Галацэнавае выміранне, званае таксама познеплейстацэн-галацэнавае выміранне, або антрапагеннае масавае выміранне, або антрапацэнавае масавае выміранне, або шостае масавае выміранне — адно з найбольш значных відаў жывёл і раслін у гісторыі Зямлі, адбываецца ў цяперашні час, супадае з эпохай галацэну, якая пачалася каля 12 тысяч гадоў таму, з’яўляецца амаль выключна вынікам чалавечай дзейнасці. — «Moreover, we have unleashed a mass extinction event, the sixth in roughly 540 million years, wherein many current life forms could be annihilated or at least committed to extinction by the end of this century.».Гржимек Б. [www.libfox.ru/268525-berngard-grzhimek-dlya-dikih-zhivotnyh-mesta-net.html Для диких животных места нет] .. Гэта выміранне закранае мноства сістэматычных груп фаўны і флоры, уключае млекакормячых, птушак, земнаводных, паўзуноў, рыб і беспазваночных. За апошнія 500 гадоў зніклі амаль 900 відаў жывёл. Пад пагрозай вымірання ў цяперашні час знаходзяцца больш за 35,5 тыс. відаў жывёл і раслін, у тым ліку 40 % усіх відаў амфібій і 25 % відаў млекакормячых. Колькасць большасці відаў дзікіх жывёл (акрамя сінантропных) рэзка скарацілася за апошнія 100—200 гадоў з-за знікнення іх месцапражыванняў у выніку дзейнасці чалавека, прамога вынішчэння чалавекам, канкурэнцыі з завезенымі чужароднымі відамі і іншымі звязанымі з чалавечай дзейнасцю прычынамі.
Аб выміранні многіх відаў мы нават не ведаем, паколькі з-за паўсюднага знішчэння біяцэнозаў з найбольшай біяразнастайнасцю, такіх як трапічныя лясы і каралавыя рыфы, а таксама, у меншай ступені, і іншых, яно яшчэ не выяўлена. Паводле ацэнак навукоўцаў, цяперашнія тэмпы знікнення відаў у 100—1000 разоў пераўзыходзяць натуральныя фонавыя паказчыкі вымірання для біясферы Зямлі. — «The overarching driver of species extinction is human population growth and increasing per capita consumption.»..
Галацэнавае выміранне пачалося са знікнення пераважна буйных наземных жывёл, вядомых як , у канцы апошняга ледніковага перыяду на мяжы плейстацэну і галацэну. Мегафаўна за межамі Афрыканскага кантынента, якая развівалася без уплыву людзей, апынулася вельмі адчувальнай да з’яўлення новага драпежніка, таму многія яе прадстаўнікі вымерлі з-за палявання неўзабаве пасля таго, як першыя людзі пачалі і распаўсюджвацца па зямлі.
Адны даследчыкі лічаць, што вынішчэнне буйных жывёл чалавекам толькі дадалося да ўжо існавалым натуральных стрэсавых фактараў, іншыя перакананыя, што вынішчэнне мегафаўны людзьмі было вырашальным фактарам, так як да чалавека мільёны гадоў кліматычныя змены не прыводзілі да вымірання буйных відаў. Вядуцца дэбаты адносна таго, наколькі чалавечае драпежніцтва і антрапагеннае пераўтварэнне асяроддзя паўплывалі на выміранне, але гэта выразна прасочваецца на знікненні відаў, напрыклад, у Новай Зеландыі і на Гаваях. Мяркуецца, што акрамя людзей, магчыма, змяненне клімату таксама магло быць рухальным фактарам знікнення мегафаўны, асабліва ў канцы плейстацэну. Некалькі афрыканскіх відаў таксама вымерлі ў галацэне, аднак у цэлым мегафаўна на афрыканскім кантыненце захоўвалася ў практычна нязменным выглядзе да прыходу ў Афрыку еўрапейцаў некалькі сотняў гадоў таму.
З экалагічнага пункту гледжання чалавека можна разглядаць як беспрэцэдэнтнага «глабальнага супердрапежніка», які паслядоўна палюе на іншых , чым аказвае глабальны на . Паўсюдна на сушы і ў сусветным акіяне было адзначана выміранне відаў, вядома мноства прыкладаў на ўсіх кантынентах і астравах.
У цэлым, галацэнавае выміранне цесна звязана з . У XXI стагоддзі шостае масавае выміранне паскараецца. (і , які працягваецца) планеты разам з марнатраўным спажываннем, якое суправаджаецца значнымі зменамі ў , абязлесеннем, інтэнсіўным спажываннем мяса, , і — галоўныя прычыны скарачэння біяразнастайнасці ва ўсім свеце ў нашы дні.
У за 2019 год, апублікаваным (IPBES) ААН, гаворыцца, што да 2050 года каля мільёна відаў раслін і жывёл апынуцца на мяжы знікнення з-за антрапагеннага ўздзеяння.
Вызначэнне Галацэн — сучасная геалагічная эпоха чацвярцічнага перыяду, якая змяніла прыкладна 12 тысяч гадоў таму плейстацэн і працягваецца па цяперашні час. Мяжа паміж галацэнам і плейстацэнам — пачатак апошняга міжледніковага перыяду, які пачаўся 11 720 ± 99 гадоў таму. Па сутнасці, выміранне, пераважна мегафаўны, пачатку галацэну з’яўляецца працягам вымірання, якое пачалося яшчэ ў познім плейстацэне (130 000 гадоў таму). Гэта, фактычна, адзіная падзея, якую нярэдка называюць познеплейстацэн-галацэнавым выміраннем. Сярод навукоўцаў не існуе адзінага меркавання аб тым, дзе пачынаецца галацэнавае, або выміранне, і , прычынамі якога былі як антрапагенныя фактары, так і змяненне клімату ў канцы апошняга ледніковага перыяду, і ці варта іх наогул разглядаць як асобныя падзеі.
Выміранне жывёл, раслін і іншых арганізмаў у галацэне выклікана ў асноўным дзейнасцю чалавека. На думку даследчыкаў, яно магло пачацца яшчэ ў канцы плейстацэну 130 000 гадоў таму. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што антрапагеннае выміранне магло пачацца яшчэ тады, калі першыя сучасныя людзі распаўсюдзіліся з Афрыкі па планеце, паміж 200 000 і 100 000 гадоў таму; гэта пацвярджаецца хуткім знікненнем мегафаўны пасля хуткай каланізацыі чалавекам , Амерыкі, Новай Зеландыі і , чаго і варта было чакаць, калі любы буйны, хутка адаптавальны драпежнік пераходзіць у новую экасістэму. У многіх выпадках мяркуецца, што нават мінімальнага паляўнічага ўплыву чалавека было дастаткова, каб знішчыць буйную фаўну, асабліва на астравах.
Галацэнавае выміранне называюць таксама шостым масавым выміраннем у сувязі з тым, што гэта шостае масавае знікненне відаў пасля , , , і масавых выміранняў. — «In the past 500 years, humans have triggered a wave of extinction, threat, and local population declines that may be comparable in both rate and magnitude with the five previous mass extinctions of Earth’s history.».. Катастрафічныя выміранні характарызуюцца стратай ад 75 % і больш за ўсіх відаў на працягу геалагічна кароткага перыяду часу. Апошнім з іх было 65,5 млн гадоў таму, калі вымерлі ўсе дыназаўры.
Некаторыя даследчыкі адзначаюць, што пачалася новая геалагічная эпоха, якую яны назвалі . Яна пачалася з самага рэзкага і шырока распаўсюджанага знікнення відаў з часоў мел-палеагенавага вымірання 66 мільёнаў гадоў таму. Апытанне 1998 года, праведзенае , паказала, што 70 % біёлагаў прызнаюць бягучыя падзеі антрапагенным выміраннем. У цяперашні час хуткасць знікнення відаў ацэньваецца ў 100—1000 разоў вышэй, чым натуральная хуткасць вымірання відаў пры натуральным развіцці біясферы планеты. Акрамя таго, бягучая хуткасць вымірання ў 10-100 разоў вышэй, чым у любым з папярэдніх (якія мелі натуральныя прычыны) у гісторыі Зямлі. У прыватнасці, хуткасць вымірання раслін, на думку эколага , у 100 разоў перавышае норму.
Сярод навукоўцаў шырока распаўсюджана меркаванне аб тым, што чалавечая дзейнасць паскарае выміранне многіх відаў жывёл за кошт разбурэння месцаў пражывання, спажывання жывёл у якасці рэсурсаў і знішчэння відаў, якія людзі разглядаюць як пагрозу або канкурэнтаў. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гэта Біятычныя разбурэнне яшчэ не дасягнула ўзроўню папярэдніх пяці масавых выміранняў. Напрыклад, Сцюарт Пім сцвярджае, што шостае масавае выміранне — «гэта тое, чаго яшчэ не адбылося — але мы на мяжы». У лістападзе 2017 года ў заяве пад назвай «», падпісанай 15 364 навукоўцамі з 184 краін, было заяўлена, што, апроч іншага, «мы пачалі масавае выміранне — шостае прыкладна за 540 мільёнаў гадоў, калі многія цяперашнія формы жыцця могуць быць знішчаныя або падвергнутыя знікненню да канца гэтага стагоддзя». У Сусветнага фонду дзікай прыроды (WWF) за 2020 год гаворыцца, што з 1970 года папуляцыі дзікіх жывёл скараціліся на 68 % у выніку празмернага спажывання, росту насельніцтва і інтэнсіўнага земляробства, што з’яўляецца яшчэ адным сведчаннем таго, што людзі справакавалі шостае масавае выміранне. У справаздачы 2021 года, апублікаванай у , сцвярджаецца, што «тое, што мы ўжо знаходзімся на шляху шостага буйнога знікнення, цяпер бясспрэчна з навуковага пункту гледжання». Згодна 2020 года ПРААН «Наступны рубеж: развіццё чалавецтва і антрапацэн» (The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene):У пачатку XX стагоддзя прыхільнікі выказваліся супраць гэтай гіпотэзы, аднак гэтыя заявы неўзабаве былі прызнаныя ненавуковымі, і ў апошні час пераважная большасць навукоўцаў пацвярджаюць, што ў існаванні галацэнавага вымірання не засталося ніякіх сумненняў.
Антрапагеннае, гэта значыць абумоўленае чалавечай дзейнасцю, масавае знікненне відаў часам (асабліва, калі гаворка ідзе пра гіпатэтычныя падзеі ў будучыні) называюць выміраннем. Антрапацэнам некаторыя даследчыкі называюць новую геалагічную эпоху, якая пачалася з пачаткам ўздзеяння чалавека на глабальны клімат планеты, яна ўключае ў сябе самыя маштабныя знікненні відаў з часоў мел-палеагенавага вымірання 66 мільёнаў гадоў таму. Некаторыя аўтары ставяцца да бягучага і меркаванага вымірання ў будучыні як да часткі больш працяглага вымірання ў галацэнеZalasiewicz, Jan; Williams, Mark; Smith, Alan; Barry, Tiffany L.; Coe, Angela L.; Bown, Paul R.; Brenchley, Patrick; Cantrill, David; Gale, Andrew; Gibbard, Philip; Gregory, F. John; Hounslow, Mark W.; Kerr, Andrew C.; Pearson, Paul; Knox, Robert; Powell, John; Waters, Colin; Marshall, John; Oates, Michael; Rawson, Peter; Stone, Philip (2008). «Are we now living in the Anthropocene». GSA Today. 18 (2):. У навукоўцаў няма адзінага меркавання з нагоды мяжы паміж галацэнам і антрапацэнам. Некаторыя лічаць, што пераход ад галацэну да антрапацэну адбыўся падчас прамысловай рэвалюцыі. У любым выпадку, гэтыя падзеі досыць адрозніваюцца ад астатняй часткі галацэну, каб іх можна было ахарактарызаваць як новую эпоху ў геалагічным сэнсе«Working Group on the 'Anthropocene' ». Subcommission on Quaternary Stratigraphy.Carrington, Damian (29.08.2016). «The Anthropocene epoch: scientists declare dawn of human-influenced age ». The Guardian.
Выміранне ў раннім і сярэднім галацэне Было праведзена шмат даследаванняў з мэтай вызначыць ці маглі чалавекападобныя малпы аказваць значны ўплыў на папуляцыі іншых жывёл і ці маглі раннія віды (продкаў сучаснага чалавека) у Афрыцы, дзе развіўся сучасны чалавек, негатыўна ўплываць на біялагічную разнастайнасць. Даследнікі прааналізавалі разнастайнасць драпежнікаў за апошнія чатыры мільёны гадоў і высветлілі, ці можа яе скарачэнне быць звязана з павелічэннем кагнітыўных здольнасцяў (інтэлекту) у старажытных людзей, зменамі расліннасці або змяненнем клімату. Вынікі паказалі, што ступень вымірання буйных драпежнікаў карэлявала (супадала) з павелічэннем памеру мозгу ў старажытных людзей і зменамі расліннасці і не залежала ад змен клімату (змены тэмпературы або колькасці ападкаў). Такім чынам, даследаванні паказалі, што значны антрапагенны ўплыў на біялагічную разнастайнасць у Афрыцы пачаўся за мільёны гадоў да з’яўлення сучаснага чалавека.