Грамадзянская вайна ў Фінляндыі (, ) — вайна 1918 года, якая вялася за кіраўніцтва і кантроль над краінай паміж Белай Фінляндыяй і Фінскай Сацыялістычнай Рабочай Рэспублікай (Чырвоная Фінляндыя) падчас пераходу краіны ад Вялікага Княства ў складзе Расійскай імперыі да незалежнай дзяржавы. Сутыкненні адбываліся ў кантэксце нацыянальных, палітычных і сацыяльных хваляванняў, выкліканых Першай сусветнай вайной (Усходні фронт) у Еўропе. Вайна вялася паміж Чырвонай гвардыяй, якой кіравала частка Сацыял-дэмакратычнай партыі, і , якой кіраваў і тыя, хто выступаў супраць сацыялізму. У канцы вайны па просьбе фінскага грамадзянскага ўрада белым дапамагала Германская імперская армія. Ваенізаваныя фармаванні чырвоных, якія складаліся з рабочых і сялян, кантралявалі гарады і прамысловыя цэнтры паўднёвай Фінляндыі. Ваенізаваныя белагвардзейскія фармаванні, якія складаліся з землеўладальнікаў і прадстаўнікоў сярэдняга і вышэйшага класаў, кантралявалі сельскую мясцовасць цэнтральнай і паўночнай Фінляндыі і кіраваліся генералам Манэргеймам.

У перадваенныя гады Фінляндыя зазнала хуткі рост насельніцтва, індустрыялізацыю, урбанізацыю і рост шырокага рабочага руху. Палітычная і дзяржаўная сістэмы краіны знаходзіліся ў нестабільнай фазе і мадэрнізацыі. Паступова паляпшалася сацыяльна-эканамічнае становішча і адукаванасць насельніцтва, узрастала нацыянальная самасвядомасць і культура. Першая сусветная вайна прывяла да распаду Расійскай імперыі, выклікаўшы ў Фінляндыі, а наступная барацьба за дамінаванне прывяла да мілітарызацыі і эскалацыі крызісу паміж левым рабочым рухам і кансерватарамі. Чырвоныя правялі няўдалае поўнамаштабнае наступленне ў лютым 1918 года, забяспечаныя зброяй з боку Савецкай Расіі. У сакавіку пачалося контрнаступленне белых, узмоцненых ваеннымі атрадамі Германскай імперыі ў красавіку. Вырашальнымі сутыкненнямі сталі і , выйграныя белымі, і і , выйграныя нямецкімі войскамі, якія прывялі да поўнай перамогі белых і нямецкіх войск. быў часткай вайны. Каля 12 500 чырвоных вязняў памерлі ў лагерах ад недаядання і хвароб. У канфлікце загінулі каля 39 тысяч чалавек, з якіх 36 тысяч былі фінамі.

Адразу пасля вайны фіны перайшлі ад расійскага кіравання ў сферу ўплыву Германіі. Планавалася стварыць падкантрольную Германіі фінскую манархію. План быў спынены паражэннем Германіі ў Першай сусветнай вайне, і Фінляндыя замест гэтага стала незалежнай дэмакратычнай рэспублікай. Грамадзянская вайна падзяліла нацыю на дзесяцігоддзі. Фінскае грамадства было ўз’яднана праз сацыяльныя кампрамісы, умераную пасляваенную палітыку, рэлігію і эканамічнае аднаўленне.

Перадумовы

Фінляндыя ў Расійскай імперыі (1809—1917)

З 1809 па 1898 год, у перыяд пад назвай Pax Russica, уплыў фінаў на ўласную палітыку паступова ўзмацняўся, а расійска-фінскія адносіны былі выключна мірнымі ў параўнанні з іншымі часткамі Расійскай імперыі. Паражэнне Расіі ў Крымскай вайне 1850-х гадоў прывяло да спроб паскорыць мадэрнізацыю краіны. Гэта стала прычынай больш чым 50-гадовага эканамічнага, прамысловага, культурнага і адукацыйнага прагрэсу Вялікага Княства Фінляндскага, у тым ліку паляпшэння статусу фінскай мовы. Усё гэта заахвоціла фінскі нацыяналізм і культурную еднасць праз нараджэнне руху , які звязаў фінаў з унутранай адміністрацыяй і прывёў да таго, што Вялікае Княства станавілася ўсё больш аўтаномнай дзяржавай унутры Расійскай імперыі, , , , , , , .

У 1899 годзе Расійская імперыя пачала палітыку інтэграцыі праз русіфікацыю Фінляндыі. Умацаваная панславісцкая цэнтральная ўлада спрабавала аб’яднаць «Рускі шматнацыянальны дынастычны саюз», бо ваенна-стратэгічнае становішча Расіі рабілася ўсё больш небяспечным праз уздым Германіі і Японіі. Фіны назвалі ўзмоцнены ваенны і адміністрацыйны кантроль «Першым перыядам прыгнёту», і фінскія палітыкі ўпершыню стварылі планы адрыву ад Расіі або суверэнітэту для Фінляндыі. У змаганні супраць інтэграцыі дзеячы рабочага класа і шведскамоўнай інтэлігенцыі здзяйснялі тэрарыстычныя акты. На працягу Першай сусветнай вайны прашведскія пачалі тайнае супрацоўніцтва з імперскай Германіяй, і з 1915 па 1917 год у Германіі быў падрыхтаваны батальён (, ), які складаўся з 1900 фінскіх добраахвотнікаў, , , , , , , , , .

Унутраная палітыка

Галоўнымі прычынамі росту палітычнай напружанасці паміж фінамі былі аўтарытарызм расійскага імператара і недэмакратычны саслоўны лад княства. Саслоўная сістэма ўзнікла ў перыяд шведскага кіравання, які папярэднічаў расійскаму. Яна падзяліла фінскі народ эканамічна, сацыяльна і палітычна. Насельніцтва Фінляндыі ў XIX стагоддзі хутка расло (з 860 000 у 1810 годзе да 3 130 000 у 1917 годзе), і за гэты перыяд паўстаў клас аграрных і прамысловых рабочых, а таксама земляробаў. Індустрыяльная рэвалюцыя была імклівай у Фінляндыі, хоць і пачалася пазней, чым у Заходняй Еўропе. Індустрыялізацыя фінансавалася дзяржавай, і некаторыя сацыяльныя праблемы, звязаныя з прамысловым працэсам, былі зменшаны дзеяннямі адміністрацыі. Сярод гарадскіх рабочых сацыяльна-эканамічныя праблемы абвастраліся ў перыяды прамысловай дэпрэсіі. Становішча сельскіх працоўных пагоршылася пасля канца XIX стагоддзя, бо сельская гаспадарка стала больш эфектыўнай і арыентаванай на рынак, а развіццё прамысловасці было недастаткова інтэнсіўным, каб цалкам выкарыстаць хуткі рост сельскага насельніцтва, , , , , .

Розніца паміж фінскай і расійскай культурамі адбілася на характары фінскай нацыянальнай інтэграцыі. Вышэйшыя сацыяльныя станы ўзялі на сябе ініцыятыву і атрымалі ўнутраную ўладу ад расійскага цара ў 1809 годзе. Саслоўі планавалі пабудаваць усё больш аўтаномную фінскую дзяржаву на чале з элітай і інтэлігенцыяй. Рух фенаманаў меў на мэце ўключыць у гэты працэс звычайных людзей; рабочы рух, моладзевыя аб’яднанні і рух за цвярозасць першапачаткова кіраваліся «зверху ўніз», , , , .

Паміж 1870 і 1916 гадамі індустрыялізацыя паступова паляпшала сацыяльныя ўмовы і самаўпэўненасць рабочых, але ў той час як узровень жыцця простых людзей вырас у абсалютным выражэнні, раскол паміж багатымі і беднымі прыкметна паглыбіўся. Рост цікаўнасці грамадзян да сацыяльна-эканамічных і палітычных пытанняў пераклікаўся з ідэямі сацыялізму, сацыял-лібералізму і нацыяналізму. Ініцыятывы рабочых і адпаведная рэакцыя пануючых колаў узмацнілі сацыяльны канфлікт у Фінляндыі, , , , , .

Фінскі рабочы рух, які паўстаў у канцы дзевятнаццатага стагоддзя з , рэлігійных і фенаманскіх рухаў, меў фінскі нацыяналістычны, рабочы характар. З 1899 па 1906 год рух канчаткова стаў незалежным, пазбавіўшыся патэрналісцкага мыслення фенаманскіх саслоўяў, і быў прадстаўлены Фінскай сацыял-дэмакратычнай партыяй, створанай у 1899 годзе. Актыўнасць працоўных была накіравана як на супрацьдзеянне русіфікацыі, так і на распрацоўку ўнутранай палітыкі, якая вырашала б сацыяльныя праблемы і адказвала на патрабаванні дэмакратыі. Гэта была рэакцыя на ўнутраны канфлікт, які працягваўся з 1880-х гадоў, паміж фінскім дваранствам-буржуазіяй і рабочым рухам адносна выбарчых правоў простых людзей, , , , , , , , , , , , .. Нягледзячы на свае абавязкі паслухмяных, мірных і непалітызаваных жыхароў Вялікага Княства (якія ўсяго некалькі дзесяцігоддзяў да гэтага прымалі саслоўную сістэму як натуральны лад свайго жыцця), простыя людзі пачалі патрабаваць для сябе . Змаганне за ўладу паміж фінскімі саслоўямі і расійскай адміністрацыяй дала канкрэтны ўзор для пераймання і свабодную прастору для рабочага руху. З іншага боку, дзякуючы прынамсі стогадовай традыцыі і вопыту адміністрацыйнай улады, фінская эліта бачыла сябе натуральным лідарам нацыі, , , , . Палітычная барацьба за дэмакратыю развязвалася па-за межамі Фінляндыі, у міжнароднай палітыцы: няўдалая вайна Расійскай імперыі супраць Японіі 1904—1905 гадоў прывяла да рэвалюцыі 1905 года ў Расіі і ўсеагульнай забастоўкі ў Фінляндыі. У спробе супакоіць усеагульныя хваляванні ў ходзе парламенцкай рэформы 1906 года была адменена саслоўная сістэма. Усеагульная забастоўка значна павялічыла падтрымку сацыял-дэмакратаў. Партыя ахоплівала большую частку насельніцтва, чым любы іншы сацыялістычны рух у свеце, , , , , .

Рэформа 1906 года стала велізарным скачком да палітычнай і сацыяльнай лібералізацыі простага фінскага народа, бо цары з расійскай дынастыі Раманавых былі самымі аўтакратычнымі і кансерватыўнымі кіраўнікамі ў Еўропе. Фіны прынялі аднапалатную парламенцкую сістэму — Парламент Фінляндыі (, ) з . Колькасць выбаршчыкаў павялічылася з 126 тысяч да 1 мільёна 273 тысяч, у тым ліку галасаваць маглі і жанчыны. Рэформа прывяла да таго, што сацыял-дэмакраты атрымалі каля пяцідзесяці працэнтаў галасоў, але цар аднавіў сваю ўладу пасля крызісу 1905 года. Паміж 1908 і 1917 гадамі, у часе больш жорсткай праграмы русіфікацыі, якую фіны называлі «Другім перыядам прыгнёту», цар нейтралізаваў уладу фінскага парламента. Ён распусціў сход, загадаў амаль кожны год праводзіць парламенцкія выбары і вызначыў склад , які не суадносіўся з парламентам, , , , , , , , .

Здольнасць фінскага парламента вырашаць сацыяльна-эканамічныя праблемы была аслаблена супрацьстаяннем паміж пераважна неадукаванымі простымі людзьмі і былымі саслоўямі. Яшчэ адзін канфлікт разгарэўся, бо працадаўцы адмаўлялі ў і ў праве прафсаюзаў прадстаўляць інтарэсы рабочых. Парламенцкі працэс расчараваў рабочых, але дамінаванне ў парламенце і заканадаўстве было для іх найбольш імаверным спосабам атрымаць больш збалансаванае грамадства, таму яны атаясамлівалі сябе з дзяржавай. Агулам унутраная палітыка прывяла да барацьбы за кіраўніцтва фінскай дзяржавай на працягу дзесяці гадоў перад распадам Расійскай імперыі, , , , , , , .

Міжнародная палітыка Галоўнай прычынай Грамадзянскай вайны ў Фінляндыі быў палітычны крызіс, які паўстаў у выніку Першай сусветнай вайны. Пад ціскам Вялікай вайны Расійская імперыя распалася, што прывяло да Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый у 1917 годзе. Гэты распад выклікаў і змаганне за ўладу ва Усходняй Еўропе. Вялікае княства Фінляндскае (1809—1917) аказалася ўцягнутым у хваляванні. Геапалітычна менш важная за кантынентальны шлях Масква-Варшава, Фінляндыя, ізаляваная Балтыйскім морам, была адносна мірнай да пачатку 1918 года. Вайна паміж Германскай імперыяй і Расіяй мела толькі ўскосны ўплыў на фінаў. З канца XIX-га стагоддзя Вялікае Княства стала жыццёва важнай крыніцай сыравіны, прамысловай прадукцыі, харчавання і працоўнай сілы для растучай расійскай сталіцы Петраграда (сучасны Санкт-Пецярбург), і Першая сусветная вайна падкрэсліла гэтую ролю. Стратэгічна фінская тэрыторыя была менш важнай паўночнай часткай эстонска-фінскіх варот і буфернай зонай Петраграда праз раён Нарвы, Фінскі заліў і Карэльскі перашыек, , , , .

Германская імперыя разглядала Усходнюю Еўропу — перш за ўсё Расію — як асноўную крыніцу жыццёва важных прадуктаў і сыравіны як у часе Першай сусветнай вайны, так і ў будучыні. А як Германія была абяссілена вайной на два франты, то яна спрабавала падзяліць Расію, надаючы фінансавую падтрымку рэвалюцыйным групам, такім як бальшавікі і Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў, а таксама радыкальным, сепаратысцкім фракцыям, такім як рух фінскіх нацыянальных актывістаў, што схіляліся да германізму. На гэтую справу было выдаткавана ад 30 да 40 мільёнаў . Кантроль над фінскай тэрыторыяй дазволіў бы германскай імперскай арміі дасягнуць Петраграда і Кольскага паўвострава, багатага сыравінай для горнай прамысловасці. Фінляндыя мела вялікія запасы руды і добра развітую лясную прамысловасць, , , , , , , , .

Лютаўская рэвалюцыя

Лютаўская рэвалюцыя адхіліла ад пасады імператара Мікалая II. Распад Расіі быў выкліканы ваенным паражэннем, стомленасцю ад вайны, а таксама сутыкненнем паміж самым кансерватыўным рэжымам у Еўропе і насельніцтвам імперыі, якое жадала мадэрнізацыі. Імператарская ўлада была перададзена Дзяржаўнай думе (расійскаму парламенту) і леваму Часоваму ўраду, але гэтая новая ўлада была аспрэчана , што прывяло да ў краіне, , , .