Вялі́кі бар’е́рны рыф () — самы вялікі ў свеце каралавы рыф, знаходзіцца каля ўзбярэжжа Аўстраліі. Гэта самае вялікае на Зямлі стварэнне жывых арганізмаў, якое бачна з космасу (як белая смуга ў блакітным акіяне).

Агульныя звесткі Шырыня рыфа ад 300 метраў да 2 кіламетраў, а адлегласць ад мацерыка складае ад 8 да 180 км. Складаецца з каля 2500 асобных рыфаў і каля 1000 астраўкоў. Агульная плошча Вялікага бар’ернага рыфа складае 230 тыс.км². Даследаванні, якія вяліся на рыфах, выявілі, што таўшчыня некаторых каралаў перавышае 500 метраў. Узрост каралаў ацэньваецца каля 2 млн.гадоў, а некаторых да 18 млн гадоў. Шырыня рыфа ад 300 метраў да 2 кіламетраў, а адлегласць ад мацерыка ад 8 да 180 км. Вялікі Бар’ерны рыф складаецца з каля 2500 асобных рыфаў і каля 1000 астравоў, цягнецца на 2300 км з поўдня на поўнач пачынаючы ад тропіку Казярога паміж гарадамі Гладстан і Бандаберг да Торэсава праліва, які аддзяляе Аўстралію ад Новай Гвінеі. Усяго 348698} км². Яго шырыня ў паўночнай частцы складае каля 2 км, у паўднёвай — 152 км. На поўдні, у 300 км ад узбярэжжа, і далей на поўнач, каля мыса Мелвіл, набліжаючыся да мацерыка і ў 32 км. Ён складаецца з мільярдаў каралавых паліпаў. Самая вялікая структура ў свеце, створаная жывымі арганізмамі. Большая частка рыфаў знаходзіцца пад вадой і агаляецца падчас адліву.

Некаторыя рыфы пад уплывам абразіўна-акумулятыўнай дзейнасці мора ператварыліся ў каралавыя астравы. Марскі Нацыянальны парк (плошчам больш за 5 мільёнаў гектараў, створаны ў 1979) уключаны ў Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА Чаму Вялікі Бар’ерны рыф змяніўся?. Важным відам эканамічнай дзейнасці ў рэгіёне з’яўляецца турызм, які прыносіць каля 3 млрд долараў у год.

Геалогія, геаграфія і асаблівасці Гісторыя Вялікага Бар’ернага рыфа налічвае каля 18 мільёнаў гадоў . Сучасная гісторыя яго развіцця налічвае каля 8000 гадоў. На старым падмурку з’яўляюцца новыя пласты.

Дзясяткі мільёнаў гадоў таму Усходняя Аўстралія перажыла перыяд тэктанічнага ўздыму, які ссунуў водападзел на 400 км]углыб Квінсленда. У той час у Квінслендзе адбывалася вывяржэнне вулканаў, што аддзяляла цэнтральную частку шчыта ад вулканаў і базальтавых патокаў. Некаторыя з гэтых выхадаў граніту сталі вулканічнымі астравамі. Вынікам гэтых геалагічных працэсаў стала фарміраванне басейна Каралавага мора каля 50 мільёнаў гадоў таму. Аднак у той час врыфа знаходзілася ў высокіх шыротах, дзе халодная вада не давала расці каралам. Ад пачатку кайназою Аўстралія рухаецца на поўнач з хуткасцю 7 см за год. За першыя 25 мільёнаў гадоў Каралавага мора Аўстралія не дасягнула трапічных шырот, спрыяльных для ўтварэння каралавых рыфаў.

Гісторыя Вялікага Бар’ернага рыфа складаная. Перамяшчэнне Квінсленда ў трапічныя воды моцна паўплывала на рост рыфаў і узровень мора змяніўся. Рыфы могуць расці ад 1 да 3 см у год у шырыню і ад 1 да 25 см у год у вышыню. Акрамя таго, яны растуць толькі на глыбіні да 150 м, з-за патрэбы ў сонечным святле, і не могуць расці над узроўнем мора. Калі рэгіён Квінсленда трапіў у трапічныя воды (24 мільёны гадоў таму), некаторыя каралы выраслі, але адкладаўтварэнне павялічылася ў сувязі з эрозіяй Вялікага Водападзельнага хрыбту, стварэннем дэльтаў рэк, назапашваннем глею і турбідытаў, непрыдатных умоў для росту каралаў. 10 мільёнаў гадоў таму ўзровень мора значна панізіўся, што яшчэ больш спрыяла назапашванню адкладаў. Субстрат рыфа мог падняцца з-за адкладаў, у той час як яго край быў занадта далёка, каб спыніць рост каралаў. Акрамя таго, каля 400 тысяч гадоў таму міжледавіковы перыяд быў асабліва цёплым, з больш высокім узроўнем мора і іншымі тэмпературамі. Зямлі, якія склалі аснову Вялікага Бар’ернага рыфа, ўяўлялі сабой прыбярэжныя раўніны, якія ўтварыліся з разбураных адкладаў Вялікага Воддальнага хрыбта з некаторых вялікіх пагоркаў (некаторыя з якіх былі рэшткамі старых рыфаў або вулканаў).

З 20 тысяч да 6 тысяч гадоў таму ўзровень мора няўхільна падымаўся. Па меры росту каралы маглі расці вышэй, на пагорках прыбярэжных раўнін. Каля 13 тысяч гадоў таму ўзровень мора быў усяго на 60 метраў ніжэйшы за сённяшні, і каралы пачалі расці вакол пагоркаў прыбярэжных раўнін, якія да таго часу былі мацерыковымі выспамі. З-за павышэння ўзроўню мора большасць мацерыковых астравоў апынулася пад вадой. Каралы маглі тады зарастаць пагоркі ў выглядзе сапраўдных рыфаў. Узровень мора тут за апошнія 6000 гадоў істотна не павысіўся. Рэшткі старажытнага бар’ернага рыфа, падобнага на Вялікі Бар’ерны рыф, можна знайсці ў Кімберлі, Паўночным рэгіёне Заходняй Аўстраліі.

Вялікі Бар’ерны рыф утварыўся ўздоўж стабільнай марской платформы, дзе невялікія глыбіні і невялікія перамяшчэнні паверхні сушы дазволілі ўтварыцца вялікім калоніям каралаў, якія ўтвараюць рыфы. Каралы, якія ўтвараюць рыфы, могуць квітнець толькі ў цёплай чыстай марской вадзе, і на іх рост моцна ўплываюць уздымы і падзенні ўзроўню мора.

Уразлівасць экасістэм каралавых рыфаў звязана з тым, што для росту каралаў патрабуюцца асаблівыя ўмовы. Тэмпература вады не павінна быць ніжэй за 17,5 °C (ідэальная тэмпература 22-27 °C) — гэтым тлумачыцць, чаму Вялікі Бар’ерны рыф не распаўсюдзіўся на поўдзень далей тропіку Казярога. Вада, у якой растуць каралы, павінна мець пэўную салёнасць, таму рыф заканчваецца ля берагоў Новай Гвінеі, дзе рака Флай нясе вялікую колькасць прэснай вады ў акіян.

Сусветная спадчына Вялікага Бар’ернага рыфа падзелена на 70 біярэгіёнаў, з якіх 30 біярэгіёнаў рыфаў. У паўночнай частцы Вялікага Бар’ернага рыфа ўтвараюцца паясы і дэльтападобныя рыфы; гэтыя структуры не сустракаюцца ў іншых сістэмах рыфаў. У сістэме няма атолаў, а рыфы, уласцівыя мацерыку, сустракаюцца рэдка.

Краёвыя рыфы шырока распаўсюджаныя, але найбольш — ў паўднёвай частцы Вялікага Бар’ернага рыфа, дзе прылягаюць высокія выспы, такія як Св. Тройцы. Лагунныя рыфы размешчаны ў паўднёвай частцы Вялікага Бар’ернага рыфа і далей на поўнач, ля берагоў заліва Прынцэсы Шарлоты. Каралавыя рыфы з’яўляюцца найбольш распаўсюджанай формай рыфа ў сярэдзіне сістэмы. Каралавыя рыфы таксама размешчаны далёка на поўнач ад марскога парку Вялікага Бар’ернага рыфа. Плоскія рыфы знаходзяцца на поўначы і поўдні, каля паўвострава Кейп-Ёрк, заліва прынцэсы Шарлоты і Кэрнса. Большасць рыфавых астравоў знаходзяцца пад плоскімі рыфамі.

Асноўная частка рыфа ахоплівае больш за 2100 асобных рыфаў, акружаных амаль 54] бар’ерамі, якія ўтвараюць прыбярэжныя выспы. У іх сярэдняй частцы рыфы раскіданыя, а на поўначы і поўдні яны размешчаны блізка адзін да аднаго. У паўночнай частцы, дзе растуць мангравыя лясы, шмат балот. Паміж Вялікім Бар’ерным рыфам і узбярэжжам цягнецца лагуна. У гэтай мясцовасці глыбіня рэдка перавышае 100 метраў.

З мора схілы рыфа імкліва апускаюцца на тысячы метраў у мора. На бар’ер у гэтай кропцы ўплываюць марскія хвалі і вецер. Тут найхутчэй расце карал, тады як у месцах, дзе хвалі і тэмпература дасягаюць экстрэмальных значэнняў, рыфы губляюць больш за ўсё будаўнічага матэрыялу. Большая частка вольнага матэрыялу зноўку ўплятаецца ў рыфы і ўтварае «новыя скалы». Такім чынам, рыф пастаянна перажывае працэсы разбурэння і наступнага аднаўлення.

Тыпы рыфаў Рыфы дзеляцца на тры тыпы: прыбярэжныя — фарміруюцца каля ўзбярэжжаў выспаў ці кантынентаў; бар’ерныя — далей ад берага; акіянічныя — у акіяне.

Біяцэноз

Вялікі Бар’ерны рыф з’яўляецца найбуйнейшай у свеце экасістэмай, бо гэта калонія каралавых паліпаў. Развіццё гэтай экасістэмы залежыць ад умоў, якія пануюць на водмелі, багатай сонечным святлом вады паблізу ўзбярэжжа. Над паверхняй узвышаюцца каралавыя астравы, якія ўтварыліся за мільёны гадоў з рэшткаў каралавых паліпаў.

Тут жыве больш за 400 відаў каралаў. Большасць з іх адносяцца да цвёрдых каралаў — грыбападобных каралаў, каралаў-мазгавікоў і інш. Колер гэтых каралаў можа вар’іравацца ад чырвонага да цёмна-жоўтага. Ёсць мяккія каралы, якія не маюць вапняковага шкілета, а маюць невялікія цвёрдыя крышталічныя структуры, якія называюцца склерыты. Большасць мяккіх каралаў адносяцца да 36 родаў. Пашыраны гарганарыі (Gorgonacea), якія акрамя склерытаў, маюць яшчэ і другасны шкілет з цвёрдага і гнуткага рэчыва — гарганіну. Большасць гарганарыяў Вялікага Бар’ернага рыфа ярка афарбаваныя з-за наяўнасці ў іх тканінах пігменту і драбнюткіх склерытаў. Найбольш распаўсюджаныя колеры — жоўты, розныя адценні чырвонага, ад аранжавага да карычневага, часам белы, пурпурна-фіялетавы. Да гаргонариям адносяцца таксама так званыя чорныя каралы, якія звычайна растуць на глыбіні больш за 20 метраў. Іх здаўна выкарыстоўвалі ў якасці ўпрыгожванняў.

Акрамя каралаў, на рыфе жывуць больш за 4000 відаў малюскаў, ад слімакоў да гіганцкіх трыдакн, а таксама губкі, марскія анемоны, ракападобныя (крабы, крэветкі, амары, васьміногі, кальмары), а таксама ігласкурыя (марскія зоркі, марскія вожыкі).

На рыфе дыяметрам 1-10 см налічваецца не менш за 330 відаў асцыдый. На рыфе жыве 300—500 відаў імшанак.

На рыфе жыве 500 відаў марскіх водарасцей, у тым ліку 30 відаў роду «Halimeda». 15 відаў марской травы прыцягваюць дзюгоняў, чарапах і забяспечваюць знаходжанне рыбы. Найбольш распаўсюджанымі родамі марскіх водарасцей з’яўляюцца Halophila і Halodule.

На рыфах жыве каля 125 відаў акул, скатаў і хімер.

Вялікі Бар’ерны рыф з’яўляецца домам для каля 1500 відаў марскіх рыб. Колькасць відаў сапраўдных рыфавых рыб, якія лепш за ўсё прыстасаваныя да жыцця ў гэтай экасістэме — каля 500. Тут жыве самая вялікая рыба на Зямлі — кітовая акула, мноства відаў рыбы-папугая, рыба-матылёк, мурэны і многія іншыя. А таксама губан, каменны зуб, акула, вожык-рыба, кардынал і рыба-муха. Акрамя іх, тут сустракаюцца марскі акунь, скаты і акулы, акуні, марскі шчупак, чырвоны акунь, чырванашыйны імператар, некалькі відаў акуня і каралавая фарэль і інш.

На Вялікім Бар’ерным рыфе жыве каля 17 відаў марскіх змей. Часцей сустракаюцца на поўдні, чым на поўначы, у цёплых вадаёмах да 50 метраў.

Паўднёвыя рыфавыя астравы з’яўляюцца месцам размнажэння марскіх чарапах. Шэсць з сямі відаў сустракаюцца ў водах рыфаў, усе яны знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Гэта зялёная марская чарапаха, скурыстая чарапаха, чарапаха Хоксбіла, чарапаха Логергед, пласкаспінная чарапаха і аліўкавая чарапаха Рыдлі. Сярод зялёных марскіх чарапах на Вялікім Бар’ерным рыфе ёсць дзве генетычна адрозныя папуляцыі: адна ў паўночнай частцы рыфа, а другая ў паўднёвай.

Марскія кракадзілы жывуць у мангравых лясах і саланчаках на ўзбярэжжы каля рыфа.

У раёне Вялікага Бар’ернага рыфа было зарэгістравана 30 відаў кітоў, а таксама шмат дэльфінаў, у тым ліку касаткі. Воды вакол рыфа з’яўляюцца месцам размнажэння гарбатых кітоў, якіх тут часта можна ўбачыць з чэрвеня па жнівень. Там жывуць вялікія папуляцыі дзюгоняў.

На астравах насяляюць не менш за сем відаў жаб.

240 відаў птушак (у тым ліку 22 віды марскіх і 32 віды кулікоў) наведваюць рыф або гняздуюцца на астравах. Астравы мацерыка з’яўляюцца месцамі гнездавання вялізных калоній птушак, дзе буравеснікі, фаэтоны, фрэгаты, алушы, глупышы і розныя віды крачак. Большасць месцаў гнездавання размешчана на астравах у паўночнай і паўднёвай частках Вялікага Бар’ернага рыфа, месцам размнажэння карыстаецца 1,4-1,7 мільёна птушак. На рыфе таксама сустракаюцца арлы-белабрухі (Haliaeetus leucogaster) і скопы.

Астравы Вялікі Бар’ерны рыф таксама ўтрымліваюць 2195 вядомых відаў раслін; тры з іх з’яўляюцца эндэмічнымі. На паўночных астравах налічваецца 300—350 відаў раслін, у асноўным дрэвы, а на паўднёвых — 200, пераважна травяністых; рэгіён Св. Тройцы — самы разнастайны, налічвае 1141 від. Расліны распаўсюджваюцца птушкамі.

Экалагічныя пагрозы На Вялікі Бар’ерны рыф ўплывае шэраг фактараў: нізкая якасць сцёку, ваганні салёнасці, цыклічныя ўспышкі зорак цярновы вянок, празмерны вылоўрыбы, які парушае харчовы ланцуг, шляхі караблёў, якія могуць прывесці да разліваў нафты, якія таксама пашкоджваюць рыф. У канцы сакавіка 2016 года навукоўцы абвясцілі аб выяўленні прыкмет смерці каралаў Вялікага Бар’ернага рыфа .

Якасць вады