Вятры возера Байкал ўтвараюцца пад уплывам агульнай цыркуляцыі атмасферы, горнага абрамлення катлавіны, тэрмічных адрозненняў возера і прылеглай сушы. Выцягнутасць возера з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад вызначае кірунак чатырох асноўных вятроў над ягонай акваторыяй — падоўжных (баргузін і култук) і папярочных (сарма і шалонік).

Найбольш устойлівым ветравым патокам для акваторыі ўсяго Байкала з’яўляецца горная. На Паўднёвым Байкале да групы ўстойлівых вятроў можна таксама аднесці култук, а на Сярэднім і Паўночным — верхавік.

Верхавік і баргузін Верхавік — гэта падоўжны вецер над Байкалам, што дзьме пераважна з паўночнага ўсходу. Яго характар можа змяняцца ў залежнасці ад мясцовасці: пры выхадзе з даліны Верхняй Ангары ён набывае паўночны складнік і там называецца «ангара»; усходні складнік вецер атрымлівае ад паветранага патоку, званага баргузін, што дзьме з даліны аднайменнай ракі Баргузін.

Вятры тыпу верхавік звычайна ўзнікаюць, калі да Байкала з захаду або паўднёвага захаду набліжаецца цёплы фронт, у той час як над Забайкаллем і Паўночным Прыбайкаллем пануе антыцыклон (вобласць высокага ціску).

У цёплую пару года над акваторыяй Паўночнага Байкала хуткасць верхавіка звычайна складае 2-4 м/с, а ў сярэдняй частцы возера дасягае 8 м/с. Бліжэй да поўдня хуткасць зніжаецца да 5 м/с, асабліва гэта ўласціва для заходняга берага. У халодны сезон хуткасці верхавіка крыху вышэйшыя — да 9 м/с.

Амаль заўсёды верхавік дзьме ў яснае, сонечнае надвор’е. Ягоная працягласць, у залежнасці ад сезону, вагаецца ад 8-15 гадзін да 2-2,5 сутак. Найчасцей верхавік назіраецца ля заходніх берагоў. У цэнтральнай і паўднёвай частках Байкала гэты вецер выклікае значнае хваляванне.

Култук Култук, таксама вядомы як нізавік, — падоўжны вецер, што дзьме ў кірунку, супрацьлеглым верхавіку: у паўднёвай і сярэдняй частках Байкала гэта паўднёва-заходні вецер, а ў паўночнай — паўднёвы. Сваю назву култук атрымаў ад аднайменнага паселішча, што на поўдні возера. Узнікае гэты вецер тады, калі на поўдзень або паўднёвы ўсход ад Байкала размяшчаецца антыцыклон, а на поўначы — цыклон.

У цёплы сезон максімальная хуткасць култука вагаецца ў межах 5-6 м/с, а ўвосень можа дасягаць 8-10 м/с. Найчасцей ён назіраецца ўздоўж усходняга ўзбярэжжа, дзе ён пераважае над іншымі вятрамі. Култук амаль заўсёды суправаджаецца непагаддзю.

Па працягласці култук і верхавік прыкладна аднолькавыя. Аднак улетку ў паўночнай частцы возера култук дзьме даўжэй за ўсе астатнія байкальскія вятры.

Сарма Сарма, або горная, — байкальскі вецер пераважна паўночна-заходняга кірунку. Ён утвараецца, калі халодныя паветраныя масы пераадольваюць Прыморскі і Байкальскі хрыбты. Незалежна ад арыенціроўкі атмасферных франтоў, сарма заўсёды дзьме ўпоперак возера.

Частата з’яўлення гэтых вятроў мае выразную сезонную залежнасць. Сарма пануе ў халодную пару года, асабліва ў снежні, перад замярзаннем возера. Яе адметная рыса — выключная парывістасць, хоць паміж асобнымі парывамі здараюцца моманты поўнага штылю.

Найбольшая хуткасць гэтага ветру (да 40 м/с) назіраецца ў даліне ракі Сарма, ад якой ён і атрымаў сваю назву. Ураганныя парывы сармы, што дасягаюць 60 м/с, здольныя зрываць дахі з дамоў, выварочваць дрэвы з каранямі, зносіць жывёлу і пакінутыя на беразе вялікія лодкі. У мінулым стагоддзі гэты вецер знішчыў нямала плытоў, якія пераганялі па возеры. Судны, заспеўшы сарму ў адкрытым моры, імкнуцца схавацца ў бухтах; зразумела, ніводзін разважлівы рыбак не выйдзе ў мора пры такім ветры.

Такія ўраганныя хуткасці тлумачацца асаблівасцямі рэльефу. Халоднае арктычнае паветра з шырокага Прыленскага ўзвышша (дзе перапад вышынь перавышае 500 м) перавальвае праз Прыморскі хрыбет. Затым яно трапляе ў даліну ракі Сарма, якая звужаецца да вусця, утвараючы своеасаблівую прыродную аэрадынамічную трубу, што шматразова ўзмацняе вецер.

Сарма налятае раптоўна і з шалёнай сілай, таму нярэдка становіцца прычынай трагедый. Адна з самых страшных здарылася ў пачатку XX стагоддзя: пасажырскі параход «Патапаў» быў выкінуты сармой на скалы ў Малым Моры, каля бухты Сямісасновай. Тады загінула 176 чалавекПараход «Іакаў», які ішоў з Верхнеангарска, вёў на буксіры 3 судны: «Патапаў» з 549 бочачкамі рыбы і 161 рабочымі і 15 членамі каманды; судна Магілёвай з 250 бочачкамі рыбы і рабочымі; судна Шыпунова з 240 бочачкамі рыбы і рабочымі; 3 бурацкія лодкі-мараходкі. 14 кастрычніка а 4 гадзіне дня, прайшоўшы Малое Мора і не дайшоўшы вёрст 15 да маяка Кабылья галава, караван патрапіў пад моцную буру. Буксіраваныя судны адно за адным былі адпушчаныя ў вольнае плаванне, але іх напаткаў сумны лёс. Судна Магілёвай выкінула на бераг. Судна Шыпунова ўтрымалася на якары не больш як за 30 сажняў ад вострай берагавой скалы, пра якую «Патапаў» у ноч на 15 кастрычніка разбіўся ў трэскі. Усе былыя на ім 176 чалавек загінулі….

Сарма ўяўляе найбольшую небяспеку для суднаходства, асабліва ў сярэдняй катлавіне возера і ў раёнах насупраць выхадаў далін рэк Сармы, Рытай, Сонцападзі, Малакона і іншых.

У параўнанні з іншымі байкальскімі вятрамі, сарма адрозніваецца найбольшай працягласцю ў перыяд са жніўня па снежань.

Шалонік Шалонік — вецер, што дзьме з паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Байкала. Як і горная, ён з’яўляецца папярочным, аднак мае супрацьлеглы ёй кірунак. Назву ветру надалі выхадцы з Ноўгарада па аналогіі з вятрамі на возеры Ільмень, куды ўпадае рака Шалонь.

На Байкале гэты вецер назіраецца адносна рэдка, пераважна ўвосень. Шалонік вылучаецца значнай парывістасцю і выклікае моцнае хваляванне ля заходняга ўзбярэжжа, хоць сам звычайна сціхае над акваторыяй, не дасягаючы процілеглага берага. Каб шалонік набраў штармавую сілу, неабходна, каб над Забайкаллем панавала вобласць павышанага ціску, а над Прыбайкаллем — паніжанага. У цёплую пару года ягоная максімальная хуткасць дасягае 8-10 м/с. Найчасцей шалонік адзначаецца ўвосень, і ягоная паўтаральнасць у гэты перыяд дасягае 20-30 %.

Наогул, на Байкале сустракаюцца не толькі вятры, звязаныя з агульнай цыркуляцыяй атмасферы (транзітныя), але і мясцовыя.

Да такіх мясцовых з’яў адносіцца брызавая цыркуляцыя, характэрная для Байкала, як і для іншых буйных вадаёмаў, у цёплую пару года: удзень вятры дзьмуць з возера на сушу, а ўначы — з сушы на возера. Берагавы брыз на Байкале выяўлены даволі выразна. Акрамя таго, увечары рэгулярна дзьмуць далінавыя вятры з сушы на возера, якія дасягаюць значнай сілы — 8—10 м/с. Такія вятры атрымліваюць назвы ад далін, з якіх яны пачынаюцца.

На працягу года ў розных раёнах Байкала фіксуецца ад 18 да 148 штармавых дзён, якія часцей за ўсё прыпадаюць на вясну і восень. Моцных ураганных вятроў налічваецца каля двух дзясяткаў за год. Асабліва частыя яны з кастрычніка па снежань у раёне Прыальхоння, дзе на кожныя 100 дзён можа прыпадаць да 58 штармавых.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Байкал