Максімілія́н Карл Эмі́ль Ве́бер (; ) — нямецкі сацыёлаг, гісторык, эканаміст і юрыст.
Прафесар у Берліне, Фрайбургу, Гайдэльбергу, Мюнхене.
Даследаваў аграрную гісторыю старажытнага свету і становішча сялян Германіі канца XIX стагоддзя, вывучаў сацыялогію рэлігіі і метадалогію грамадскіх навук. Быў блізкі да , пазітывізму, «філасофіі жыцця». Стварыў і абгрунтаваў сістэму суб’ектыўна-ідэалістычнага разумення гісторыі, сутнасць якога ў распрацоўцы сацыялагічных паняццяў — «ідэальных тыпаў», быццам закліканых упарадкаваць эмпірычныя даныя аб рэчаіснасці. Гэтыя сацыялагічныя паняцці, паводле Вебера, распрацоўваюцца на базе каштоўнасцей культуры, якімі кіруецца сацыёлаг. Прынцыпы, выстаўленыя ім, абгрунтоўвалі метадалагічны плюралізм і былі накіраваны супраць матэрыялістычнага манізму і марксісцкага разумення гісторыі.
Даследаваў «харызматычны» тып палітычнага лідарства. Сярод галоўных прац — «Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму» (1904—1905), «Эканоміка і грамадства» (1922), «Эканамічная этыка сусветных рэлігій» (1916—1917), «Палітыка як прызванне» (1919) і іншыя. Найбольшае прызнанне ідэі Вебера атрымалі пасля яго смерці і сістэматычнай публікацыі яго шматлікіх прац. Канцэптуальныя палажэнні Вебера працяглы час разглядаліся як найбольш сур’ёзная альтэрнатыва марксізму.
Макс Вебер лічыў культуру каштоўнасным паняццем і сцвярджаў, што эмпірычная рэальнасць з’яўляецца для нас культурай таму, што мы заўжды суадносім яе з каштоўнаснымі ідэямі. Ён разважаў пра спецыфічны рацыяналізм, уласцівы заходняй культуры. На яго думку, «ва ўсіх культурах існавалі самыя розныя рацыяналізацыі ў самых розных жыццёвых сферах».
Біяграфія
Дзяцінства
Вебер нарадзіўся ў 1864 годзе ў Эрфурце, цэнтральным горадзе Цюрынгіі. Максіміліян Карл Эміль стаў першым з сямі дзяцей Макса Вебера-старэйшага, заможнага і вядомага дзяржаўнага служачага, члена Нацыянал-ліберальнай партыі. Маці Макса-малодшага — Элена (у дзявоцтве Фаленштэйн) — мела ў ліку іншых французскія гугеноцкія карані. На працягу ўсяго жыцця Элена Вебер выяўляла адданасць сваім прынцыпамPeriodical, Sociology Volume 250, September 1999, 'Max Weber'. Характар заняткаў Вебера-старэйшага прадвызначыў палітычную і акадэмічную прыроду сямейных дыскусій, салон чыноўніка збіраў мноства бачных навукоўцаў і грамадскіх дзеячаў. Старэйшы сын Вебера разам са сваім братам Альфрэдам, які таксама выбраў прафесію сацыёлага і эканаміста, паспяхова развіваўся ў гэтак інтэлектуальнай атмасферы. На Каляды 1876 года трынаццацігадовы Макс-малодшы падарыў бацькам два гістарычныя эсэ, «Аб кірунку германскай гісторыі, з асаблівым указаннем на фігуры Імператара і Папы Рымскага» і «Аб рымскім імперскім перыядзе, ад Канстанціна да перасялення народаў»Sica, Alan (2004). Max Weber and the New Century. London: Transaction Publishers, p. 24. ISBN 0-7658-0190-6.. Заняткі з настаўнікамі не рабілі на хлопчыка ніякага ўражання і былі для яго сумныя. У той час як выкладчыкі выказвалі абурэнне гэтак непачцівымі паводзінамі, Вебер-малодшы ў таямніцы прачытаў усе сорак тамоў поўнага збору твораў Гётэ. Яшчэ да паступлення ва ўніверсітэт Максіміліян азнаёміўся з вялікім лікам твораў іншых класікаў. З часам адносіны паміж мужам і жонкай сталі больш напружанымі: бацька быў схільны да «зямных асалод», а маці па-ранейшаму непахісна следавала догмам кальвінізму і «імкнулася весці аскетычнае жыццё»Lutz Kaelber Max Weber’s Personal Life, 1886—1893.
Адукацыя У 1882 годзе Вебер паступіў на юрыдычны факультэт Гайдэльбергскага ўніверсітэта. Пасля гадавой службы ва ўзброеных сілах краіны Вебер быў пераведзены ў Берлінскі ўніверсітэт. Першыя некалькі гадоў вучобы будучы вучоны з сусветным імем правёў «ужываючы піва і займаючыся фехтаваннем». Падчас сямейных сварак ён усё часцей станавіўся на бок маці, паступова адасабляючыся ад бацькі. Адначасова з навучаннем ва ўніверсітэце Вебер працаваў у якасці малодшага адваката. У 1886 годзе ён здаў экзамен, які дазваляў яму займацца дадзеным відам дзейнасці. У другой палове 1880-х гадоў ён працягнуў вывучаць права і гісторыю. Вебер атрымаў ступень доктара юрыдычных навук у 1889 годзе, абараніўшы гісторыка-прававую дысертацыю аб салідарнай адказнасці і паасобных капіталах у гандлёвых кампаніях італьянскіх гарадоў. Дадзеная праца пасля стала часткай буйной працы «Пра гісторыю сярэднявечных гандлёвых кампаній, з выкарыстаннем паўднёва-еўрапейскіх крыніц», апублікаванай у тым жа годзеWeber, Max. «Political Writings». Cambridge University Press, 1994, p. ix.. Праз два гады Вебер прайшоў працэдуру хабілітацыі, тэмай яго новай дысертацыі стала сельскагаспадарчая гісторыя Рыма і яе ўздзеянне на публічнае і прыватнае права. Сааўтарам доктара Вебера тады выступіў Аўгуст МейцэнLutz Kaelber, Max Weber’s Dissertation. Стаўшы прыват-дацэнтам, Вебер стаў выкладаць у Берлінскім універсітэце і даваць кансультацыі ўрадавым органам.
Ранні перыяд творчасці У перыяд паміж абаронай дысертацыі і хабілітацыяй Вебер займаўся вывучэннем сучаснай сацыяльнай палітыкі. У 1888 годзе ён далучыўся да () — нядаўна створанай прафесійнай асацыяцыі нямецкіх эканамістаў . Прадстаўнікі саюза прытрымліваліся думкі пра тое, што эканамічная навука з’яўляецца ў першую чаргу інструментам для вырашэння сацыяльных праблем адпаведнай эпохі. Тады ж Вебер дэбютаваў у палітыцы, далучыўшыся да левацэнтрысцкай арганізацыі «». У 1890 годзе па ініцыятыве Саюза сацыяльнай палітыкі стартавала праграма па вывучэнні так званага «польскага пытання», : польскія фермеры з усходняй часткі краіны масава мігравалі ў гарады германскага захаду. Вебер узначаліў групу даследчыкаў і стаў аўтарам значнай часткі выніковага дакладу Саюза па дадзенай тэме. Даклад прыцягнуў увагу шматлікіх экспертаў і стаў нагодай для шырокіх дыскусій, а Вебер упершыню заявіў пра сябе як пра даследчыка ў галіне сацыялогіі. У 1893—1899 гадах вучоны ўваходзіў у склад крайне правай палітычнай арганізацыі «» (), члены якой пратэставалі супраць далейшай міграцыі палякаў. Зрэшты, ступень падтрымкі Веберам ідэй і іншых нацыяналістычных праектаў цяпер з’яўляецца прадметам дыскусій. У шэрагу прац, у прыватнасці, у супярэчлівай лекцыі «Нацыянальная дзяржава і эканамічная палітыка» (1895) сацыёлаг выступае супраць іміграцыі палякаў і абвінавачвае ў сітуацыі клас , інтарэсам якіх наплыў славян цалкам адпавядаўWeber, Max. «Political Writings». University of Cambridge Press, 1994. стр. 1-28..
У 1893 годзе Вебер ажаніўся з далёкай сваячкай Марыянай Шнітгер. Жонка сацыёлага, якая сама займалася навукай, пазней занялася абаронай правоў жанчынMarianne Weber . Last accessed on 18 September 2006. Based on Lengermann, P., & Niebrugge-Brantley, J.(1998). The Women Founders: Sociology and Social Theory 1830—1930. New York: McGraw-Hill.. Пасля смерці Вебера яна збірала і публікавала працы мужа, а яе біяграфічная кніга праліла святло на многія бакі жыцця вучонага. Шлюб Вебера быў бяздзетным, больш за тое, лічыцца, што не мела месца нават . Жаніцьба з Шнітгер дазволіла Веберу здабыць доўгачаканую фінансавую незалежнасць, і ён нарэшце змог пакінуць дом сям’і. У 1894 годзе Вебер з жонкай пераехалі ў Фрайбург, дзе сацыёлаг стаў універсітэцкім выкладчыкам эканомікі. Праз два гады ён заняў аналагічную пазіцыю ў Гайдэльбергскім універсітэце. Там вучоны стаў цэнтральнай фігурай супольнасці інтэлектуалаў, «круга Вебера», які аб’яднаў таксама Марыяну, Георга Елінека, , Вернера Зомбарта, Марка Блока, і Дзьёрдзя Лукача. Працягваючы дзейнасць у Саюзе сацыяльнай палітыкі і Евангелічным кангрэсе, Вебер сканцэнтраваўся на вывучэнні эканомікі і гісторыі права.
У 1897 годзе, праз два месяцы пасля цяжкай сваркі з сынам, памёр Вебер-старэйшы. Гэтая акалічнасць паклала пачатак дэпрэсіі, нервовасці і бяссоніцы сына, якая ўзмацнялася з часам і адбілася на яго здольнасці выкладаць. Стан здароўя вымусіў Вебера скараціць працоўны час і нават перапыніць навучальны курс восенню 1899 года. Пасля некалькіх месяцаў у санаторыі Вебера адправіліся ў канцы 1900 года ў Італію і вярнуліся ў Хайдэльберг толькі вясной 1902 года. Тым не менш, ужо ў наступным годзе прафесар зноў адмовіўся ад выкладання і не працаваў са студэнтамі да 1919 года. Храналогія цяжкага перыяду жыцця і адхіленні псіхікі былі ў дэталях апісаныя самім Веберам, аднак запісы былі знішчаныя Марыянай. Мяркуецца, што прычынай гэтага ўчынку стала боязь агалоскі псіхічных разладаў навукоўца, якая дазволіла б нацыстам раскрытыкаваць яго працыWhy Work? : The New Yorker.
Позні перыяд творчасці Калі ў пачатку 1890-х гадоў Вебер быў вельмі прадукцыйны, то ў 1898—1902 гадах навуковец не апублікаваў ніводнай працы. Вызваліўшыся ад абавязкаў прафесара ў 1903 годзе, Вебер уступіў на пасаду памочніка рэдактара ў навуковым часопісе Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik («Архіў сацыяльных навук і грамадскага дабрабыту»), где работал с коллегами Эдгаром Яффе и Вернером ЗомбартомGuenther Roth: «History and sociology in the work of Max Weber», in: British Journal of Sociology, 27(3), 1979. Навуковыя інтарэсы Вебера сталі звязаны з фундаментальнымі пытаннямі сацыялогіі і іншых грамадскіх навук — яго пазнейшыя працы ўяўляюць выключную цікавасць для сучасных навукоўцаў. У 1904 годзе «Архіў» апублікаваў некаторыя асноватворныя працы Вебера, у тым ліку яго самую вядомую працу — «». Менавіта тады быў закладзены падмурак яго далейшых пошукаў, прысвечаным уздзеянню культурных і рэлігійных фактараў на фарміраванне эканамічных інстытутаў і сістэмIannaccone, Laurence (1998). «Introduction to the Economics of Religion» . Journal of Economic Literature 36, 1465—1496.. «Этыка» стала адзіным эсэ Вебера таго перыяду, якое было выдадзена ў фармаце кнігі пры жыцці сацыёлага. Іншыя работы, якія напісаныя ў першыя пятнаццаць гадоў XX стагоддзя і выйшлі ў свет ужо пасля смерці аўтара, звязаныя з даследаваннямі ў галіне сацыялогіі рэлігіі, сацыялогіі права і .
У 1904 годзе Вебер наведаў Злучаныя Штаты і прыняў удзел у Кангрэсе мастацтваў і навук, прымеркаваным да Сусветнай выстаўкі ў Сент-Луісе. Нягледзячы на частковае выздараўленне, Вебер усё яшчэ не мог аднавіць выкладанне і працягваў даследаванні ў якасці незалежнага навукоўца дзякуючы спадчыне, атрыманай у 1907 годзе. У 1909 годзе, расчараваўшыся ў дзейнасці Саюза сацыяльнай палітыкі, Вебер сумесна з , Георгам Зімелем, і Вернерам Зомбартам стаў сузаснавальнікам Vgl. Otthein Rammstedt, Die Frage der Wertfreiheit und die Gründung der Deutschen Gesellschaft für Soziologie, in: Lars Clausen/Carsten Schlüter[-Knauer] (Hgg.), Hundert Jahre «Gemeinschaft und Gesellschaft», Leske + Budrich, Opladen 1991, S. 549—560.Коллинз Р. Социология философий: глобальная теория интеллектуального изменения. (Пер. с англ. Н. С. Розова и Ю. Б. Вертгейм). — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2002. — С. 898. — 1280 с. — ISBN 5-87550-165-0. Ён стаў першым казначэем гэтай арганізацыі (). У 1912 годзе Вебер выйшаў з складу асацыяцыі і распачаў спробу стварэння палітычнай партыі левага крыла, якая аб’яднала б сацыял-дэмакратаў і лібералаў. Ініцыятыва не ўвянчалася поспехам, паколькі прыхільнікі ліберальнай ідэалогіі не падзялялі рэвалюцыйных ідэалаў левых палітыкаўWolfgang J. Mommsen, The Political and Social Theory of Max Weber, University of Chicago Press, 1992, ISBN 0-226-53400-6, Google Print, p.81, p. 60, p. 327.
Палітычная дзейнасць