Стая́ — састарэлая адзінка вымярэння даўжыні, якая выкарыстоўвалася на тэрыторыі Беларусі ў сярэднявеччы і ранні Новы час. Тэрмін уяўляе сабой трансфармаванае грэчаскае слова στάδιον (стадый, стадыён), якое ўжывалася як адзінка адлегласці ў старажытнагрэчаскай метралагічнай сістэме.
Гісторыя і ўжыванне У помніках старабеларускага пісьменства слова «стая» зафіксавана пераважна ў справаводчых дакументах XVI стагоддзя, звязаных з вызначэннем межаў зямельных уладанняў. У прыватнасці, у Актах Віленскай археаграфічнай камісіі сустракаюцца такія згадкі: «...а за копцом троха далей, на двои стаи ку орѣхову идучи, в двохъ соснахъ... знаки старые граничные...» (1586) або «...отъѣхавши там далей съ четвери стаи, оказали грани иншіе цѣлые».
Тэрмін таксама ўключаны ў знакаміты «Лексікон» Памвы Бярынды (1627), дзе аўтар ставіць у адзін шэраг паняцці стадіонъ, стадій і стаи. Бярында прыраўноўваў гэтую адзінку да 125 крокаў (р̃ке кроковъ) або 250 ступняў (с̃н стꙋпеній), што ў метрычным эквіваленце складае прыблізна 80 метраў. Пры гэтым у сістэмах мер іншых дзяржаў памер стадыя быў неадналькавы і вагаўся ад 174,5 да 240,4 метра.
У рыцарскім рамане «Александрыя» замест формы «стая» ўжываецца варыянт стаяне, які не выяўлены ў помніках тагачаснага справавога пісьменства: «...а был той замок збудован з той великои тростины, которой теж реки было на чотыри стаянꙗ...». Даследчыкі, у тым ліку Аляксандр Брукнер, лічаць паняцці «стая» і «стаяне» сінанімічнымі абазначэннямі адной і той жа меры даўжыні.
Паходжанне і семантыка Першапачатковае значэнне грэчаскага прататыпа гэтай меры вызначалася як адлегласць, якую мог прайсці чалавек за час, пакуль дыск сонца цалкам выходзіць з-за гарызонту (прыблізна за 2 хвіліны). Паколькі слова «стая» ў старабеларускай мове не выяўлена з іншымі значэннямі, акрамя метрычнага, лічыцца, што яно было запазычана менавіта як спецыяльны тэрмін для вымярэння адлегласці.
Слова мае паралелі ў іншых славянскіх мовах і этымалагічна звязваецца з праславянскім *staja («постаць», «паласа поля»), што паходзіць ад дзеяслова *stati (стаць). Напрыклад, у польскай мове (staje) яно азначае пэўную меру даўжыні поля, ідэнтычную стадыю, а ва ўкраінскай — як дзялянку зямлі (загон), так і адзінку вымярэння (фут). У беларускіх дыялектах слова «стая» таксама фіксуецца ў значэнні загона або ўчастка зямлі, а часам як мера даўжыні ў 100 метраў.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Гістарычныя адзінкі вымярэння Катэгорыя:Беларускія меры даўжыні