Псеўдані́м (ад  — «несапраўдны, фальшывы» і  — «імя») — подпіс або імя, якім асоба замяняе сваё сапраўднае імя ці прозвішча.Саламевіч, І. У. Псеўданім / І. У. Саламевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 99. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13). Найчасцей псеўданімы ўжываюцца ў літаратуры, журналістыцы, мастацтве, тэатры, кіно і іншых сферах публічнай дзейнасці.

Псеўданім дазваляе аўтару схаваць сапраўднае імя, стварыць асобны творчы вобраз, адрозніць сябе ад іншых асоб з тым самым прозвішчам або ўнікнуць непажаданай увагі. У літаратуры ён можа выступаць не толькі як подпіс, але і як частка літаратурнай містыфікацыі або свядомая «маска» аўтара.

Прычыны выкарыстання Прычыны з’яўлення псеўданімаў розныя. Сярод іх — пераслед цэнзуры, немілагучнасць сапраўднага прозвішча, наяўнасць аднолькавых прозвішчаў, сацыяльныя забабоны, боязь творчага правалу, жаданне захаваць інкогніта або падкрэсліць пэўныя рысы асобы.

У асобных выпадках псеўданім становіцца настолькі ўстойлівым, што выцясняе сапраўднае імя аўтара ў грамадскай памяці. Так здарылася з імёнамі Мальера, Стэндаля, Максіма Горкага, Вальтэра і многіх іншых дзеячаў культуры.

Псеўданім можа паказваць на нацыянальную прыналежнасць, месца нараджэння або жыхарства, рысы характару, творчыя прынцыпы ці эстэтычную пазіцыю. Напрыклад, псеўданім Леся Украінка падкрэсліваў нацыянальнасць аўтаркі, а псеўданім Дз. Мамін-Сібірак — геаграфічную прыналежнасць.

Віды псеўданімаў Існуе больш за 50 відаў псеўданімаў. Да асноўных належаць уласна псеўданімы, абагульняльныя псеўданімы і крыптанімы.

Уласна псеўданімы, або фіктонімы, маюць форму звычайнага імя і прозвішча і ствараюць уражанне сапраўднага аўтарскага імя. Да іх належаць, напрыклад, Янка Купала ў Івана Луцэвіча, Якуб Колас у Канстанціна Міцкевіча, Кузьма Чорны ў Мікалая Раманоўскага, Максім Танк у Яўгена Скурко.

Абагульняльныя псеўданімы замяняюць імя аўтара ўказаннем на нацыянальнасць, тэрытарыяльнае паходжанне, сацыяльнае становішча або іншую агульную прыкмету. У беларускай літаратуры да такіх формаў адносяцца, напрыклад, «Беларус», «Максім Беларус», «Янук з-пад Мінска», «Сярожа Пастушок».

Крыптанімы ўтвараюцца з ініцыялаў імя і прозвішча, асобных літар, складоў, скарачэнняў або іх спалучэнняў. Да іх належаць формы тыпу «І. Л.», «Я. К.», «М. Б.», а таксама анаграмы і іншыя спосабы частковага шыфравання сапраўднага імя.

Асобныя групы складаюць калектыўныя псеўданімы, калі адным імем карыстаецца некалькі аўтараў, а таксама псеўданімы, што маскіруюць пол, нацыянальнасць або прафесію аўтара. У літаратуры вядомыя выпадкі, калі жанчыны бралі мужчынскія псеўданімы, а мужчыны — жаночыя. Такія формы адпаведна называюцца псеўдаандронімамі і псеўдагінімамі.

Псеўданімы ў беларускай культуры На Беларусі псеўданімы пачалі ўжывацца з XVI стагоддзя ў палемічнай літаратуры. Сярод ранніх прыкладаў — Стафан Куколь (Тустаноўскі), вядомы як Стафан Зізаній, Марцін Бранеўскі, які карыстаўся імем Хрыстафор Філалет, і Мялецій Сматрыцкі, які падпісваўся як Тэафіл Арфалог.

Інтэнсіўнае пашырэнне псеўданімаў у беларускай прозе назіраецца з другой паловы XIX стагоддзя. Арцём Вярыга-Дарэўскі выдаў паэму «Гутарка пра сваяка» пад подпісам «Białoruska Duda», а Кастусь Каліноўскі падпісваў газету «Мужыцкая праўда» як «Jaśko — haspadar z pad Wilni». Францішак Багушэвіч карыстаўся псеўданімамі «Мацей Бурачок» і «Сымон Рэўка з-пад Барысава».

Шмат псеўданімаў выкарыстоўвалася ў газеце «Наша Ніва» ў 1906—1915 гадах, у прэсе Заходняй Беларусі, а таксама ў беларускай літаратуры і журналістыцы з 1920-х гадоў. Уласныя псеўданімы сталі неад’емнай часткай творчага вобраза многіх беларускіх пісьменнікаў: Янкі Купалы, Якуба Коласа, Цішкі Гартнага, Міхася Зарэцкага, Максіма Танка і іншых.

Прававы аспект Псеўданім мае значэнне і ў аўтарскім праве. Бернская канвенцыя аб ахове літаратурных і мастацкіх твораў улічвае выпадкі ананімных і псеўданімных твораў, а таксама выпадкі, калі псеўданім не пакідае сумнення ў асобе аўтара.Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works // Сусветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасці. Праверана 11 мая 2026. Аўтар мае права карыстацца псеўданімам, а рэдакцыі газет і часопісаў павінны захоўваць яго таямніцу.

Гл. таксама

Ананім Аўтар Аўтарскае права Літаратурная містыфікацыя Крыптанім Псеўдаэпіграфіка Сцэнічнае імя Інкогніта

Крыніцы

Літаратура

Саламевіч, І. У. Псеўданім / І. У. Саламевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 99. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13). Масанов, Ю. И. В мире псевдонимов, анонимов и литературных подделок. — М., 1963. Дмитриев, В. Г. Замаскированная литература. — М., 1973. Дмитриев, В. Г. Скрывавшие свое имя: из истории анонимов и псевдонимов. — 2-е изд. — М., 1977. Масанов, И. Ф. Словарь псевдонимов русских писателей, ученых и общественных деятелей. — Т. 1—4. — М., 1956—1960. Саламевіч, Я. Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.). — Мн., 1983. Świerczyński, S. Polski pseudonim literacki. — Warszawa, 1983. Słownik pseudonimów pisarzy polskich. — T. 1—4. — Wrocław, 1994—1996.

Спасылкі

Бернская канвенцыя аб ахове літаратурных і мастацкіх твораў на сайце WIPO