуковай або мастацкай рады.
Славакія
У Славакіі габілітацыйная працэдура таксама звязана з атрыманнем навукова-педагагічнага або мастацка-педагагічнага тытула docent (скарочана doc.). Яго могуць надаваць вышэйшыя навучальныя ўстановы, акрэдытаваныя для правядзення габілітацыйных працэдур у адпаведнай галіне.
Тытул docent у славацкай сістэме трэба адрозніваць ад канкрэтнай штатнай пасады: выкананне патрабаванняў да тытула само па сабе не стварае права на заняцце адпаведнага функцыянальнага месца ва ўніверсітэце.
Італія
У Італіі блізкую функцыю выконвае Нацыянальная навуковая кваліфікацыя (), уведзеная законам № 240 ад 30 снежня 2010 года. Гэта не класічная габілітацыя з абаронай асобнай другой дысертацыі: навуковую кваліфікацыю кандыдата ацэньвае нацыянальная камісія.
Атрыманне ASN з’яўляецца неабходнай кваліфікацыйнай умовай для выканання функцый універсітэцкага прафесара першай або другой катэгорыі, але не азначае аўтаматычнага атрымання прафесарскай пасады.
Партугалія
У Партугаліі роднаснай паслядактарскай кваліфікацыяй з’яўляецца акадэмічны тытул agregado, які прысвойваецца пасля публічных выпрабаванняў provas de agregação. Ён сведчыць пра якасць акадэмічнага, прафесійнага, навуковага і педагагічнага даробку, даследчую здольнасць і здольнасць кіраваць самастойнай навуковай працай.
Да выпрабаванняў звычайна дапускаюцца асобы са ступенню доктара і навуковым даробкам высокага ўзроўню. Выпрабаванні ўключаюць абмеркаванне навуковага і прафесійнага даробку, разгляд падрыхтаванага кандыдатам даклада пра навучальную дысцыпліну або праграму і навуковы семінар ці лекцыю з наступным абмеркаваннем.
Да 2025 года ў партугальскай кар’еры навуковых супрацоўнікаў існавала таксама асобная habilitação для выканання функцый каардынацыі навуковых даследаванняў. Закон № 55/2025 адмяніў ранейшы Статут кар’еры навуковых даследчыкаў 1999 года, які рэгуляваў гэтую сістэму, з захаваннем пераходных норм для ўжо распачатых працэдур.
Бразілія