Грамадзянская вайна ў Самалі

Грамадзянская вайна ў Самалі (самал.: Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya; араб.: الحرب الأهلية الصومالية al-ḥarb al-’ahliyya aṣ-ṣūmāliyya) — шматбаковы ўзброены канфлікт на тэрыторыі Самалі, які пачаўся ў 1988-м годзе з барацьбы супраць рэжыму Махамеда Сіада Барэ, які прывёў да распаду дзяржавы і міжкланавай вайны. Адначасова ў канфлікт былі ўцягнутыя ўзброеныя сілы ЗША і міратворцы ААН.

З 2006 года грамадзянская вайна разгарнулася паміж цэнтральным самалійскім урадам і ісламістамі з Саюза ісламскіх судоў. Ўзмацненне ісламскіх судоў і паразы ўрадавых войскаў вымусіла Эфіопію накіраваць свае войскі ў суседнюю краіну. Пасля ўварвання эфіёпскай арміі ў Самалі ісламісты былі зрынутыя, пасля чаго канфлікт перайшоў у стадыю партызанскай вайны. У 2011—2012 гадах па ініцыятыве Кеніі сіламі міратворчага кантынгенту АМІСАМ (пры падтрымцы эфіёпскай арміі) была праведзена даволі паспяховая аперацыя супраць ісламістаў.

Падзенне Сіада Барэ

Узброеная апазіцыя рэжыму Сіада Барэ Пасля паразы самалійскай арміі ў вайне з Эфіопіяй ў 1978 годзе праўленне самалійскага прэзідэнта Махамеда Сіада Барэ стала больш аўтарытарным і адвольным, што выклікала рост апазіцыйных настрояў да яго рэжыму. У красавіку 1978 года група незадаволеных афіцэраў пад камандаваннем палкоўніка Мухамада Шэйха Усмаана з клана Маджэрцін распачала няўдалую спробу ваеннага перавароту. Усе 17 меркаваных змоўшчыкаў, уключаючы Усмаана, былі пакараны. Адзін са змоўшчыкаў — падпалкоўнік Абдзіллаахі Юсуф Ахмад збег у Эфіопію, заснаваўшы ў эміграцыі Самалійскі фронт выратавання (SSF), накіраваны супраць рэжыму Сіада Барэ. У кастрычніку 1982 года SSF аб’яднаўся з леварадыкальнай Самалійскай партыяй працоўных і Дэмакратычным фронтам вызвалення Самалі, утварыўшы Самалійскі дэмакратычны фронт выратавання (СДФВ).

У красавіку 1981 года гурт эмігрантаў з клана Ісааг, якія жывуць у Лондане, сфармавалі Самалійскі нацыянальны рух (СНР) з мэтай звяржэння рэжыму Сіада Барэ. Пазней СНД перанесла сваю штаб-кватэру з Лондана ў Эфіопію, адкуль яно разгарнула сваю ўзброеную барацьбу з самалійскім урадам. 2 студзеня 1982 года атрады СНД здзейснілі сваю першую ваенную аперацыю з тэрыторыі Эфіопіі супраць самалійскай рэжыму, атакаваўшы турму Мандеры побач з Берберай і вызваліўшы некалькі дысідэнтаў-паўночнікаў. Самалійскія ўлады ў адказ абвясцілі надзвычайнае становішча, забаранілі рух у два бакі з паўночнай часткай Самалі, а 8 студзеня зачынілі мяжу з Джыбуці, каб прадухіліць паўстанцам спробу ўцёкаў з краіны. У сярэдзіне ліпеня самалійскія паўстанцы пры падтрымцы эфіёпскай авіяцыі ўварваліся ў Цэнтральнае Самалі, паставіўшы пад пагрозу раскалоць краіну на дзве часткі. Ім удалося захапіць самалійскія прымежныя гарады Балумбале і Галдагоб. Самалійскае кіраўніцтва абвясціла надзвычайнае становішча ў зоне баявых дзеянняў і заклікала да дапамогі Захад, каб адбіць ўварванне. ЗША і Італія пачалі пастаўкі ваеннай тэхнікі Самалійскаму рэжыму. Па сцвярджэннях СНД у перыяд з чэрвеня 1985 па люты 1986 года яно правяло трыццаць аперацый супраць урадавых войскаў.

Да лютага 1988 года паўстанцы з СНД захапілі тры вёскі вакол Тагачале, лагеры бежанцаў блізу эфіопа-самалійскай мяжы. На гэты перыяд прыйшлося паляпшэнне эфіопа-самалійскіх адносін. 4 красавіка Сіад Барэ і эфіёпскі кіраўнік Менгісту Хайле Марыям падпісалі сумеснае камюніке, у якім яны дамовіліся аб аднаўленні дыпламатычных адносін, абмене ваеннапалоннымі, пачатку ўзаемнага вываду войскаў з прыгранічных раёнах, а таксама спыненні падрыўной дзейнасці і варожай прапаганды ў дачыненні адзін аднаго.

Самалійская рэвалюцыя Сутыкнуўшыся з прыпыненнем эфіопскай вайсковай дапамогі, СНД разгарнула наступленне ў паўночнай частцы Самалі. 27 мая атрады СНД атакавалі Бур’о і Харгейсу, узяўшы іх пад свой кантроль. Урадавыя войскі пад камандаваннем зяця прэзідэнта Махамеда Сіада Херсі «Моргана» падверглі Харгейсу масаваму абстрэлу з цяжкіх гармат і інтэнсіўным бамбардзіраванню з паветра. У выніку жорсткіх баёў, другі па велічыні горад краіны быў разбураны больш чым на 70%, а болей за 300 тыс. жыхароў ісааг з ліку жыхароў горада, былі змушаныя бегчы ў Эфіопію . Сутыкнуўшыся з падзеннем папулярнасці і збройным і арганізаваным унутраным супрацівам, Сіад Барэ развязаў тэрор супраць кланаў маджырцін, хавійя і ісааг.

Па некаторых даных каля 5 тыс. ісааг былі забітыя паміж 27 мая і канчаткам снежня 1988 года, з якіх 4 тыс. загінулі ў баях, а астатнія, у тым ліку жанчыны і дзеці, былі нібыта заколаты штыкамі. 14 ліпеня 1989 года ў дзень мусульманскага свята Ід аль-Адха ўрадавыя сілы арыштавалі шэсць бачных імамаў пасля ранішняй малітвы. Чырвоныя берэты забілі 450 мусульман, якія пратэставалі супраць арышту іх духоўных лідараў, больш чым 2 тыс. чалавек былі параненыя. На наступны дзень 47 чалавек, у асноўным з клана ісааг, былі дастаўлены на пляж Джасііра на захад ад гораду і пакараныя смерцю.

Паводле ацэнак, да пачатку 1990 года ў Самалі загінулі ад 50 да 60 тыс. чалавек, яшчэ каля паўмільёна беглі з краіны, большасць у суседнюю Эфіопію. Пачынаючы са жніўня 1990 года атрады Аб’яднанага самалійскага кангрэса (АСК) актывізавалі свае дзеянні, некалькі разоў атакуючы Магадыша, і да канца года, як паведамлялася, знаходзіліся за 50 км ад сталіцы. Лічылася, што галоўнай перашкодай, якая стрымлівала АСК, была рада старэйшын клана — якая лічыла, што напад АСК на Магадыша развяжа масавыя ўрадавыя рэпрэсіі супраць цывільных асоб.

З канца лістапада да канца года больш чым 150 чалавек загінулі ў Магадыша, галоўным чынам у выніку барацьбы паміж кланамі абгал і галгал. Абгал абвінавачваў галгал ў нападзе на іх, якія падбухторваў ўрад. Акрамя таго, многія мірныя жыхары загінулі ад стрэлаў з праязджаўшых аўтамабіляў, якія належаць арміі і службам бяспекі.

У снежні 1990 — студзені 1991 гг., У той час, як АСК і Самалійскі патрыятычны рух (СПР) набліжаліся да сталіцы, Сіад Барэ справакаваў баявыя дзеянні ў горадзе. Разлютаваныя сутыкненні ўспыхнулі 30 снежня паміж членамі клана дарод (многія з якіх былі ўзброены Сіадам Барэ) і найбуйнейшага клана ў Магадыша — хавійя, у выніку чаго тысячы мірных жыхароў, якія належаць у асноўным да хавійя, загінулі. 19 студзеня 1991 года атрады АСК пад камандаваннем генерала Махамеда Фарах Айдзіда ўвайшлі ў сталіцу. Вечарам 26 студзеня Сіад Барэ быў вымушаны пакінуць Магадыша, адступіўшы з астатнімі сіламі да Кісмая. У сельскай мясцовасці адыходзячыя сілы Барэ рабавалі і спусташалі вёскі. Толькі паўночныя часткі краіны былі выратаваны ад рабавання і баявых дзеянняў. На гэтым скончылася 22-гадовае праўленне Сіада Барэ. Разам з ім у студзені 1991 года спынілі існаванне ўрад, парламент, судовая сістэма, армія, паліцыя, прамысловасць, бальніцы, тэлебачанне, прэса. Краіна стаяла на парозе распаду і міжкланавай міжусобіцы.

Міжкланавая вайна

Пачатак узброенных сутыкненняў Пасля таго, як паўстанцы зрынулі рэжым Сіада Барэ, Аб’яднаны самалійскі кангрэс 29 студзеня 1991 года прызначыў часовым прэзідэнтам краіны Алі Махдзі Мухамада і звярнуўся да іншых груповак з прапановай сфармаваць новы ўрад. Аднак іншыя групоўкі не прызналі легітымнасьць ўрада Алі Махдзі Мухамада. Тады ж у самым АСК адбыўся раскол на прыхільнікаў Алі Махдзі Мухамада і генерала Айдыда. Супярэчнасці паміж групоўкамі паступова перараслі ва ўзброенае супрацьстаянне.

17 лістапада падраздзяленні генерала Айдыда, укамплектаваныя ў асноўным прадстаўнікамі падклана Хабар Гедыр клана Хавійя, пачалі наступ на пазіцыі Алі Махдзі Мухамада, укамплектаваныя ў асноўным падкланам Абгал. Баявікам Айдыда атрымалася захапіць вялікую частку сталіцы, але яны не змаглі выцесніць сілы Алі Махдзі Мухамада з іх апорных пунктаў на поўначы горада. Да канца года Магадыша апынуўся падзеленым: баевікі Айдыда занялі паўднёвыя раёны горада, у тым ліку порт і міжнародны аэрапорт, у той час як сілы Алі Махдзі Мухамада ўтрымлівалі раён вакол прэзідэнцкага палаца ў цэнтры сталіцы і паўночныя прыгарады. Паводле ацэнак Africa Watch, у адным толькі Магадыша ў перыяд паміж 17 лістапада 1991 і 29 лютага 1992 гг. было забіта 14 тыс. чалавек і яшчэ 27 тыс. было паранена.

Акрамя ваенных дзеянняў паміж рознымі супраціўнымі групоўкамі, сітуацыя ў Самалі пагаршалася і распачатай гуманітарнай катастрофай. Да 1992 году амаль 4,5 мільёнам людзей пагражалі голад, хранічнае недаяданне і звязаныя з імі хваробы. Паводле ацэнак, у агульнай складанасці ў краіне загінула 300 000 чалавек.

Барацьба з Самалійскім нацыянальным фронтам Між тым сілы, лаяльныя Сіаду Барэ, пасля ўцёкаў з Магадыша, прайшлі праз правінцыі Бі і Джуба. Войскі пад кіраўніцтвам Айдыда вялі іх пераслед. Зяць звергнутага прэзідэнта Мухамад Саід Херсі «Морган» перагрупаваў рэшткі самалійскай нацыянальнай арміі і разам з сынам былога самалійскага лідара — Маслахам, утварыў Самалійскі нацыянальны фронт, які ўзяў курс на барацьбу за аднаўленне ранейшага рэжыму. У сакавіку сілы, верныя Сіаду Барэ, пачалі наступ, каб вярнуць Магадыша. У верасні яны ўзялі Байдоа.

У красавіку і верасні 1991 года створаны ў сакавіку таго ж года на аснове клана марэхан Самалійскі нацыянальны фронт пад камандаваннем генерала «Моргана» двойчы спрабаваў узяць Магадыша, але абодва разы яго адкідвалі войскі Айдыда. Адначасова ішлі баі вакол горада Кісмая. Улетку 1991 года прыхільнікі Сіада Барэ захапілі сталіцу клана раханвэйн горад Байдоа і разгарнулі рэпрэсіі супраць мясцовага клана раханвэйн, які яны лічылі ворагам Сіада Барэ і адным з перашкод на шляху яго вяртання да ўлады ў Самалі. Усю першую палову 1992 года на тэрыторыі клана раханвэйн ішлі жорсткія баі паміж войскамі Барэ і Айдыда, што прывяло да эканамічнага калапсу мясцовага насельніцтва.

Скарыстаўшыся баявымі дзеяннямі паміж фракцыямі ОСК, SNF ў сакавіку 1992 года распачаў чарговы наступ на Магадыша. У ходзе гэтай аперацыі сіламі SNF былі забітыя мноства грамадзянскіх асоб з ліку якія не належаць да клану дарод, а якія ўваходзілі ў асноўным у кланы раханвэйн і хавійя, якія былі ўспрынятыя як прыхільнікі ОСК. У красавіку падраздзялення ОСК пад камандаваннем Айдыда адбілі суперніка ў Афгоі і рушылі на захоп горада Габрусь Харра ў кенійскай мяжы, дзе Сіад Барэ стварыў сваю базу. Распачаўшы контрнаступленне, атрады генерала Айдыда ўвайшлі ў традыцыйна падкантрольныя SNF вобласці, населеныя падкланам марэхан, здзейсніўшы пры гэтым нападу на марэхан і мірных жыхароў з ліку клана дарод, а таксама арганізаваўшы набегі праз кенійскую мяжу. Пацярпеўшы паразу, Махамед Сіад Барэ ў траўні таго ж года збег у суседнюю Кенію. Аднак, з дапамогай кенійскіх ваенных, сілы SNF пад камандаваннем Саіда Херсі «Моргана» неўзабаве адбілі вобласць Геда, а ў кастрычніку захапілі Бардэру.

У лютым 1992 гады SNF пад камандаваннем генерала «Моргана» захапіў порт Кісмая і рушыў у напрамку Магадыша. Да канца красавіка 1992 года атрады «Моргана» колькасцю ў некалькі тысяч чалавек ужо знаходзіліся ў 30 кіламетрах на захад ад Магадыша. Тут разгарнулася бітва паміж Самалійскай вызваленчай арміяй генерала Айдвда і Самалійскім нацыянальным фронтам прыхільнікаў былога прэзідэнта Махамеда Сіада Барэ. Генерал «Морган» пацярпеў паразу і бег на паўночны захад да Байдоа. Неўзабаве Байдоа пала перад войскамі Айдыда, а за ім 28 красавіка генерал «Морган» страціў і горад Гарбахарэ — рэзідэнцыю былога прэзідэнта Сіада Барэ. Пасля страты сваёй рэзідэнцыі Сіад Барэ збег з Самалі і да сваёй смерці ў 1995 годзе больш туды не вярнуўся. Між тым 15 мая 1992 года Самалійская вызваленчая армія пасля паўтарачасовага бою адбіла ў генерала «Моргана» Кісмая.

25 студзеня 1993 г. генерал «Морган» ізноў напаў на Кісмая, якое тады кантралявалі атрады саюзніка Айдыда палкоўніка Амара Джэса. Міратворцы ААН атакавалі атрады парушыў мірныя дамоўленасці генерала Моргана і ён пацярпеў паразу. Аднак з другой спробы войскі «Моргана» захапілі Кісмая і выбілі адтуль атрады Амара Джэса. 17 сакавіка 1993 года пры падтрымцы амерыканскіх войскаў сілы Айдыда адбілі ў Моргана Кісмая.

Па некаторых крыніцах Морган быў замяшаны ў нападзе 28 ліпеня 1996 года на вуліцах Магадыша на генерала Айдыда, падчас якога ён атрымаў цяжкія раненні і неўзабаве памёр.