Якуцкая мова (саха тыла) — мова якутаў, належыць да цюркскай групы моў. Колькасць носьбітаў мовы па дадзеных перапісу 2002 г. складае каля 444.000 чалавек, якія пражываюць у асноўным на тэрыторыі Якуціі, а таксама ў Іркуцкай і Магаданскай абласцях, Краснаярскім і Хабараўскім краях.
Якуцкая мова рэзка адрозніваецца ад іншых цюркскіх моў наяўнасцю пласта лексікі няяснага паходжання (магчыма, палеаазіяцкага). Маецца таксама мноства мангольскіх запазычанняў.
Фаналогія
Зычныя
Якуцкая мова ўтрымлівае наступныя зычныя фанемы, дзе значэнні ў МФА пазначаны ў нахіленых рысах «//», а значэнні на роднай мове падаюцца тоўстым шрыфтам з наступнай раманізацыяй у дужках.
+ Фанемы зычных якуцкай мовы Губнагубны Зубны/Альвеалярны Палатальны Велярны/Увулярны Глатальны Насавы м (m) н (n) нь (ń) ҥ (ŋ) Выбухны /Афрыкат п (p) т (t) ч (č) к (k) б (b) д (d) дь (ǰ) г (g) Фрыкатыўны с (s) х (x) һ (h) ҕ (ɣ) Апраксімант л (l) й (y) й (ỹ) Аднаўдарны р (r)
з’яўляюцца ламінальнымі Зубна-альвеалярнымі , у той час як з’яўляюцца альвеалярнымі . Насавы плыўны не адрозніваецца ад у арфаграфіі, дзе абодва запісваюцца як . Такім чынам, айыы можа быць ayïï «дзея, стварэнне, праца» або aỹïï «грэх, правіна». Насавая прыбліжальная мае вельмі абмежаванае размеркаванне, з’яўляючыся ў вельмі невялікай колькасці слоў. вымаўляецца як аднаўдарны паміж галоснымі, напрыклад: орон (oron) «месца», і як дрыжачы на канцы слоў, напрыклад: тур (tur) «стаяць». не сустракаецца ў пачатку слоў у родных якуцкіх словах; запазычаныя рускія словы з пачатковым звычайна перадаюцца з дапамогай эпентэтычнай галоснай, напрыклад, рускае слова рама (rama) > якуцкае араама (araama) «рама».
Якуцкая мова ў многіх адносінах з’яўляецца фаналагічна унікальнай сярод цюркскіх моў. Якуцкая мова і блізкая да яе далганская мова — адзіныя цюркскія мовы без шыпячых зычных. Акрамя таго, ніводная іншая цюркская мова, акрамя якуцкай і харасанскай турэцкай, не мае палатальнай насавой .
Асіміляцыя зычных
Зычныя на мяжы марфем падвяргаюцца шырокай асіміляцыі, як прагрэсіўнай, так і рэгрэсіўнай. Усе суфіксы маюць мноства алаформаў. Для суфіксаў, якія пачынаюцца з зычнага, канчатковая форма зычнага вызначаецца на аснове апошняга гука ў аснове. Існуюць чатыры такія архіфанемныя зычныя: G, B, T і L. Прыклады кожнага з іх прыведзены ў наступнай табліцы для суфіксаў -GIt (суфікс валодання другой асобай множнага ліку, oɣoɣut «ваша [мн.] дзіця»), -BIt (суфікс валодання першай асобай множнага ліку, oɣobut, «наша дзіця»), -TA (партытыўны склонавы суфікс «некалькі зубоў»), -LArA (суфікс валодання трэцяй асобай множнага ліку, oɣoloro «іх дзіця»). Звярніце ўвагу, што чаргаванне галосных рэгулюецца гармоніяй галосных (гл. асноўны артыкул і раздзел ніжэй).
+ Асіміляцыя зычных у якуцкіх суфіксахАрхіфанема зычнага Папярэдні гук (прыклад) Высокая галосная i, u, ï, ü(kihi) Нізкая галосная a, e, o, ö(oɣo) (uol) (kötör) Бязгучныя зычныя (tiis) (ïnaχ) Насавы(oron) G-GIt kihigit oɣoɣut uolgut kötörgüt tiiskit ïnaχχït oroŋŋut B-BIt kihibit oɣobut uolbut kötörbüt tiispit ïnaχpït orommut T-TA kihite oɣoto uolla kötördö tiiste ïnaχta oronnut L-LArA kihilere oɣoloro uollara kötördörö tiistere ïnaχtara oronnoro 'чалавек' 'дзіця' 'хлопчык' 'птушка' 'зуб' 'карова' 'ложак'
Існуе дадатковая рэгулярная морфафаналагічная з’ява для асноў, якія заканчваюцца на : яны асімілююцца па месцы артыкуляцыі адразу з наступным лабіяльным або велярным гукам. Напрыклад, at «конь» > akkït «ваш [мн.] конь», > appït «наш конь».
Дэбукалізацыя
Пачатковы s- у якуцкай мове адпавядае пачатковаму h- у далганскай і адыграў важную ролю ў развіцці пратаякуцкай мовы, што ў канчатковым выніку прывяло да з’яўлення пачатковага Ø- < *h- < *s- (прыклад: далганскае huoq і якуцкае suox, абодва значаць «не»). Гістарычнае змяненне *s > h, вядомае як дэбукалізацыя, з’яўляецца агульным фанетычным пераходам у мовах свету і характэрна для такіх моў, як грэчаская і індаіранская, у іх развіцці ад праіндаеўрапейскай мовы, а таксама для такіх цюркскіх моў, як башкірская, напрыклад, höt «малако» < *süt. Дэбукалізацыя /s/ да /h/ таксама сустракаецца як Дыяхранічны зрух ад пратакельцкай да брытанскіх моў, і фактычна стала сінхроннай граматыкалізаванай з’явай, якая атрымала назву леніцыя ў роднасных гойдэльскіх мовах (ірландская, шатландская гэльская і мэнская).
Дэбукалізацыя таксама з’яўляецца актыўным фаналагічным працэсам у сучаснай якуцкай мове. У інтэрвакальнай пазіцыі фанема пераходзіць у . Напрыклад, /s/ у слове кыыс (kïïs) «дзяўчынка» пераходзіць у [h] паміж галоснымі:
Галосныя
Якуцкая мова ўтрымлівае дваццаць фанемных галосных: восем кароткіх галосных, восем доўгіх галосных і чатыры дыфтонгі. У наступнай табліцы прадстаўлены шырокія транскрыпцыі кожнай фанемы галоснага, а таксама значэнні на роднай мове тоўстым шрыфтам і раманізацыя курсівам:
+ Фанемы галосных якуцкай мовы Пярэднія Заднія Высокія и (i) ү (ü) ы (ï) у (u) ии (ii) үү (üü) ыы (ïï) уу (uu) Дыфтонг иэ (ie) үө (üö) ыа (ïa) уо (uo) Адкрытыя э (e) ө (ö) а (a) о (o) ээ (ee) өө (öö) аа (aa) оо (oo)
Гармонія галосных
Як і для іншых цюркскіх мовах, адметнай рысай якуцкай мовы з’яўляецца прагрэсіўная гармонія галосных. Большасць карэнных слоў падпарадкоўваюцца гармоніі галосных, напрыклад, у слове кэлин (kelin) «спіна» ўсе галосныя пярэднія і неакругленыя. Гармонія галосных у якуцкіх суфіксах з’яўляецца найбольш складанай у цюркскіх мовах. Гармонія галосных з’яўляецца працэсам асіміляцыі, пры якім галосныя ў адным складзе пераймаюць пэўныя асаблівасці галосных у папярэднім складзе. У якуцкай мове наступныя галосныя пераймаюць пярэднасць, і ўсе ненізкія галосныя пераймаюць акругленне губ галосных папярэдніх складаў. Існуюць два асноўныя правілы гармоніі галосных:
Гармонія пярэднасці/заднасці: Пярэднія галосныя заўсёды суправаджаюцца пярэднімі галоснымі. Заднія галосныя заўсёды суправаджаюцца заднімі галоснымі. Гармонія акруглення: Неакругленыя галосныя заўсёды суправаджаюцца неакругленымі галоснымі. Высокія акругленыя галосныя заўсёды з’яўляюцца пасля высокіх акругленых галосных. Адкрытыя неакругленыя галосныя не пераймаюць акругленне ад высокіх акругленых галосных.
Якасць дыфтонгаў /ie, ïa, uo, üö/ для мэт гармоніі галосных вызначаецца першым сегментам у дыфтонгу. Увогуле, гэтыя правілы азначаюць, што форма наступных складоў у якуцкай мове цалкам прадказальная, і ўсе словы будуць прытрымлівацца наступнай формы: Як і правілы асіміляцыі зычных, прыведзеныя вышэй, суфіксы маюць мноства алаформаў, якія вызначаюцца асновай, да якой яны далучаюцца. Існуе дзве архіфанемныя галосныя I (падставова высокі галосны) і A (падставова нізкі галосны).
+ Гармонія якуцкіх галосных Катэгорыя Канчатковы галосны у аснове Суфіксальныя галосныя Неакругленыя, заднія a, aa, ï, ïï, ïa a, aa, ï, ïï, ïa Неакругленыя, пярэднія e, ee, i, ii, ie e, ee, i, ii, ie Акругленыя, заднія u, uu, uo a, aa, u, uu, uo Акругленыя, пярэднія, высокія ü, üü, üö e, ee, ü, üü, üö Акругленыя, заднія o, oo o, oo, u, uu, uo Акругленыя, адкрытыя, нізкія ö, öö ö, öö, ü, üü, üö + Гармонія архіфанемных галосныхАрхіфанемны галосныПапярэдні галосныПярэдніяЗадніянеакруглены(i, ii, ie, e, ee)акругленыянеакруглены (ï, ïï, ïa, a, aa)акругленыя высокія(ü, üü, üö) нізкія(ö, öö) высокія(u, uu, uo) нізкія(o, oo) I i ü ïu Ae öa o
Прыклады I можна ўбачыць у пасэсіўным суфіксе дамоўленасці першай асобай адзіночнага ліку -(I)m: як у (a):
Падставова нізкая фанема A прадстаўляецца праз суфікс дамоўленасці трэцяй асобы адзіночнага ліку -(t)A у (b):
Пісьмовасць
Толькі з 1819 года якуцкая мова стала лічыцца пісьмовай мовай у сапраўдным сэнсе, калі расійскія місіянеры ўвялі ў якутаў мадыфікаванае кірылічнае пісьмо для запісу мовы.
Каля 1917 года З. А. Наўгародаў стварыў новы алфавіт на падставе фанетычнай сістэмы, якая складалася з выбару знакаў Міжнароднага фанетычнага алфавіта (МФА) і чатырох дадатковых знакаў для дыфтонгаў. ISO/IEC JTC1/SC2/WG2, Document N4213R. Гэтыя чатыры дадатковыя знакі былі ўключаны ў Unicode пачынаючы з версіі 8.0 (чэрвень 2015 года). Першапачаткова алфавіт утрымліваў толькі малыя літары, а таксама знак : для адлюстравання доўгіх гукаў (як галосных, так і зычных).
Пазней ён рэфармаваўся яшчэ некалькі разоў, пакуль у 1929 не быў заменены на ўніфікаваны цюркскі алфавіт (Яналіф).
У 1939 годзе Сталін увёў абавязковае навучанне рускай мове для ўсіх нацыянальнасцей СССР, у тым ліку і ў якутаў, што прывяло да ўвядзення мадыфікаванага кірылічнага алфавіта.
Якуцкі лацінскі алфавіт (1929—1939): A a B в C c Ç ç D d E e G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l Lj lj M m N n Nj nj Ꞑ ꞑ O o Ɵ ɵ P p Q q R r S s T t U u Y y Ь ь '
Сучасны кірылічны алфавіт (з 1939):
Сёння ў якуцкай мове выкарыстоўваецца алфавіт, які ўтрымлівае ўвесь рускі алфавіт, плюс пяць дадатковых літар: Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү і дзве камбінацыі: Дь дь, Нь нь. Выкарыстоўваюцца таксама 4 дыфтонгі: уо, ыа, иэ, үө.
А а Б б В в Г г Ҕ ҕ Д д Дь дь Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н Ҥ ҥ Нь нь О о Ө ө П п Р р С с Һ һ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
Якуцкі алфавіт, назвы літар, значэнні МФА А Б В Г Ҕ Д Дь Е Ё Ж З И Й К Л М Н Ҥ Нь О Ө П Р С Һ Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я а бэ вэ гэ ҕэ дэ дьэ е ё жэ зэ и ый кы эл эм эн ҥэ ньэ о ө пэ эр эс һэ тэ у ү эф хэ цэ че ша ща ы э ю я ,
Доўгія галосныя абазначаюцца праз падваенне літар, напрыклад: үүт (üüt) // «малако», практыка, якой прытрымліваюцца многія даследчыкі ў лацінізаваных запісах мовы.
Поўны якуцкі алфавіт змяшчае літары для зычных фанем, якіх няма ў родных словах (і таму не паказаны ў фаналагічных табліцах вышэй): літары В , Е //, Ё /|/, Ж , З , Ф , Ц , Ш , Щ , Ъ, Ю //, Я // выкарыстоўваюцца выключна ў русізмах. Акрамя таго, у родных якуцкіх словах мяккі знак выкарыстоўваецца выключна ў дыграфах і .
Лексіка
Якуцкая ўтрымлівае значную колькасць запазычанняў з мангольскай мовы, якія складаюць каля 13 % яе слоўнікавага запасу (у тым ліку тэрміны, звязаныя са сваяцтвам і часткамі цела). Нягледзячы на цесныя кантакты з эвенкійскай мовай, у якуцкай налічваецца адносна мала запазычанняў з гэтай мовы.
Першы слоўнік якуцкай мовы склаў Эдуард Пякарскі.