Ві́ленская навуча́льная акру́га () — тэрытарыяльная адзінка кіравання навучальнымі ўстановамі ведамства Міністэрства народнай асветы, якая ахоплівала некалькі губерняў на захадзе Расійскай імперыі (на тэрыторыі сучасных Беларусі, Літвы, Украіны, а таксама Латвіі) у 1803—1832 і 1850—1917 гадах. Адміністрацыйны цэнтр — Вільня.
Гісторыя
1803—1832 гады Віленская навучальная акруга створана ў ліку першых шасці навучальных акруг указам імператара Аляксандра I ад 24 студзеня 1803 годаИменной указ от 24 января 1803 г. «Об учреждении учебных округов, с назначением для каждого особых губерний». // ПСЗ. Т. 27. № 20598.Коротков Ю. Н. Учебные округа // Российская педагогическая энциклопедия / гл. ред. Давыдов В. В. — М.: Научн. изд. «Большая Российская энциклопедия», 1993. — 608 с. — ISBN 5-85270-140-8.. Пры стварэнні акруга аб’яднала навучальныя ўстановы васьмі губерняў: Віленскай, Віцебскай, Валынскай, Гродзенскай, Магілёўскай, Мінскай, Кіеўскай і Падольскай. Навучальным і адміністрацыйным цэнтрам акругі была вызначана Галоўная віленская школа, ператвораная ўказам ад 4 красавіка 1803 года ў Імператарскі Віленскі ўніверсітэт. Першым папячыцелем акругі стаў князь А. А. Чартарыйскі (1803—1823), які сумяшчаў гэту пасаду з пасадамі таварыша міністра, а потым і міністра замежных спраў Расіі і іншымі дзяржаўнымі справамі.
Адукацыя на тэрыторыі Віленскай акругі напярэдадні яе стварэння была прадстаўлена вучылішчамі, якія знаходзіліся ў распараджэнні каталіцкага і ўніяцкага духавенства (у іх лік уваходзілі ў тым ліку былыя школы Эдукацыйнай камісіі, якія былі перададзеныя пад кіраванне духавенства пасля апошняга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе, але заставаліся свецкімі навучальнымі ўстановамі), а таксама галоўныя і малыя народныя вучылішчы, адкрытыя на землях Усходняй Беларусі паводле ўказу 1786 года. У 1803 годзе, на тэрыторыі акругі ў галоўных і малых народных вучылішчах навучалася 767 вучняў, у школах, якія кіраваліся каталіцкім і ўніяцкім духавенствам — 5820Ильюшин И. М., Умрейко С. А. Народное образование в БССР. — Мн., 1961.
Паводле статута 1804 былі арганізаваны чатырохкласныя павятовыя вучылішчы, аднакласныя і двухкласныя прыхадскія вучылішчы. А. Чартарыйскі перавёў на польскую мову выкладанне ў некаторых навучальных установах акругі, якія былі першапачаткова рускамоўнымі. Усялякую падтрымку яму аказваў рэктар Віленскага ўніверсітэта І. Страйноўскі. У перыяд апякунства Чартарыйскага ў акрузе актыўна развівалася нацыянальная адукацыя, падтрымлівалася навучанне польскай мове. Адваротным бокам стала развіццё ў навучальных установах, у першую чаргу ва ўніверсітэце патрыятычных арганізацый, часта антырасійскіх. Справа адной з такіх арганізацый — таварыства філаматаў прывяла да адстаўкі Чартарыйскага з пасады папячыцеля і скончылася маштабным судовым працэсам. Пасаду папячыцеля заняў М. М. Навасільцаў (1823—1831), які праводзіў расследаванне па справе.
У 1826 годзе акруга была рэарганізавана. Навучальныя ўстановы Віцебскай і Магілёўскай губерняў былі перададзены Санкт-Пецярбургскай навучальнай акрузе (у 1829 годзе яны былі пераведзены ў ізноў утвораную Беларускую навучальную акругу). Праведзеная ў 1828 годзе рэформа змяніла сістэму пачатковай і сярэдняй адукацыі. З гэтага часу пачатковыя навучальныя ўстановы былі прадстаўленымі прыхадскімі і павятовымі вучылішчамі, а сярэднія — гімназіямі.
Паўстанне 1830—1831 гадоў прывяло да сур’ёзнага павароту ў адукацыйнай палітыцы Расійскай імперыі. У паўстанні бралі ўдзел многія студэнты і нават выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта. У гэтых умовах навучальная акруга была падвергнута далейшай рэарганізацыі. Указам ад 12 студзеня 1831 года навучальныя ўстановы Мінскай губерні былі перададзены Беларускай, а Валынскай і Падольскай губерняў — Харкаўскай навучальнай акрузе. 1 мая 1832 года Віленскі ўніверсітэт быў зачынены і разам з ім расфарміравана Віленская навучальная акруга. Навучальныя ўстановы, якія заставаліся ў яго распараджэнні, былі ўключаны ў Беларускую навучальную акругу, цэнтр якога некаторы час працягваў знаходзіцца ў Віцебску, а ў 1836 годзе быў перанесены ў Вільню.
1850—1917 гады У 1850 годзе Беларуская навучальная акруга была скасавана, а на яго месцы адноўлена Віленская. У адноўленую Віленскую акругу былі ўключаны навучальныя ўстановы Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай (вылучанай з заходняй часткі Віленскай губерні ў 1846 годзе) губерняў. Навучальныя ўстановы Віцебскай і Магілёўскай губерняў ізноў былі далучаны да Санкт-Пецярбургскай навучальнай акругі.
Яшчэ ў 1835 годзе ўніверсітэты былі вызвалены ад кіраўніцтва навучальнымі ўстановамі, гэта функцыя была перададзена апякунскім саветам на чале з папячыцелямі навучальных акруг, падпарадкаваным непасрэдна Міністэрству народнай асветы. Але пры аднаўленні Віленскай акругі, улічваючы складанае становішча з нацыянальным рухам, вырашылі пайсці далей і ліквідаваць пасаду папячыцеля акругі, з перадачай абавязкаў па кіраванні навучальнымі ўстановамі віленскаму генерал-губернатару, якім у 1850 годзе быў І. Г. Бібікаў. Аднак, праз некалькі гадоў такі вопыт быў прызнаны няўдалым і Віленскую акругу зноў узначаліў папячыцель, якім стаў Я. П. Урангель (1855—1861). Далей у XIX стагоддзі папячыцелямі былі А. П. Шырынскі-Шыхматаў (1861—1864), І. П. Карнілаў (1864—1868), П. М. Бацюшкаў (1868—1869), М. А. Сергіеўскі (1869—1899), які займаў гэту пасаду рэкордныя 30 гадоў, і былы папячыцель Казанскай навучальнай акругі В. А. Папоў (1899—1908).
У 1855 годзе ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях налічвалася 19 пяцікласных і 8 трохкласных павятовых вучылішчаў, 89 прыхадскіх вучылішчаў МНА і 89 — Міністэрства дзяржаўных маёмасцей, 7 вучылішчаў пры цэрквах замежных спавяданняў, 3 жаночыя школы. Існавалі таксама школы, падведамныя Найсвяцейшаму Сіноду.
За ўдзел у паўстанні 1863—1864 гадоў у 1864 годзе папячыцель акругі ў 1864—1868 гадах І. П. Карнілаў звольніў практычна ўсіх настаўнікаў-палякаў і каталікоў, выплаціўшы ім дараванне за год наперад. Быў зачынены і Віленскі дваранскі інстытут, які вёў выкладанне на польскай мове. Папячыцелем акругі І. П. Карнілавым пры падтрымцы генерал-губернатара М. М. Мураўёва на патрэбы народнай адукацыі былі вылучаны 25 000 руб. з агульнай сумы 10 %- збору з памешчыкаў, якія ўдзельнічалі ў паўстанні. Цыркулярам ад 1 студзеня 1864 года Мураўёў прадпісаў кіраўніцтву паветаў, паліцыі і міравым пасрэднікам назіраць за выпадкамі «недазволенага навучання». Без дазволу адміністрацыі не дапушчаліся да выкладання ксяндзы і навучанне на польскай мове. Каталікам Закон Божы выкладаўся асобна і на «мясцовай гаворцы»Русское дело в Северо-западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа, преимущественно в Муравьевскую эпоху. — СПб., 1901.
Акрамя палякаў, беларусаў і літоўцаў, навучэнцамі з’яўляліся і яўрэі. Да 1882 годзе ў сярэдніх навучальных установах акругі займалася 1703 яўрэі, што ў сярэднім складала 25 % ад агульнай колькасці навучэнцаў. У Ковенскай гімназіі колькасць яўрэяў дасягала 44 %.
Афіцыйным выданнем Віленскай навучальнай акругі з’яўляўся «Цыркуляр па кіраванні Віленскай навучальнай акругай», які выходзіў штомесяц у Вільні з 1862 па 1915 год.
12 студзеня 1918 года Пастановай народнага камісара па асвеце А. В. Луначарскім Віленская навучальная акруга была ліквідавана.
Тэрыторыя
1803—1832 гады Губерня (вобласць) Раней уваходзіла Год уваходжання Год выхаду Пазней уваходзіла Кіеўская губерня — 1803 1818 Харкаўская навучальная акруга Віцебская губерня — 1803 1826 Санкт-Пецярбургская навучальная акруга Магілёўская губерня — 1803 1826 Санкт-Пецярбургская навучальная акруга Валынская губерня — 1803 1831 Харкаўская навучальная акруга Падольская губерня — 1803 1831 Харкаўская навучальная акруга Мінская губерня — 1803 1831 Беларуская навучальная акругаВіленская губерня — 1803 1832 Беларуская навучальная акруга Гродзенская губерня — 1803 1832 Беларуская навучальная акруга Беластоцкая вобласць увайшла ў склад Расіі 1807 1832 Беларуская навучальная акруга
1850—1917 гады Губерня Раней уваходзіла Год уваходжання Год выхаду Пазней уваходзіла Віленская губерня Беларуская навучальная акруга 1850 1917 —Гродзенская губерня Беларуская навучальная акруга 1850 1917 — Ковенская губерня Беларуская навучальная акруга 1850 1917 — Мінская губерня Беларуская навучальная акруга 1850 1917 —Віцебская губерня Санкт-Пецярбургская навучальная акруга 1864 1917 — Магілёўская губерня Санкт-Пецярбургская навучальная акруга 1864 1917 —
Склад навучальнай акругі У 1803 годзе на тэрыторыі Беларусі 25 сярэдніх і няпоўных сярэдніх і каля 130 пачатковых школ. У пачатку 1820-х гадоў многіх выкладчыкаў-каталікоў вымусілі сысці.
Навучальная акруга ў пачатку XX стагоддзя
Станам на 1915 год Віленская навучальная акруга налічвала 11,967 устаноў усіх тыпаў, у якіх навучалася ўвогуле 685,526 якія вучацца, у тым ліку пачатковых школ 9,636 з колькасцю навучэнцаў 575,272. У размеркаванні па адміністрацыйна-тэрытарыяльных складніках акруга: Віленская губерня: навучальных устаноў — 1,086, навучэнцаў — 63,039. Віцебская губерня: навучальных устаноў — 1,710, навучэнцаў — 91,669. Гродзенская губерня: навучальных устаноў — 2,434, навучэнцаў — 130,781. Ковенская губерня: навучальных устаноў — 833, навучэнцаў — 56,269. Мінская губерня: навучальных устаноў — 2,919, навучэнцаў — 180,933. Магілёўская губерня: навучальных устаноў — 2,985, навучэнцаў — 162,835. Размеркаванне навучэнцаў па тыпах навучальных устаноў (у лічніку — колькасць навучэнцаў, у назоўніку дробу — колькасць навучальных устаноў). + Віленская навучальная акруга ў 1915 годзеТып установы1234567Сярэднія навучальныя ўстановыГімназіі, прагімназіі, інстытуты і ліцэі2,97552,51056,299213,410138,837297,14424 Рэальныя вучылішчы531146411,1795440189237963 Духоўныя68958855157124621,07469236 Педагагічныя3193147191812198366491,23515 Медыцынскія 761 Ваенныя54014011 Лясныя і сельскагаспадарчыя 4019316296 Тэхнічныя і рамесныя3884326573478137655825 Камерцыйныя, гандлёвыя і прамысловыя803272549273475294736113 Мастацкія912 311 Межавыя, таксатарскія і тапаграфічныя 1821 Прафесійныя?1 ?5 1601 Прыватныя навучальныя ўстановы і пры цэрквах замежных спавяданняў5,130443,919235,372373,753538,93554 Іншыя навучальныя ўстановыВучылішчы сляпых і глуханямых 141 Рэлігійныя нехрысціянскія4,7263791,560948,95746465669,7574765,989458 Пачатковыя навучальныя ўстановыНіжэйшыя46,84763980,7181,570106,7921,88046,973751149,3582,333144,5842,463 Заўвага. Лічбамі ў слупках табліцы пазначаны адміністрацыйна-тэрытарыяльныя складнікі навучальнай акругі: 1 — Віленская губерня 2 — Віцебская губерня 3 — Гродзенская губерня 4 — Ковенская губерня 5 — Мінская губерня 6 — Магілёўская губерня 7 — Холмская губерня (даныя ўключаны ў статыстыку губерняў, з частак якіх яна незадоўга да гэтага ўтворана)
Папячыцелі Віленскай навучальнай акругі
1803—1832 гады Адам Ежы Чартарыйскі (1770—1861), папячыцель з 24 студзеня 1803 года па 1823 год. Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў (1761—1838), папячыцель у 1824—1831 гадах.
1850—1917 гады Ілья Гаўрылавіч Бібікаў — віленскі генерал-губернатар, у 1850—1855 гадах абавязкі па кіраванні навучальнымі ўстановамі акругі былі ўскладзены на генерал-губернатара, пасада папячыцеля ў Віленскай навучальнай акрузе адсутнічала. Ягор Пятровіч Урангель — са снежня 1855 года па 30 жніўня 1861 года. Аляксандр Прахоравіч Шырынскі-Шыхматаў — з 30 жніўня 1861 года па студзень 1864 года. Іван Пятровіч Карнілаў — са студзеня 1864 года па 1868 год. Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў — у 1868—1869 гадах. Мікалай Аляксандравіч Сергіеўскі — з 24 кастрычніка 1869 года па 25 чэрвеня 1899 года. Папоў, Васіль Аляксандравіч — у 1899—1906 гадах. Барыс Эдуардавіч барон фон Вольф — у 1906—1908 гадах. Рыгор Васільевіч Лявіцкі (1852—1917) — у 1908—1911 гадах. Аляксей Андрэевіч Астравумаў (1853—?) — у 1911—1914 гадах. Вісарыён Рыгоравіч Аляксееў (1866—1943) — з 23 верасня 1914 года па 15 чэрвеня 1915 года. Мікалай Дзмітрыевіч Чачулін (1863—1927) — у 1915—1917 гадах.
Літаратура