Прабле́ма адзі́нства старабелару́скай і стараўкраі́нскай моў — адно з найбольш складаных і дыскусійных пытанняў у гістарычнай лінгвістыцы і славістыцы, звязанае з вызначэннем прыроды літаратурна-пісьмовай мовы Вялікага Княства Літоўскага і ўсходніх зямель Рэчы Паспалітай у XIV—XVII стагоддзях. Доўгі час у навуцы дамінавала думка, што старабеларуская мова і стараўкраінская мова ўяўлялі сабой адзіную непадзельную сістэму (гэтак званую «заходнерускую мову»). Аднак дэталёвы аналіз крыніц, а таксама сучасныя дыскусіі паміж беларускімі і ўкраінскімі мовазнаўцамі паказваюць, што такое звядзенне з'яўляецца памылковым. Мовы мелі агульную базу на раннім этапе, але пазней вельмі выразна дыферэнцаваліся паводле рэгіянальных, храналагічных і жанрава-стылістычных прыкмет, а спробы аб'яднаць іх часта маюць не толькі лінгвістычную, але і палітычную падаплёку.

Тэорыя агульнай мовы (койнэ) і «палеская» канцэпцыя У XX стагоддзі шырокае распаўсюджанне атрымала канцэпцыя, згодна з якой моўны падмурак пісьменства ВКЛ складала агульнае «ўкраінска-беларускае койнэ». Гэты тэрмін быў прапанаваны ўкраінскім даследчыкам І. Агіенкам, які ў сваіх працах спасылаўся на тэорыю П. І. Жыцецкага. Паводле гэтай тэорыі, пісцы нібыта свядома пазбягалі вузкіх дыялектных рыс, аддаючы перавагу гукам, агульным для абедзвюх тэрыторый. У выніку такога падыходу ўзніклі кампрамісныя навуковыя тэрміны, якія спрабавалі аб'яднаць дзве лінгвістычныя традыцыі ў адну: «украінска-беларуская літаратурная мова» (У. М. Ператц, Л. А. Булахоўскі), «паўднёва-заходнеруская мова позняга сярэднявечча» (В. У. Вінаградаў) і іншыя.

Лагічным працягам гэтай тэорыі ў сучаснай украінскай лінгвістыцы стала так званая «палеская» канцэпцыя. Яе высунуў яшчэ ў 1930-я гады І. Агіенка, а ў пачатку XXI стагоддзя актыўна падтрымалі і развілі ўкраінскія мовазнаўцы В. Німчук, В. Майсіенка і А. Даніленка. Яны пачалі абгрунтоўваць існаванне ў XV—XVI стагоддзях рэгіянальнай палескай пісьмовай мовы, заснаванай на паўночнаўкраінскіх дыялектных рысах. Паводле іх сцвярджэнняў, менавіта гэты палескі (фактычна ўкраінскі) варыянт дамінаваў і стаў асновай афіцыйнай пісьмовай мовы ўсяго Вялікага Княства Літоўскага, а ўласна беларускі тып вылучыўся з яго толькі ў XVI стагоддзі.

Крытыка «палескай» і «агульнаўкраінскай» канцэпцый Беларускія лінгвісты, у прыватнасці У. М. Свяжынскі і І. Клімаў, падверглі канцэпцыю адзінай «палескай» (або ўкраінскай) асновы афіцыйнай мовы ВКЛ суровай і аргументаванай крытыцы. Яны адзначаюць, што падобныя тэорыі грунтуюцца на хібнай метадалогіі і палітычнай тэндэнцыйнасці, калі беларускія рысы і тэксты проста абвяшчаюцца палескімі, каб перавесці ўсю багатую спадчыну ВКЛ выключна ва ўкраінскае рэчышча.

З лінгвістычнага пункту гледжання палескі дыялект не ўтвараў ні фаналагічнага, ні марфалагічнага адзінства, неабходнага для стварэння літаратурнай нормы. Беларускія даследчыкі звяртаюць увагу на метадалагічную памылку ўкраінскіх калег, якія вырываюць асобныя дыялектныя рысы з кантэксту і ігнаруюць сістэмны характар мовы. Напрыклад, ігнаруецца наяўнасць у тэкстах такіх фундаментальных і спецыфічна беларускіх фанетычных з'яў, як аканне, недысімілятыўнае яканне, а таксама дзеканне і цеканне, якія цалкам адсутнічаюць ва ўкраінскай мове і дакладна лакалізуюць тэксты на беларускай этнічнай тэрыторыі. У. П. Мякішаў у сваёй манаграфіі таксама даказвае, што канцылярская мова ВКЛ мела выразную беларускую аснову, і адзначае, што такія рысы як пераход е ў о, зацвярдзенне шыпячых, р і ц былі характэрныя менавіта для беларускага арэала.

Акрамя таго, беларускія навукоўцы ўказваюць на гістарычныя і сацыяльныя нестыкоўкі «палескай» тэорыі. Каб афіцыйная мова дзяржавы сфарміравалася на базе палескіх гаворак, сталіцай ВКЛ мусіў быць як мінімум Тураў, а большасць пісараў велікакняжацкай канцылярыі павінна была паходзіць з Палесся або Украіны. Аднак цэнтрам кіравання была Вільня, размешчаная ў зоне кантакту беларускага і літоўскага этнасаў. Калі ў канцы XIV — пачатку XV стагоддзя ў граматах яшчэ маглі сустракацца валынскія ці палескія рысы, то ўжо з сярэдзіны XV стагоддзя, як даказаў нарвежскі славіст Хр. Станг і пацвердзіў Я. Ф. Карскі, гэты ўплыў быў імкліва выцеснены беларускім, які стаў адзіна пануючым для дзяржаўнай канцылярыі да самага канца XVII стагоддзя.

Дыферэнцыяцыя і розныя шляхі развіцця Сходнасць беларускіх і ўкраінскіх помнікаў тлумачыцца не столькі існаваннем адзінай гутарковай мовы-асновы, колькі традыцыйнасцю і кансерватызмам кірылічнага пісьма. Афіцыйная пісьмовая мова ВКЛ выступала як наддыялектнае ўтварэнне. Зыходная агульнасць пісьма дазваляла ёй абслугоўваць абодва роднасныя народы, суадносячыся то з беларускай, то з украінскай формай жывога маўлення ў залежнасці ад рэгіёна стварэння тэксту.

У. Свяжынскі звяртае ўвагу на істотнае адрозненне ў шляхах станаўлення новых літаратурных моў. Заняпад старой ўкраінскай літаратурнай мовы і станаўленне новай у XVIII—XIX стагоддзях адбываліся амаль паралельна і без значнага разрыву. Новая ўкраінская мова фармавалася на шырокай базе традыцыйных нізкіх і сярэдніх стыляў (фальклор, палемічная літаратура, інтэрмедыі, дзелавое пісьменства). У той жа час для беларускай мовы гэты працэс быў іншым. Пасля забароны афіцыйнага выкарыстання старабеларускай мовы ў 1696 годзе і выхаду апошняй кнігі на ёй у 1722 годзе адбыўся значны храналагічны разрыў. Новая беларуская літаратурная мова пачала фармавацца значна пазней і выключна на базе камедыйна-драматычнага стылю (школьныя інтэрмедыі), дзе народная гаворка выкарыстоўвалася для натуралістычнага капіявання побыту. Гэты разрыў паміж старабеларускай і новай беларускай літаратурнымі традыцыямі часта памылкова выкарыстоўваецца апанентамі як доказ таго, што старая мова ВКЛ нібыта не мела дачынення да сучаснай беларускай мовы.

Палітызацыя праблемы і імперскія тэорыі Пытанне статусу і назвы мовы ВКЛ заўсёды было моцна палітызаваным. Беларускія гісторыкі і лінгвісты адзначаюць, што адмаўленне самастойнасці і беларускага характару гэтай мовы выкарыстоўвалася рознымі сіламі для абгрунтавання сваіх палітычных прэтэнзій. Так, расійская імперская навука яшчэ пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у рамках ідэалогіі заходнерусізму называла гэтую мову выключна «заходнерускай» або проста «рускай», лічачы яе сапсаваным варыянтам велікарускай мовы. Мэтай такога наймення была хутчэйшая інкарпарацыя беларускіх зямель і асіміляцыя беларусаў праз адмаўленне іх гістарычнай і моўнай самастойнасці (М. Г. Устралаў, Ф. Чарнецкі, І. Я. Спрогіс). У сваю чаргу, польская гістарыяграфія часта выкарыстоўвала тэрмін «руская мова» (język ruski) або перабольшвала ступень паланізацыі ВКЛ, імкнучыся паказаць дамінаванне польскай дзяржаўнасці і культуры над мясцовай пісьменнасцю (С. Б. Ліндэ, І. І. Первольф).

Сучасная ўкраінская гістарыяграфія і лінгвістыка, як адзначаюць І. Клімаў і У. Свяжынскі, часам ідзе тым жа шляхам, спрабуючы праз «палескую» канцэпцыю прыўласніць усю літаратурна-пісьмовую спадчыну ВКЛ. Беларускія навукоўцы ацэньваюць гэта як праяву навуковага шавінізму і ігнараванне рэальных гістарычных фактаў дзеля палітычных мэт пабудовы ўласнага нацыянальнага наратыву за кошт гісторыі суседзяў.

Сёння ў аб'ектыўнай навуцы даказана, што ігнараванне раздзялення на дзве самастойныя ўсходнеславянскія літаратурныя традыцыі (старабеларускую з цэнтрам у Вільні і стараўкраінскую з цэнтрамі ў Кіеве і Львове), якія функцыянавалі пад агульнай вонкавай абалонкай у розных рэгіёнах і стылях, вядзе да антыгістарычнага разумення моўнай сітуацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Старабеларуская мова Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка