Пяча́ткі Гле́ба-Нарымо́нта Гедзімі́навіча — свінцовыя прывясныя пячаткі (маліўдавулы), якія належалі князю полацкаму і пінскаму Глебу-Нарымонту Гедзімінавічу і выкарыстоўваліся ім у перыяд яго ўладарства ў Полацку (1330-я — 1340-я гады). З’яўляюцца важнымі помнікамі сфрагістыкі Вялікага Княства Літоўскага XIV стагоддзя, якія сведчаць пра працяг традыцыі выкарыстання свінцовых бул і фарміраванне мясцовай полацкай протагеральдыкі.

Апісанне і іканаграфія Усе вядомыя свінцовыя пячаткі Глеба-Нарымонта маюць падобную іканаграфію і структуру, аднак адрозніваюцца ў дэталях, што дазваляе вылучыць некалькі падтыпаў (адпаведна выкарыстаным матрыцам).

На ўмоўным аверсе сфрагісаў размешчана чатырохрадковая кірылічная легенда (надпіс). Яна мае ідэнтычную лексічную і структурную будову на ўсіх асобніках, але адрозніваецца арфаграфічнай варыятыўнасцю: «печа|ть кнѧ|жа гле|бова» або «печа|ть кнѧ|жа глѣ|бова» (з выкарыстаннем рознага напісання літар, у тым ліку люстраных варыянтаў).

На рэверсе змешчана выява ўзброенага вершніка на кані, скіраванага вертыкальна дзідай. Вершнік не мае вакол галавы німба, што адназначна сведчыць пра свецкі, а не рэлігійны характар выявы (у адрозненне ад традыцыйных выяў святых заступнікаў). Ваяр апрануты ў баявы конусападобны шалом, а на кані выразна праглядаецца сядло з чапраком (вальтрапам). Матыў свецкага вершніка стаў асновай для фарміравання рэгіянальнай полацкай протагеральдыкі (або традыцыйнай княжацкай эмблематыкі) у 1330-я — 1370-я гады і быў неўзабаве пераняты наступнікам Нарымонта на полацкім стальцы — князем Андрэем Альгердавічам.

Вядомыя знаходкі (падтыпы) На сённяшні дзень навукоўцам дакладна вядома пра тры асобнікі (тры падтыпы) маліўдавулаў Глеба-Нарымонта Гедзімінавіча, выяўленыя ў розных месцах:

Пячатка ад дагавора з Рыгай (1338—1341 гг.). Першы вядомы асобнік сфрагіса захаваўся прывешаным да дагавора паміж Полацкам і Рыгай ад 1 лістапада 1338—1341 гадоў (цяпер аддзелены ад граматы). Памеры пячаткі: 24х22,5 мм. Яна мае легенду «печа|ть кнѧ|жа гле|бова» (літара «ч» мае спецыфічную форму ў выглядзе «») . Капыльскі асобнік (2015 г.). Знойдзены ў лістападзе 2015 года падчас археалагічнай разведкі каля вёскі Стары Капыль (Капыльскі раён Мінскай вобласці). Памеры складаюць 27х29 мм, маса — 11,2 г. Легенда аверса выканана з арфаграфічнымі асаблівасцямі: «печа|ть кнѧ|жа глѣ|бова» (прычым майстар, які вырабіў тэкставую матрыцу, памылкова выразаў літары «ч», «к», «ѣ» не люстэркава, з-за чаго яны адбіліся ў адваротным кірунку). Уладзімірскі асобнік (2013—2014 гг.). Выяўлены падчас аматарскіх пошукаў у 2013—2014 гадах каля ўрочышча Барысаўка побач з сялом Горкі Юр’еў-Польскага раёна Уладзімірскай вобласці Расіі. Памеры: 25,85х25,0х3,25 мм, маса — 10,35 г. Захоўвае ідэнтычны змест і канфігурацыю легенды «печа|ть кнѧ|жѧ глѣ|бова» (маючы адметнасць у выглядзе чаргавання літар «а» і «ѧ», «е» і «ѣ» у параўнанні з іншымі асобнікамі). Беларускі гісторык Ю. Барэйша адзначае, што знаходка гэтага артэфакта далёка на ўсходзе магла быць звязана з камунікацыяй Нарымонта падчас яго эміграцыі ў Арду (вярнуўся ў ВКЛ не пазней за люты 1347 года) пасля адхілення ад віленскага сталца Яўнуція ў пачатку 1345 года, бо Яўнуцій збег праз Смаленск у Маскву, дзе ў верасні хрысціўся, і мог мець кантакты са старэйшым братам.

Гістарычнае значэнне Маліўдавулы Глеба-Нарымонта пераканаўча даказваюць, што ў другой трэці XIV стагоддзя прадстаўнікі вышэйшага набілітэту Вялікага Княства Літоўскага, якія княжылі ў Полацкай зямлі, актыўна карысталіся свінцовымі прывяснымі пячаткамі ў сваім дзяржаўным і гандлёвым дакументаабароце. Разам з пячаткамі епіскапа Якава, епіскапа Грыгорыя і Андрэя Полацкага, яны ўтвараюць бесперапынны ланцуг існавання ў Полацку традыцыі ўласнай сфрагістычнай вытворчасці, якая працягвала развівацца і мадыфікавацца ў эпоху ВКЛ.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Сфрагістыка Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае Катэгорыя:Полацкае княства Катэгорыя:З’явіліся ў XIV стагоддзі Катэгорыя:Нарымонт Гедзімінавіч