Пыта́нне аб перада́чы Смале́ншчыны БССР — палітычны і тэрытарыяльны працэс у 1920-я гады, звязаны з прэтэнзіямі кіраўніцтва Беларускай ССР на далучэнне да рэспублікі тэрыторыі Смаленскай губерні РСФСР, населенай пераважна этнічнымі беларусамі. Працэс з'яўляўся часткай больш шырокай праграмы па ўзбуйненні БССР. У выніку палітычнай барацьбы і супраціўлення смаленскіх губернскіх улад патрабаванні беларускага боку былі задаволены толькі часткова: у 1924 годзе са складу Смаленскай губерні ў БССР былі перададзены толькі Горацкі і частка Мсціслаўскага паветаў.

Перадумовы і гістарычны кантэкст

У сярэдзіне XIX — пачатку XX стагоддзя заходняя частка Смаленскай губерні ўспрымалася этнографамі і лінгвістамі як арганічная частка беларускага этнічнага арэала. Паводле даследаванняў Я. А. Салаўёва (1855), больш за палову жыхароў губерні (51 %) адносілася да беларускага этнасу. Фундаментальныя працы акадэміка Я. Ф. Карскага («Беларусы», 1903) і даныя Усерасійскага перапісу насельніцтва 1897 года (якія фіксавалі 90 % беларускамоўнага насельніцтва ў Краснінскім павеце) пацвярджалі прысутнасць значнай долі беларусаў на гэтых землях.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года Смаленск стаў важным цэнтрам беларускага нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва. У красавіку 1918 года горад стаў адміністрацыйным цэнтрам Заходняй вобласці, у якую ўваходзілі Віцебская, Магілёўская і Мінская губерні. Менавіта ў Смаленску 1 студзеня 1919 года была абвешчана Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь (ССРБ). Аднак ужо 16 студзеня 1919 года Цэнтральны камітэт РКП(б) прыняў рашэнне аб вылучэнні са складу ССРБ Віцебскай, Магілёўскай і Смаленскай губерняў і вяртанні іх у склад РСФСР. Пазней, летам 1919 года, у склад Смаленскай губерні РСФСР былі перададзены Горацкі і Мсціслаўскі паветы ліквідаванай Магілёўскай губерні.

Прэтэнзіі БССР у пачатку 1920-х гадоў Пасля падпісання Рыжскага мірнага дагавора 1921 года тэрыторыя БССР абмяжоўвалася ўсяго шасцю паветамі былой Мінскай губерні. Гэта стварала парадаксальную сітуацыю: большасць этнічных беларусаў пражывала альбо ў складзе Польшчы (Заходняя Беларусь), альбо ў складзе РСФСР (Віцебская, Гомельская і Смаленская губерні).

Кіраўніцтва БССР, старшыня ЦВК БССР А. Р. Чарвякоў, У. М. Ігнатоўскі і іншыя, пачало актыўна лабіяваць у Маскве пытанне аб далучэнні ўсходнебеларускіх тэрыторый. Галоўным аргументам стаў знешнепалітычны «польскі фактар». Беларускія камуністы даказвалі, што для паспяховага супрацьстаяння польскай паланізацыі і прыцягнення сімпатый заходніх беларусаў да савецкай улады неабходна стварыць моцную, тэрытарыяльна цэласную Беларускую рэспубліку.

У чэрвені 1923 года кіраўніцтва БССР падало ў ЦК РКП(б) дакладную запіску з патрабаваннем перадаць рэспубліцы Віцебскую, Гомельскую і Смаленскую губерні. У дачыненні да Смаленшчыны аўтары запіскі спасылаліся на тое, што каля 40 % яе насельніцтва з'яўляецца беларускім, і таму прылеглыя да БССР раёны губерні павінны ўвайсці ў яе склад. Яны таксама рэзка пратэставалі супраць планаў Дзяржплана РСФСР зрабіць Смаленск эканамічным цэнтрам усяго Заходняга краю, што, на іх думку, фактычна ліквідавала б эканамічную і палітычную самастойнасць Беларусі.

Супраціўленне смаленскіх улад Ініцыятывы Менска і падтрымка гэтых ідэй з боку некаторых дзеячаў у Маскве, у прыватнасці, з боку Наркамата замежных спраў, сутыкнуліся з надзвычай жорсткім супраціўленнем мясцовага савецкага і партыйнага кіраўніцтва Смаленскай губерні.

Смаленскія ўлады катэгарычна не жадалі саступаць свае тэрыторыі і губляць эканамічны патэнцыял рэгіёну. Галоўным аргументам смаленскага кіраўніцтва стала сцвярджэнне аб тым, што беларускае насельніцтва губерні ўжо цалкам абрусела, не мае нацыянальнай самасвядомасці і не жадае далучацца да БССР. Сапраўды, савецкі перапіс 1920 года паказаў значнае зніжэнне долі беларусаў на Смаленшчыне (да 2,62 %), што тлумачылася як палітыкай рэгістратараў, так і свядомым выбарам сялян, якія ў працэсе мадэрнізацыі аддавалі перавагу рускай мове і культуры як сродку сацыяльнага прасоўвання.

Улады Смаленска даказвалі, што ў іх губерні няма беларусаў, а ёсць толькі рускія, якія размаўляюць на крыху сапсаваным ці «мужыцкім» рускім дыялекце. Нават у дачыненні да тых паветаў, дзе захоўваліся беларускія гаворкі, мясцовыя чыноўнікі сцвярджалі аб поўнай адсутнасці жадання насельніцтва пераходзіць пад юрысдыкцыю Беларускай ССР.

Частковае рашэнне: Першае ўзбуйненне БССР Палітбюро ЦК РКП(б), разглядаючы тэрытарыяльную спрэчку, стварыла спецыяльную камісію. Зыходзячы з геапалітычнай мэтазгоднасці, цэнтральнае кіраўніцтва прызнала неабходнасць узбуйнення БССР, але пайшло на кампраміс з расійскімі губернскімі ўладамі, значна ўрэзаўшы першапачатковыя патрабаванні беларусаў.

23 лістапада 1923 года ЦК РКП(б) прыняў папярэдняе рашэнне, якое праз месяц было скарэкціравана ў бок памяншэння тэрыторый, што перадаваліся. 4 лютага 1924 года Прэзідыум УЦВК РСФСР выдаў пастанову «Аб перадачы Беларусі раёнаў з пераважным беларускім насельніцтвам». Гэта рашэнне было канчаткова замацавана 13 сакавіка 1924 года.

Што датычыцца Смаленскай губерні, то Масква адмовілася перадаваць БССР усе спрэчныя паветы. У склад Савецкай Беларусі былі вернуты толькі тыя тэрыторыі, якія да 1919 года ўваходзілі ў Магілёўскую губерню, а менавіта: Цалкам Горацкі павет (цэнтр — горад Горкі). Частка Мсціслаўскага павета (горад Мсціслаў і шэсць яго валасцей).

Іншыя заходнія паветы Смаленскай губерні, Краснінскі, Рослаўльскі, Ельнінскі, а таксама Веліжскі, які ў 1924 годзе быў перададзены з Віцебскай губерні ў Пскоўскую, былі пакінуты ў складзе РСФСР, нягледзячы на наяўнасць там значнай долі этнічных беларусаў.

Наступствы і беларусізацыя ў Смаленскай губерні

Паколькі значная частка беларускага насельніцтва засталася ў межах Смаленскай губерні РСФСР, савецкае кіраўніцтва абавязала мясцовыя ўлады пачаць там працэс беларусізацыі — адкрываць беларускія школы і ўкараняць беларусазнаўства.

Аднак гэта палітыка на Смаленшчыне сутыкнулася з адкрытым сабатажам чыноўнікаў і абыякавасцю самога насельніцтва, якое працягвала імкліва асімілявацца. Школы, якія афіцыйна лічыліся беларускімі, часта працягвалі працаваць на рускай мове з-за адсутнасці кадраў, а прысланыя з Мінска падручнікі хаваліся на складах.

У 1926 годзе быў праведзены другі этап узбуйнення БССР (далучаны Гомельскі павет і Рэчыцкі павет), але ён ужо не закрануў тэрыторыю Смаленшчыны. З пачаткам 1930-х гадоў на фоне барацьбы з «нацыянал-дэмакратызмам» палітыка беларусізацыі ў расійскіх рэгіёнах была канчаткова згорнута, а пытанне аб далейшай перадачы тэрыторый Смаленшчыны ў склад БССР больш ніколі не ўзнімалася на дзяржаўным узроўні.

Глядзіце таксама Узбуйненне БССР Беларусы на Смаленшчыне Беларусізацыя ў Смаленскай губерні

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Узбуйненне БССР Катэгорыя:Гісторыя Смаленскай вобласці Катэгорыя:Беларусы ў Расіі Катэгорыя:1924 год у Беларусі Катэгорыя:Беларусізацыя Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны