Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў (; , Табольск — , Санкт-Пецярбург) — рускі навуковы энцыклапедыст: хімік, фізік і эканаміст Расійскай імперыі XIX і XX стагоддзяў, фізіка-хімік, метралог, тэхнолаг, геолаг, метэаролаг, нафтавік, педагог, паветраплавальнік, прыборабудаўнік. Прафесар Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта; член-карэспандэнт па разрадзе «фізічны» Імператарскай Санкт-Пецярбургскай Акадэміі навук. Сярод найболей вядомых адкрыццяў — перыядычны закон хімічных элементаў, адзін з фундаментальных законаў светабудовы, неадымны для ўсяго прыродазнаўства. Аўтар класічнай працы «Асновы хіміі».
Біяграфія
Паходжанне Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў нарадзіўся года ў Табольску ў сям'і Івана Паўлавіча Мендзялеева (1783—1847), які ў той час быў дырэктарам Табольскай гімназіі і вучылішчаў Табольскай акругі. Дзмітрый быў у сям'і апошні, сямнаццатымСторонкин А. В., Добротин Р. Б. Летопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. М.: 1984. С. 21 (паводле іншых дадзеных, чатырнаццатымХодаков Ю. В. Общая и неорганическая химия: пособие для учителей. М.: 1959. С. 68) дзіцём. З сямнаццаці дзяцей васьмёра памерлі яшчэ ў маленстве (траім з іх бацькі нават не паспелі даць імёнаў), а адна з дачок, Маша, памерла ва ўзросце 14 гадоў у сярэдзіне 1820-х гадоў у Саратаве ад сухотаў. Гісторыя захавала дакумент пра нараджэнне Дзмітрыя Мендзялеева — метрычную кнігу духоўнай кансісторыі за 1834 год, дзе на пажоўклай старонцы ў графе пра народжаных у табольскай Богаяўленскай царкве запісана: «27 студзеня Табольскай гімназіі дырэктара — надворнага саветніка Івана Паўлавіча Мендзялеева ад законнай яго жонкі Марыі Дзмітрыеўны нарадзіўся сын Дзмітрый».
У адным з варыянтаў прысвячэння маці першай сваёй буйнай працы «Даследаванні водных раствораў па ўдзельнай вазе» Дзмітрый Іванавіч скажаЛетопись жизни и деятельности Д. И. Менделеева. Л.: Наука, 1984:
Дзед яго па бацькаўскай лініі, Павел Максімавіч Сакалоў (1751—1808), быў святаром сяла Ціхамандрыцы Вышневалоцкага павета Цвярской губерні, які знаходзіўся ў двух кіламетрах ад паўночнага ўскрайку возера УдомляПодушков Д. Л. Удомельские корни Дмитрия Ивановича Менделеева. Удомельская старина. 2004. № 35. Толькі адзін з чатырох яго сыноў, Цімафей, захаваў прозвішча бацькі. Як было прынята ў той час у асяроддзі духавенствы, па сканчэнню семінарыі тром сынам П. М. Сакалова былі дадзены розныя прозвішчы: Аляксандру — Ціхамандрыцкі (па назве сяла), Васілю — Пакроўскі (па прыходу, у якім служыў Павел Максімавіч), а Іван, бацька Дзмітрыя Іванавіча, у выглядзе мянушкі атрымаў прозвішча суседніх абшарнікаў Мендзялеевых (сам Дзмітрый Іванавіч так тлумачыў яго паходжанне: «…дано бацьку, калі ён штосьці вымяняў, як суседні памешчык Мендзялееў змяняў коней»).
Скончыўшы ў 1804 годзе духоўная вучылішча, бацька Дзмітрыя Іванавіча Іван Паўлавіч Мендзялееў паступіў на філалагічнае аддзяленне Галоўнага педагагічнага інстытута. Скончыўшы яго ў ліку лепшых студэнтаў у 1807 годзе, Іван Паўлавіч быў вызначаны «настаўнікам філасофіі, вытанчаных мастацтваў і палітычнай эканоміі» ў Табольск, дзе ў 1809 годзе жаніўся з Марыяй Дзмітрыеўнай Карнільевай. У снежні 1818 годзе ён быў прызначаны дырэктарам вучылішчаў Тамбоўскай губерні. З лета 1823-га па лістапад 1827 года сям'я Мендзялеевых жыла ў Саратаве, а надалей — вярнулася ў Табольск, дзе Іван Паўлавіч атрымаў месца дырэктара Табольскай класічнай гімназіі. Яго выдатныя ўласцівасці розуму, высокая культура і творчы пачатак вызначалі педагагічныя прынцыпы, якімі ён паводзіўся ў выкладанні сваіх прадметаў. У год нараджэння Дзмітрыя Іван Паўлавіч аслеп, што вымусіла яго выйсці на пенсію. Для выдалення катаракты ён у суправаджэнні дачкі Кацярыны адправіўся ў Маскву, дзе ў выніку ўдалай аперацыі доктара Бросе яму быў вернуты зрок. Але вярнуцца да ранейшай працы ён ужо не мог, і сям'я жыла на яго невялікую пенсію.
Марыя Дзмітрыеўна, маці Дзмітрыя Іванавіча Мендзялеева, паходзіла са старажытнага роду сібірскіх купцоў і прамыслоўцаў. Гэта разумная і энергічная жанчына згуляла асаблівую ролю ў жыцці сям'і. Не маючы ніякай адукацыі, яна прайшла самастойна курс гімназіі са сваімі братамі. З прычыны якое склалася з-за хваробы Івана Паўлавіча сціснутага матэрыяльнага становішча Мендзялееў пераехалі ў сяло Арэмзянскае, дзе знаходзілася невялікая шкляная фабрыка брата Марыі Дзмітрыеўны Васіля Дзмітрыевіча Карнільева, які жыў у Маскве. Маці Дзмітрыя Мендзялеева атрымала права на кіраванне фабрыкай і пасля скону І. П. Мендзялеева ў 1847 годзе вялікая сям'я жыла на сродкі, што атрымлівалі ад яе. Дзмітрый Іванавіч успамінаў: «Там, на гуце, што кіруецца маёй маці, атрымаліся першыя мае ўражанні ад прыроды, ад людзей, ад прамысловых спраў». 27 чэрвеня 1848 года фабрыка згарэлаВалентин Иванович Стариков. Д. И. Менделеев. Средне-Уральское книжное изд-во, 1984. С. 36..
Заўважыўшы асаблівыя здольнасці малодшага сына, яна здолела знайсці ў сабе сілы назаўжды пакінуць родную Сібір, выехаўшы з Табольска, каб даць Змітру магчымасць атрымаць найвысокую адукацыю. У год сканчэння сынам гімназіі Марыя Дзмітрыеўна ліквідавала ўсе справы ў Сібіры і са Дзмітрыем і малодшай дачкой Лізаветай выехала ў Маскву, каб вызначыць юнака ва ўніверсітэт. Праз два гады, праз некалькі тыдняў пасля залічэння сына студэнтам Галоўнага педагагічнага інстытута ў Пецярбургу, Марыя Дзмітрыеўна сканала.
Дзяцінства Дзяцінства Д. І. Мендзялеева супала з часам знаходжання ў Сібіры ссыльных дзекабрыстаў. А. М. Мураўёў, П. М. Свістуноў, М. А. Фанвізін жылі ў Табольскай губерні. Сястра Дзмітрыя Іванавіча, Вольга, стала жонкай былога члена Паўднёвага таварыства М. В. Басаргіна, і яны доўгі час жылі ў Ялутараўску побач з І. І. Пушчыным, разам з якім яны аказвалі сям'і Мендзялеевых дапамогу, што стала надзённай пасля смерці Івана Паўлавіча.
Таксама вялікі ўплыў на светапогляд будучага навукоўца зрабіў яго дзядзечка В. Д. Карнільеў, у яго неаднаразова і падоўгу падчас свайго знаходжання ў Маскве жылі Мендзялеевы.
Захаваліся звесткі, размаўлялыя пра тое, што Д. І. Мендзялееў аднойчы бачыў у доме Карнільевых Н. В. Гогаля.
Пры ўсім тым, Дзмітрый Іванавіч заставаўся такім жа хлапчуком, як і большасць яго аднагодкаў. Сын Дзмітрыя Іванавіча Іван Мендзялееў успамінае, што аднойчы, калі бацька быў нездаровы, ён сказаў яму: «Ломіць усё цела так, як пасля нашай школьнай бойкі на Табольскам мосту».
Варта адзначыць, што сярод настаўнікаў гімназіі вылучаўся сібірак, пазней вядомы пасля рускі паэт Пётр Паўлавіч Яршоў, з 1844 года — інспектар Табольскай гімназіі, як калісьці і яго настаўнік Іван Паўлавіч Мендзялееў. Пазней аўтару «Канька-гарбунка» і Дзмітрыю Іванавічу наканавана было стаць у некаторай ступені сваякамі.
Сям'я і дзеці Дзмітрый Іванавіч быў жанаты двойчы. У 1862 годзе жаніўся з Феозвай Мікіцічнай Лешчэвай, нараджэнкай Табольска (пасербкай знакамітага аўтара «Канька-Гарбунка» Пятра Паўлавіча Яршова). Мужа (Фіза, нарачонае імя) была старэй яго на 6 гадоў. У гэтым шлюбе нарадзіліся тры дзіцяці: дачка Марыя (1863) — яна памерла ў маленстве, сын Валодзя (1865—1898) і дачка Вольга (1868—1950). У канцы 1876 г. 42-гадовы Дзмітрый Мендзялееў знаёміцца і жарсна ўлюбляецца ў 16-летнюю Ганну Іванаўну Папову (1860—1942), дачку данскога казака з Урупінска. У другім шлюбе ў Д. І. Мендзялеева нарадзіліся чацвёра дзяцей: Любоў (1881—1939), Іван (1883—1936) і двайняты Марыя і ВасільД. И. Менделеев. Художественный альбом. АН СССР. — Л.: Издательство ЛГУ, 1964Младенцев М. Н., Тищенко В. Е. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. М.—Л., 1938Тищенко В. Е., Младенцев М. Н. Дмитрий Иванович Менделеев, его жизнь и деятельность. Университетский период 1861—1890 годы. — М.: Наука, 1993. ISBN 5-02-001590-3. У пачатку XXI стагоддзя з нашчадкаў Мендзялеева быў жывы толькі Аляксандр Каменскі, унук яго дачкі Марыі; ён памёр ад наступстваў алкагалізму, не пакінуўшы нашчадкаўhttp://www.mk.ru/social/interview/2013/10/24/936018-potomki-mendeleeva-zhili-pochernomu.html.
Д. І. Мендзялееў быў цесцем рускага паэта Аляксандра Блока, жанатага з яго дачкой Любоўю.
Д. І. Мендзялееў даводзіўся дзядзькам рускім навукоўцам Міхаілу Якаўлевічу (прафесар-гігіеніст) і Фёдару Якаўлевічу (прафесар-фізік) Капусціным, якія былі сынамі яго старэйшай сястры Кацярыны Іванаўны Мендзялеевай (Капусцінай).
Хроніка творчага жыцця навукоўца
1841—1859 1841 — паступіў у табольскую гімназію. 1855 — скончыў фізіка-матэматычны факультэт Галоўнага педагагічнага інстытута у Санкт-Пецярбургу. 1855 — старэйшы настаўнік прыродазнаўчых навук Сімферопальскай мужчынскай гімназіі. Па просьбе пецярбургскага лекара Н. Ф. Здекауэра ў сярэдзіне верасня Дзмітрыя Мендзялеева агледзеў М. І. Пірагоў, які канстатаваў здавальняльны стан пацыента: «Вы нас абодвух перажывяце»Письма и телеграммы, адресованные Д. И. Менделееву. Библиографический указатель. Л.: Библиотека Академии наук СССР. 1855—1856 — старэйшы настаўнік гімназіі пры Рышэльеўскім ліцэі ў Адэсе. 1856 — бліскуча абараніў дысертацыю «на права чытання лекцый» — «Будынак крэменязёмных злучэнняў» (апаненты А. А. Ускрэсенскі і М. У. Клямак абліччаў), з поспехам прачытаў уступную лекцыю «Будова сілікатных злучэнняў»; пад канец студзеня асобным выданнем у Пецярбургу выйшла кандыдацкая дысертацыя Д. І. Мендзялеева «Ізамарфізм у сувязі з іншымі адносінамі крышталічнай формы да складу»Менделеев Д. И. Изоморфизм в связи с другими отношениями кристаллической формы к составу. Дисс., предст. при окончании курса в глав. пед. ин-те студентом Д. Менделеевым. — СПб., 1856. — 234 с.; 10 кастрычніка прысвоена навуковая ступень магістра хіміі. 1857 — 9 студзеня зацверджаны ў званні прыват-дацэнта Імператарскага Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры хіміі. 1857—1890 — выкладаў у Імператарскім Санкт-Пецярбургскім універсітэце (з 1865 года — прафесар хімічнай тэхналогіі, з 1867 — прафесар агульнай хіміі) — у 2-м кадэцкім корпусе чытае лекцыі па хіміі; адначасна ў 1863—1872 гадах — прафесар Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута, у 1863—1872 гадах кіраваў хімічнай лабараторыяй інстытута, таксама адначасна выкладаў у Мікалаеўскіх інжынерных акадэміі і вучэльня; — у Інстытуце Корпуса інжынераў шляхоў зносін. 1859—1861 — знаходзіўся ў навуковай камандзіроўцы ў Германіі
Гайдэльбергскі перыяд (1859—1861) Атрымаўшы ў студзені 1859 года дазвол на камандзіроўку ў Еўропу «для ўдасканалення ў навуках», Д. І. Мендзялееў толькі ў красавіку, па завяршэнні курса лекцый ва ўніверсітэце і заняткаў у 2-м кадэцкім корпусе і Міхайлоўскай артылерыйскай акадэміі, змог выехаць з Санкт-Пецярбурга.
Ён меў ясны план даследаванняў — тэарэтычны разгляд цеснай узаемасувязі хімічных і фізічных уласцівасцей рэчываў на грунце вывучэння сіл счаплення часціц, чаму павінны былі служыць дадзеныя, атрыманыя эксперыментальна падчас вымярэнняў пры розных тэмпературах паверхневага нацягнення вадкасцей — капілярнасці.
Праз месяц, пасля азнаямлення з магчымасцямі некалькіх навуковых цэнтраў — аддадзена перавага Гайдэльбергскаму ўніверсітэту, дзе працуюць выдатныя прыродазнаўцы: Р. Бунзен, Г. Кірхгоф, Г. Гельмгольц, Э. Эрленмеер і інш. Ёсць звесткі, якія кажуць пра тое, што пасля Д. І. Мендзялееў меў у Гайдэльбергу сустрэчу з Дж. У. Гібсам. Абсталяванне лабараторыі Р. Бунзена не дазваляла праводзіць такія «далікатныя доследы, як капілярныя», і Д. І. Мендзялееў фармуе самастойную даследчыцкую базу: правёў у арандаваную кватэру газ, прыстасаваў асобнае памяшканне для сінтэзу і ачысткі рэчываў, іншае — для назіранняў. У Боне «знакаміты шкляных спраў маэстра» Г. Геслер дае яму ўрокі, зрабіўшы каля 20 тэрмометраў і «непараўнальна добрыя прыборы для вызначэння ўдзельнай вагі». У вядомых парыжскіх механікаў Перо і Салерона ён заказвае адмысловыя катэтометры і мікраскопы.