Беларусы ў Бранскай вобласці — частка аўтахтоннага насельніцтва і сучасная нацыянальная меншасць у Бранскай вобласці Расіі. Гістарычна заходнія і паўднёва-заходнія раёны сучаснай Браншчыны (былыя Старадубскі, Навазыбкаўскі, Мглінскі і Суражскі паветы) з'яўляюцца часткай беларускага этнічнага і культурнага арэала. Мясцовае беларускае насельніцтва гістарычна было вядома пад этнонімам «ліцвіны».

Гісторыя

У складзе ВКЛ і Гетманшчыны Тэрыторыя паўднёва-заходняй Браншчыны гістарычна ўваходзіла ў склад гістарычнай вобласці Севершчына. У IX—XII стагоддзях гэтыя землі знаходзіліся на сумежжы плямён севяран, радзімічаў і вяцічаў. У сярэдзіне XIV стагоддзя яны былі далучаны да Вялікага Княства Літоўскага. Пасля шэрагу войнаў з Маскоўскай дзяржавай рэгіён неаднаразова пераходзіў з рук у рукі. Паводле Дэвулінскага замірэння 1618 года тэрыторыя вярнулася ў склад ВКЛ як Старадубскі павет Смаленскага ваяводства.

У гэты час для вызначэння межаў і арганізацыі кіравання сюды прыбыло шмат шляхты з-пад Вільні, Мазыра і іншых літоўскіх (беларускіх) мясцін. Мясцовыя гарады пачалі атрымліваць Магдэбургскае права, будаваліся касцёлы. Пасля вайны 1654—1667 гадоў уся Севершчына згодна з Андрусаўскім замірэннем канчаткова адышла да Масквы, дзе ўвайшла ў склад Старадубскага казацкага палка Гетманшчыны. Мовай канцылярыі і царкоўнага справаводства тут доўгі час заставалася старабеларуская мова.

Этнаграфія і ідэнтычнасць у XIX — пачатку XX стагоддзяў

У канцы XVIII — пачатку XX стагоддзяў гэтыя тэрыторыі ўваходзілі ў склад Чарнігаўскай губерні. Беларускае насельніцтва краю захоўвала выразныя традыцыйныя рысы ў мове і культуры, але гістарычна называла сябе «літвой» або «ліцвінамі», адрозніваючы сябе ад велікарусаў («маскалёў», «кацапаў») і ўкраінцаў. Этнонім «беларусы» сярод мясцовых сялян практычна не выкарыстоўваўся.

Расійскія і ўкраінскія этнографы і лінгвісты звярталі ўвагу на беларускі характар рэгіёна. У 1839 годзе ўкраінскі даследчык М. А. Максімовіч адзначаў, што паўночна-заходняя частка Чарнігаўскай губерні населена людзьмі, якія размаўляюць па-беларуску і называюцца ліцвінамі. У 1882 годзе расійскі этнограф С. В. Максімаў пісаў, што Мглінскі і Суражскі паветы населены «беларусамі чыстага беспрыкладнага тыпу, якія, аднак, з афіцыйным этнонімам "беларусы" не знаёмыя, а называюцца "ліцвінамі"». Яны насілі белыя даматканыя світкі, мужчыны апраналі магеркі, а жанчыны — наміткі.

Тэрытарыяльныя змены і самарусіфікацыя ў 1920-я гады У красавіку 1920 года была ўтворана Бранская губерня РСФСР. Паводле перапісу 1920 года, яна мела пераважна велікарускі характар: беларусаў налічвалася толькі 3 646 чалавек (0,33 % ад насельніцтва). Сітуацыя істотна змянілася 6 снежня 1926 года, калі пасля ліквідацыі Гомельскай губерні ў склад Бранскай губерні былі перададзены Клінцоўскі, Навазыбкаўскі і Старадубскі паветы, якія мелі значную долю беларускага і ўкраінскага насельніцтва.

Нягледзячы на далучэнне гэтых тэрыторый, Усесаюзны перапіс насельніцтва 1926 года зафіксаваў катастрафічнае падзенне колькасці беларусаў з-за імклівай русіфікацыі. З крыху больш чым 2 мільёнаў жыхароў Бранскай губерні рускія складалі 90,02 % (па нацыянальнасці) і 97,49 % (па роднай мове). Беларусамі па нацыянальнасці назвалі сябе 21 060 чалавек (1,05 %), але толькі 4 716 чалавек (0,24 %) прызналі роднай беларускую мову. Найбольшая колькасць беларусаў захоўвалася ў Навазыбкаўскім (2,87 %) і Клінцоўскім (1,83 %) паветах. Браншчына ў гэты перыяд з'яўлялася буйным індустрыяльным рэгіёнам. Прамысловае развіццё стымулявала сялянства, якое мігравала ў гарады, пераходзіць на рускую мову дзеля працаўладкавання і хутчэйшага сацыяльнага прасоўвання. Акрамя таго, падчас Грамадзянскай вайны, калі існавала пагроза адкраявання заходняй Браншчыны ад РСФСР, многія жыхары свядома пачалі называць сябе рускімі.

Беларусізацыя і яе сабатаж

У другой палове 1920-х гадоў цэнтральныя савецкія ўлады ў межах палітыкі карэнізацыі запатрабавалі ад Бранскага губернскага выканкама праводзіць беларусізацыю і ўкраінізацыю ў далучаных паветах. Аднак мясцовае партыйнае і савецкае кіраўніцтва, засяроджанае выключна на прамысловым развіцці, не ўспрымала беларусаў і ўкраінцаў як асобныя нацыянальнасці, лічачы іх часткай велікарускага народа з асаблівым говарам. У афіцыйных справаздачах чыноўнікі адзначалі, што беларусы «часткова асіміляваліся, часткова раскіданы сярод асноўнай масы насельніцтва і сярод іх асобнай працы не вядзецца».

Спробы выканаць дырэктывы Масквы мелі выключна дэкларатыўны і імітацыйны характар. У 1928 годзе ў Клінцоўскім павеце былі фармальна пераведзены на беларускую мову дзве школы, аднак з-за поўнай адсутнасці кадраў навучанне ў іх працягвалася па-руску. У студзені 1929 года Бранскі губвыканкам загадаў «у выглядзе вопыту» стварыць адзін беларускі сельсавет — Мікалаеўскі сельсавет Заборскай воласці, — але гэтая ідэя цалкам правалілася з-за адсутнасці падрыхтаваных работнікаў і нежадання сялян карыстацца незразумелай літаратурнай мовай у дзяржаўным справаводстве.

Пасля скасавання Бранскай губерні ў 1929 годзе і ўваходжання яе ў склад Заходняй вобласці, а таксама са зменай агульнасаюзнага курсу ў пачатку 1930-х гадоў, працэсы беларусізацыі на Браншчыне былі канчаткова і афіцыйна згорнуты. У далейшым беларускае насельніцтва рэгіёна працягвала натуральным чынам асімілявацца.

Глядзіце таксама Беларусізацыя ў расійскіх рэгіёнах Беларусізацыя ў Бранскай губерні Літвіны Севершчыны Беларусы Расіі

Крыніцы

Заўвагі

Літаратура

Катэгорыя:Беларусы ў Расіі Катэгорыя:Гісторыя Бранскай вобласці