Homo floresiensis — гіпатэтычны выкапнёвы карлікавы від людзей. Праз малы рост Homo floresiensis вядомыя таксама як «хобіты» (па аналогіі з істотамі, прыдуманымі Дж. Р. Р. Толкінам). Рэшткі Homo floresiensis выяўленыя ў 2003 годзе ў Інданезіі (востраў Флорэс, пячора Ліанг-Буа), дзе знойдзена некалькі шкілетаў рознай ступені захаванасці ўзростам прыблізна ў 13-95 тысяч гадоў (па апошніх альтэрнатыўных ацэнках — 60-100 тысяч гадоў). Па адзінаму вядомаму чэрапу і найбольш поўна захаванаму шкілету рост Homo floresiensis ацэньваецца прыкладна ў 1 м, а аб’ём галаўнога мозга ў 400 см³, што ў тры разы менш аб’ёму мозга сучаснага чалавека і набліжаецца да параметраў, характэрных для аўстралапітэкаў. Даследчыкі адзначаюць таксама шматлікія архаічныя рысы ў будове чэрапа і канцавін Homo floresiensis.
Разам з рэшткамі Homo floresiensis былі знойдзены прымітыўныя каменныя прылады, абпаленыя косткі жывёл і іншыя сляды матэрыяльнай культуры. Аднак малы рост і надзвычай малы аб’ём мозга выклікае ў часткі навуковай супольнасці сумневы ў тым, што знойдзеныя парэшткі належаць асобнаму віду людзей. Шэраг даследчыкаў лічыць іх паталагічна змененымі рэшткамі чалавека разумнага. Як гіпотэза аб асобным відзе, так і гіпотэза аб паталогіі пакідаюць адкрытымі пэўныя пытанні. У першым выпадку незразумелымі застаюцца паходжанне карлікавага флорэскага віду, шлях яго пранікнення на востраў і час вымірання, у другім — характар паталогіі, якая выклікала незвычайныя змены ў анатоміі.
Адкрыццё і найменне
Рэшткі Homo floresiensis былі ўпершыню выяўлены ў 2003 годзе на інданезійскім востраве Флорэс сумеснай інданезійска-аўстралійскай археалагічнай экспедыцыяй. Экспедыцыя пад кіраўніцтвам аўстралійца Майка Морвуда і інданезійца Панджыта Суджона працавала ў пячоры Ліанг-Буа на захадзе вострава з 2001 года, працягваючы раскопкі, якія да гэтага вёў Суджона, і паступова адкрываючы больш старажытныя пласты адкладанняў. У працэсе раскопак у першы год было выяўлена мноства костак розных жывёл, у тым ліку такіх буйных, як сцегадоны і камодскія цмокі; шматлікія грубыя палеалітычныя прылады; і прамянёвая костка, падобная на чалавечую, але маленькая і незвычайна выгнутая. Знаходка 2003 года была больш значнай, яна прадстаўляла сабой няпоўны шкілет узростам каля 18 тысяч гадоў, як мяркуецца, дарослай жаночай асобіны вельмі маленькага росту, які ўключаў чэрап, ніжнюю сківіцу і большасць зубоў. Выяўленыя ў сырой пячоры косці не былі скамянелымі, а, наадварот, па фактуры нагадвалі «бульбяное пюрэ» і «мокрую прамакатку», так што ў абыходжанні з імі спатрэбілася гранічная акуратнасць. Захаванасць костак была забяспечана з дапамогай самаробнага прэпарата, вырабленага мясцовым археолагам Томасам Суцікнай з маментальнага клею і лаку для пазногцяў.
Ліанг-Буа на працягу тысячагоддзяў служыла мясцоваму насельніцтву месцам рытуальных пахаванняў, для якіх была характэрная афарбоўка костак охрай і ўпрыгожванне пацеркамі з ракавін, а пазней, з засваеннем металаў, у пахаваннях з’явіліся бронзавыя і жалезныя прылады працы. Знойдзены шкілет, аднак, нічым не нагадваў гэтых пазнейшых пахаванняў: нішто не паказвала на рытуальную апрацоўку рэшткаў. Пры гэтым ён добра захаваўся, аж да натуральнага сучлянення костак правай нагі і таза. Удзельнікі экспедыцыі зрабілі выснову, што неўзабаве пасля смерці цела пагрузілася ў вадкі бруд дробнага вадаёма, што абараніла рэшткі ад расцягвання звярамі; падобным чынам захаваліся вядомыя астанкі Люсі (жаночай асобіны Australopithecus afarensis узростам больш за 3 млн гадоў) і хлопчыка з Турканы (Homo ergaster узростам каля 1,6 млн гадоў).
У 2004 годзе выяўленыя дадатковыя рэшткі, па якіх даследчыкі аднавілі поўнае знешняе аблічча невядомага гамініна і час існавання меркаванай папуляцыі — 12-95 тысяч гадоў таму (некалькі пазней верхняя мяжа гэтага перыяду, якую задае пласт вулканічнага туфу, была ўдакладнена, склаўшы 13 100 гадоў, а ў 2016 годзе былі апублікаваны новыя ацэнкі, заснаваныя на радыёізатопным аналізе рэшткаў, якія датуюць іх перыядам паміж 60 і 100 тысячамі гадоў таму). Таксама разам з рэшткамі былі выяўлены каменныя прылады, якія паказваюць на здольнасці да палявання і будаўніцтва.
Пасля таго як быў зроблены вывад аб тым, што адкрыты новы біялагічны від, гамінінам метровага росту, якія першапачаткова атрымалі ад даследчыкаў мянушку «хобіты», было прапанавана прысвоіць відавое імя Homo hobbitus. Выказвалася таксама меркаванне, што гаворка ідзе аб новым родзе, для якога прапаноўвалася імя Sundantropus — гэты пункт гледжання адстойваў запрошаны з Аўстраліі палеаантраполаг Пітэр Браўн, перакананы, што фізічныя характарыстыкі рэшткаў (у прыватнасці, аб’ём чарапной каробкі) не дазваляюць аднесці іх да роду Homo. Толькі пасля доўгіх спрэчак іншым даследчыкам і рэцэнзентам удалося пераканаць Браўна ў тым, што чэрап першай знойдзенай асобіны належыць прадстаўніку роду Homo, і від атрымаў імя «чалавек флорэскі» (). Упершыню паведамленне аб ім у навуковай прэсе з’явілася ў кастрычніку 2004 года ў часопісе Nature, пасля таго як даследчая група больш за год паспяхова захоўвала звесткі пра адкрыццё ў сакрэце; такія крокі былі звязаны з тым, што заўчаснае з’яўленне навін аб знаходцы ў прэсе выклікала б адмену публікацыі матэрыялаў у Nature — адным з самых аўтарытэтных навуковых часопісаў. Адразу пасля выхаду нумара часопіса з артыкуламі аб знаходцы на Флорэс гэтая навіна была распаўсюджаная іншымі выданнямі: па ацэнцы Майка Морвуда, матэрыялы аб флорэскім чалавеку з’явіліся ў сямі тысячах газет і навінавых часопісаў і амаль на ста тысячах сайтаў. Неўзабаве часопіс National Geographic, які карыстаецца высокай рэпутацыяй, але значна больш агульнадаступны, чым Nature, пачаў працу над цэлай серыяй матэрыялаў пра «хобіта», уключаючы здымку дакументальнага фільма для аднайменнага тэлеканала.
У канцы 2004 года інданезійскі прафесар-палеаантраполаг Тэуку Якаб, вядучы спецыяліст у гэтай галіне ў сябе ў краіне, забраў большую частку касцяных рэштак, якія звязваюць з Homo floresiensis, з Нацыянальнага археалагічнага даследчага цэнтра ў Джакарце. Гэта было зроблена з дазволу аднаго з кіраўнікоў праекта — інданезійца Панджыта Суджона, якога з Якабам звязвала сяброўства з часоў вызваленчай барацьбы супраць японскіх акупантаў, і насуперак пярэчанням аўстралійскага археолага Майка Морвуда, які ажыццяўляў агульную каардынацыю экспедыцыі.
Пасля гэтага рэшткі знаходзіліся ў поўным распараджэнні Якаба на працягу трох месяцаў, што выклікала абурэнне астатніх навукоўцаў, з пункту гледжання якіх гэта азначала манаполію адной даследчай групы на рэшткі. Пасля скандалу Якаб, адзін з вядучых праціўнікаў тэорыі аб адмысловым месцы Homo floresiensis у біялагічнай класіфікацыі, быў вымушаны вярнуць косткі, але многія з іх былі вернуты з пашкоджаннямі: на адных былі свежыя надрэзы, іншыя былі паламаныя і абы-як злепленыя зноў. Работнік лабараторыі Якаба паведаміў, што далікатныя косткі былі пашкоджаныя пры спробах зрабіць іх злепкі. Іншыя косткі, у прыватнасці тазавыя, відаць, пацярпелі пры транспарціроўцы (па словах Якаба, тады ж пацярпелі і астатнія косткі). Дзве косткі ногі LB1 засталіся ў Якаба для далейшых даследаванняў. Абурэнне самавольнымі дзеяннямі Якаба было настолькі моцным, што гнеўныя лісты атрымліваў нават супрацоўнік лейпцыгскага Інстытута Макса Планка Жан-Жак Юблен, які для даследаванняў магчымай ДНК выкарыстоўваў аднаграмавы скол з аднаго з рэбраў LB1. На думку Юблена, Якаб падвергнуўся несправядлівым нападкам, бо заходняя прэса выставіла яго ў выглядзе злодзея, які выкраў чужое адкрыццё. Юблен заявіў, што паводзіны аўстралійскіх археолагаў уяўляюць сабой «найчысцейшы ўзор навуковага неакаланіялізму і заходняга задавацтва».
Пасля скандалу інданезійскія ўлады забаранілі археолагам у 2005 годзе доступ да пячоры Ліанг-Буа. Гэта выклікала абвінавачванні ў спробе выратаваць навуковы аўтарытэт прафесара Якаба, які лічыцца «каралём інданезійскай палеаантрапалогіі», бо новыя знаходкі маглі даказаць яго вінаватасць. У 2007 годзе быў атрыманы дазвол на працяг раскопак. У канцы 2015 года было паведамлена, што міжнародная экспедыцыя вядзе раскопкі ў выяўленай яшчэ ў 2006 годзе пячоры Ліанг-Бавах, якая звязана праходам з Ліанг-Буа і ў якой захаваліся больш старажытныя адклады; аўтары артыкула мяркуюць, што гэтая другая пячора служыла насельнікам Ліанг-Буа складам і шляхам да ўцёкаў. Да моманту публікацыі былі даследаваны толькі найбольш познія пласты, якія змяшчаюць толькі сведчанні бытавой дзейнасці людзей сучаснага тыпу, аднак аўтары выказваюць надзею, што больш раннія адклады дазволяць даведацца больш пра Homo floresiensis .
Анатомія Адметнымі рысамі будовы цела чалавека Homo floresiensis з’яўляюцца агульны маленькі рост і маленькі памер чарапной каробкі. Ад чалавека разумнага яго таксама адрозніваюць агульная форма чэрапа (больш блізкая да Homo ergaster, чым да чалавека разумнага), адсутнасць падбародачнага выступу, які адрознівае чалавека разумнага ад больш старажытных гамінідаў, пляскаты нос і магутныя надброўныя дугі, таксама характэрныя для выкапнёвых відаў роду Homo. Па будове чэрапа і канечнасцяў Homo floresiensis таксама прынцыпова адрозніваецца ад усіх вядомых папуляцый Homo erectus, а па суадносінах даўжыні асобных костак — і ад Homo ergaster, збліжаючыся з яшчэ больш прымітыўнымі формамі, такімі, як аўстралапітэкі.
Памеры цела
Галатыпам для меркаванага новага віду стала першая, лепш за ўсё захаваная асобіна, па наменклатуры LB1 і па мянушцы Фло. Гэта практычна поўны шкілет палаваспелай (прыкладна 30-гадовага ўзросту) жаночай асобіны ростам, па розных ацэнках, ад 106 да 108 сантыметраў (ацэнка росту заснавана на памерах сцегнавой косткі) або трохі ніжэй, з улікам нізкага чэрапа. Для другой адносна добра захаванай асобіны, LB8, рост ацэньваўся ў 109 сантыметраў на падставе вымярэння вялікагалёначнай косткі, паколькі ў гэтага асобніка сцегнавыя косткі адсутнічаюць; аднак вялікагалёначная костка LB8 на 2 см карацейшая, чым аналагічная костка Фло, і ў далейшым была зроблена новая ацэнка, заснаваная на вядомых прапорцыях цела LB1, згодна з якой рост LB8 быў нават меншым, чым у Фло. Гэты рост знаходзіцца далёка за межамі нармальнага размеркавання росту для сучаснага чалавека разумнага і значна меншы за сярэдні рост жанчын-андаманак (137 см), якія прадстаўляюць, разам з пігмеямі мбуці, самыя нізкарослыя сучасныя плямёны.
У цэлым, Homo floresiensis быў, як мяркуецца, меншы не толькі за здаровых прадстаўнікоў любой сучаснай чалавечай расы, але і за Homo erectus і вядомыя віды аўстралапітэкаў. У літаратуры падкрэсліваецца, што ацэнкі рабіліся на падставе касцявога матэрыялу жаночай асобіны; невядома, ці ёсць сярод знойдзеных ў пячоры Ліанг-Буа рэшткаў мужчынскія, і невядома таксама, ці быў характэрны для флорэскіх людзей палавы дымарфізм, пры якім мужчыны былі б істотна буйнейшыя за жанчын.
Маса цела, якую першыя даследчыкі ацэньвалі зыходзячы з яго параметраў, якія яны палічылі больш блізкімі да шымпанзэ, чым да чалавека разумнага, павінна была скласці, як мяркуецца, 16-29 кілаграмаў. За наступныя гады даследаванняў флорэскіх знаходак было прапанавана некалькі ацэнак як росту найбольш добра захаваных асобнікаў (мала адрозніваюцца адна ад другой), так і масы цела (дэманструюць больш значныя разыходжанні). Ацэнкі масы цела грунтаваліся на розных параметрах сцегнавой і вялікагалёначнай косткі, а таксама сустава, які злучае косткі нагі, і складалі ад 25 да 35 кг, з медыянным значэннем каля 32,5 кг. Калі меркаваны рост Фло і LB8 меншы, чым у любых вядомых нізкарослых народаў, то ацэньваемая маса цела знаходзіцца ў межах дапушчальнага для сучасных пігмеяў дыяпазону, а індэкс масы цела і вагавы індэкс (разлічваецца як суадносіны кубічнага кораня масы ў кілаграмах да росту ў метрах), наадварот, істотна вышэйшы. Такім чынам, целасклад Homo floresiensis быў больш масіўным, чым у нашых сучаснікаў, нагадваючы хутчэй целасклад ранніх гамінінаў — такіх, як Australopithecus afarensis — і невялікіх афрыканскіх чалавекападобных малпаў (баноба і швейнфуртаўскі шымпанзэ).
Чэрап і мозг