Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу літоўскай мовы ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы Вялікага Княства Літоўскага. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова не мела статусу афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства, аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі.

Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі старабеларуская мова і лаціна, вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных.

Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на Луцкім з'ездзе манархаў у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя Вітаўта да караля Ягайлы ад 17 лютага 1429 года, калі імператар Жыгімонт Люксембургскі пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («nos vero in lithwanico diximus ad vos»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы.

Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст Ян Длугаш адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон Казіміра Ягайлавіча мясцовая знаць у Троках узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам.

Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў Эйшышках паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з Вільні судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства.

У гарадскім жыцці і адміністрацыі Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай магдэбургіі немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы.

Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli»). Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў.

Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі Каталіцкай царквы ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн францысканцаў. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала францысканскаму кляштару ў Вільні.

У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь Жыгімонт Стары загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску.

Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія

На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім Прускім герцагстве. Імкненне пратэстантаў данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў Кёнігсбергу ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі — «Катэхізіса» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства Марцінаса Мажвідаса, беглага пратэстанта з Жамойці. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ — толькі 8.

У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю езуітаў у перыяд Контррэфармацыі. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены Мікалаем Даўкшам у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа Мельхіёра Гедройца. Самай значнай працай М. Даўкшы стаў пераклад «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М. Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа.

Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам Канстанцінам Шырвідам першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «Dictionarium trium linguarum». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў Віленскай акадэміі, стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX стагоддзя.

Статус мовы ў сістэме дыгласіі Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней польскай мове. Польская мова да сярэдзіны XVII стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай паланізацыі вышэйшых слаёў грамадства.

У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага Катэгорыя:Сацыялінгвістыка