Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі (ВДНГ) (; у 1939—1959 гадах — Усесаюзная сельскагаспадарчая выстаўка (УСГВ), у 1959—1992 гадах — Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі СССР (ВДНГ СССР), у 1992—2014 гадах — Усерасійскі выставачны цэнтр (УВЦ)) — выставачны комплекс у Астанкінскім раёне Паўночна-Усходняй адміністрацыйнай акругі горада Масквы, найбуйнейшы выставачны комплекс у горадзе. Уваходзіць у 50 найбуйнейшых выставачных цэнтраў свету. Штогод ВДНГ наведваюць 30 млн гасцей. 1 жніўня 2019 года выстаўка адсвяткавала 80-гадовы юбілей.

Тэрытарыяльна ВДНГ аб'яднана з паркам «Астанкіна» і Галоўным батанічным садам імя М. В. Цыцына (з 2014 года), іх агульная плошча складае амаль 700 га: 240,2 га — плошча ВДНГ, 75,6 га — плошча парку «Астанкіна», 361 га — плошча ГБС, 9,5 га — музейна-выставачны цэнтр «Рабочы і калгасніца» і плошча перад аркай Галоўнага ўвахода. На тэрыторыі выстаўкі размешчана мноства шэдэўраў архітэктуры — 49 аб'ектаў ВДНГ прызнаны помнікамі культурнай спадчыны.

Створаныя ў савецкі час будынкі ўяўляюць сабой помнік савецкай эпохі, узор пануючых у розны час архітэктурных напрамкаў. Да ліку найбольш яскравых помнікаў ВДНГ адносяцца манумент «Рабочы і калгасніца» работы скульптара Веры Мухінай і архітэктара Барыса Іафана, фантаны «Дружба народаў СССР» і «Каменная кветка», павільёны «Культура» (былы Узбекскай ССР), «Космас».

Гісторыя Праектаванне і першы этап будаўніцтва УСГВ (1935—1939) У 1934 годзе ў кіраўніцтва краіны ўзнікла ідэя арганізаваць юбілейную выставу да 20-годдзя савецкай улады, якая б адлюстравала станоўчыя бакі праведзенай у сельскай гаспадарцы калектывізацыі. Аб'ява пра правядзенне сельскагаспадарчай выстаўкі была зроблена на II Усесаюзным з'ездзе калгаснікаў-ударнікаў 11—17 лютага 1935 года. У апошні дзень працы з'езда народны камісар земляробства СССР Міхаіл Чарноў унёс прапанову аб арганізацыі ў 1937 годзе ў Маскве Усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўкі, што было аднагалосна падтрымана. У той жа дзень была прынята Пастанова Саўнаркама СССР і Цэнтральнага камітэта УКП(б) (за подпісамі Іосіфа Сталіна і Вячаслава Молатава) «Аб арганізацыі Усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўкі ў Маскве», згодна з якой выстаўка павінна была адкрыцца 1 жніўня 1937 года.

Адразу пасля прыняцця пастановы Наркамзем і Массавет пачалі выбар тэрыторыі пад выстаўку. Разглядалася некалькі альтэрнатыўных варыянтаў: Марфіна, Сакольнікі, парк «Красная Прэсня», Лужніцкая набярэжная, Вараб'ёвы горы. Перавага была аддадзена тэрыторыі, што атачала Вучэбны гарадок Ціміразеўскай сельскагаспадарчай акадэміі. Выбар падтрымалі вядучыя архітэктары: Аляксей Шчусеў, Іван Фамін, Мікалай Колі, Барыс Іафан, Барыс Кандрашоў. У якасці пераваг адзначалася размяшчэнне паблізу магістральных транспартных шляхоў і разнастайнасць ландшафту.

У маі 1935 года прафесар Барыс Кандрашоў падрыхтаваў праграму ўсесаюзнага конкурсу на эскізны праект генеральнага плана і павільёнаў. Конкурс быў двайным: закрытым (для спецыяльна запрошаных майстэрняў) і адкрытым (для ўсіх ахвочых). Праграма вызначала пералік будынкаў, падзеленых на дзве групы. Да першай групы адносіліся галоўныя будынкі: Палац навукі, тэхнікі і палітыкі партыі, будынкі дэманстрацыі машын, хімізацыі і электрыфікацыі. Ад праекта патрабавалася кампазіцыйнае адзінства і зручнасць для размеркавання патокаў наведвальнікаў.

Пасля азнаямлення з праграмай канкурсанты выказалі прэтэнзіі да выбару месца, і спецыялісты 4-й архітэктурна-планіровачнай майстэрні Массавета (кіраўнік Рыгор Бархін) прапанавалі размясціць выстаўку на ўсход ад парку сядзібы Астанкіна. Гэтая прапанова была зацверджана пастановай СНК СССР 17 жніўня 1935 года. Тады ж быў створаны Галоўны выставачны камітэт на чале з М. Чарновым. Галоўным архітэктарам прызначылі Вячаслава Алтаржэўскага.

На першым пасяджэнні камітэта вырашылі правесці закрыты конкурс на генеральны план. Конкурсная камісія не змагла вызначыць пераможцу, і распрацоўку новага праекта даручылі аддзелу праектавання УСГВ на чале з В. Алтаржэўскім. Канчатковы варыянт генеральнага плана быў зацверджаны 21 красавіка 1936 года. У маі 1936 года зацвердзілі схему размяшчэння павільёнаў і праграму паказу, якая ўключала сем асноўных раздзелаў (сярод іх: сацыялістычная рэканструкцыя, саўгасы, механізацыя і электрыфікацыя, жывёлагадоўля і інш.).

Да адкрыцця выстаўкі патрабавалася забяспечыць яе неабходнай гарадской інфраструктурай: правесці вадаправод, каналізацыю, пусціць маршруты аўтобуса, тралейбуса і трамвая, а таксама пашырыць Яраслаўскую шашу.

Збудаванні збіралі з тыпавых драўляных элементаў. Аднак арганізацыя работ была нездавальняючай: праекціроўшчыкі адставалі ад графіка, праекты доўга не зацвярджаліся, будаўніцтва ішло з сырога лесу. З-за гэтага тэрміны адкрыцця некалькі разоў пераносіліся: спачатку на жнівень 1937, затым на 1938 год.

Летам 1937 года ў Наркамземе прайшлі арышты супрацоўнікаў, сярод якіх былі і члены выставачнага камітэта (Арон Гайстэр, Якаў Збарскі, Майсей Калмановіч). У кастрычніку 1937 года быў арыштаваны Міхаіл Чарноў. Неўзабаве яны былі прысуджаны да вышэйшай меры і расстраляны. Будаўніцтва павільёнаў і добраўпарадкаванне тэрыторыі вялося сіламі зняволеных 158-га папраўча-працоўнага лагераДобровольский А. ГУЛАГ у Кремля: названы главные стройки зеков в Москве . // Московский Комсомолец. 29.04.2021..

Карэнная перабудова (1938—1939)

Увесну 1938 года ў прэсе з'явіліся абвінавачванні на адрас галоўнага архітэктара выстаўкі Алтаржэўскага. Яму закідалі пралікі ў рашэннях павільёнаў і «шкодніцкі» генеральны план. У ліпені 1938 года Алтаржэўскі быў арыштаваны і сасланы ў Варкуту. Галоўным архітэктарам стаў Сяргей Чарнышоў, а яго намеснікам — Анатоль Жукаў.

Архітэктура большасці гатовых павільёнаў была прызнана няўдалай, і было вырашана знесці і выбудаваць нанова Галоўны ўваход, павільёны «Маскоўская вобласць», «Механізацыя», «Украінская ССР» і шэраг іншых. Нягледзячы на маштабную перабудову і змяненне становішча шэрагу павільёнаў, першапачаткова распрацаваны генеральны план застаўся практычна без змен.

21 жніўня 1938 года Вярхоўны Савет СССР зноў перанёс дату адкрыцця — на 1 жніўня 1939 года. У канцы 1938 года дырэктарам выстаўкі быў прызначаны Мікалай Цыцын.

Першая УСГВ (1939—1941)

Выстаўка была ўрачыста адкрыта 1 жніўня 1939 года. Яна ўяўляла сабой цэлы выставачны горад плошчай 136 гектараў, на якіх размясцілася 250 пабудоў, каскад сажалак, паркі, вопытныя ўчасткі. Воссю выстаўкі была галоўная алея з трыма плошчамі: Калгасаў, Механізацыі і Прудовай.

У першы год працы выстаўка была адкрыта 86 дзён і прыняла больш за 5 мільёнаў чалавек (у сярэднім па 60 тысяч у дзень). У 1940 годзе яна адкрылася 15 мая і прапрацавала 5 месяцаў (4,5 млн наведвальнікаў). Да новага сезона былі рэканструяваны павільёны Казахскай ССР, Цэнтральных абласцей РСФСР, з'явіліся экспазіцыі Карэла-Фінскай ССР, Эстонскай, Латвійскай і Літоўскай ССР.

1 ліпеня 1941 года выстаўка была закрыта ў сувязі з пачаткам Вялікай Айчыннай вайны. Экспанаты эвакуіравалі або распрадалі, павільёны прыстасавалі пад цэхі ваенна-рамонтнага завода і склады. Многія будынкі пацярпелі ад бамбардзіровак, засталіся без аховы і падвергліся разрабаванню. У 1945 годзе спецыяльная камісія выявіла значныя разбурэнні, працэсы гніення канструкцый і паражэнне грыбком, хоць у асобных павільёнах праводзіліся часовыя экспазіцыі.

Ад першай УСГВ да нашага часу захавалася невялікая частка пабудоў: Галоўны ўваход (цяпер Паўночны), павільёны «Здраваахаванне» (былы «Армянская ССР»), «Азербайджан», «Транспарт» (былы «Збожжа»), «Фізкультура і спорт», «Космас» (былы «Механізацыя»), Зялёны тэатр і некаторыя іншыя.

Галоўны ўваход Галоўны павільён Павільён «Далёкі Усход» Павільён «Ленінград і Паўночны Усход РСФСР» Павільён «Паволжа» Павільён «Паўночны Каўказ і Крым» Павільён «Сібір» Павільён «Савецкая Арктыка» Павільён «Цэнтральныя вобласці» Павільён Азербайджанскай ССР Павільён Армянскай ССР Павільён Башкірскай АССР Павільён Беларускай ССР Павільён Грузінскай ССР Павільён Казахскай ССР Павільён Кіргізскай ССР Павільён Курскай, Варонежскай і Тамбоўскай абласцей Павільён Маскоўскай, Тульскай і Разанскай абласцей Павільён Таджыкскай ССР Павільён Татарскай АССР Павільён Туркменскай ССР Павільён Узбекскай ССР Павільён Украінскай ССР «Ветпаліклініка» Дарожны павільён Жывёлагадоўчыя пабудовы Манеж Аранжарэя субтрапічных культур Павільён «Друк» Павільён «Юныя натуралісты» Павільён «Агралесамеліярацыя» Павільён «Ветэрынарыя» і «Штучнае абнасеньванне» Павільён «Вінаградарства і вінаробства» Павільён «Гідраэлектрастанцыя» Павільён «Жывёлагадоўля» Павільён «Збожжа» Павільён «Бульба і гародніна» Павільён «Кансервы» Павільён «Трусагадоўля» Павільён «Лён, каноплі і новалубяныя культуры» Павільён «Лікёр» Павільён «Алейныя культуры» Павільён «Механізацыя» Павільён «Мяса» Павільён «Нафта» Павільён «Паляванне і зверагадоўля» Павільён «Піва» Павільён «Пчалярства» Павільён «Рыбная прамысловасць» Павільён «Садаводства» Павільён «Цукровы бурак» Павільён «Сабакагадоўля» Павільён «Тытунь» Павільён «Тэхнічныя культуры і лекавыя расліны» Павільён «Торф» Павільён «Холадпрам» Павільён «Бавоўна» Павільён «Чай-кандытар» Павільён «Шоўкагадоўля» Раздзел «Новае ў вёсцы» Цукровы завод Усходні рэстаран Галоўны рэстаран Дзіцячае кафэ Зялёны тэатр Кафэ № 1 Кафэ № 2 Кінатэатр № 1 Кінатэатр № 2 Канцэртная эстрада Манумент таварыша Сталіна Фантан «Колас» на сажалцы Чайная-сталовая Чайхана Адміністрацыйная плошча Галоўная алея Плошча Калгасаў Плошча Механізацыі Мічурынскі сад Участак адкрытага грунта Участак юнатаў Зона адпачынку — Парк культуры імя Ф. Дзяржынскага Упраўленне выстаўкі Сажалкі

Рэканструкцыя і пераўтварэнні УСГВ (1948—1954)

25 кастрычніка 1948 года Савет Міністраў СССР пастанавіў аднавіць працу УСГВ з 1950 года. З 1950 па 1954 гады абвятшалы комплекс быў маштабна перабудаваны пад кіраўніцтвам архітэктара Анатоля Жукава і скульптара Яўгена Вучэціча (якога ў 1950 годзе замяніў Аляксандр Пекараў). Урачыстае адкрыццё абноўленай выстаўкі адбылося 1 жніўня 1954 года. З гэтага часу яна аднаўляла сваю працу штогод вясной і летам.

Плошча выстаўкі павялічылася да 207 га. Большасць павільёнаў была перабудавана ў манументальным стылі пасляваеннага сталінскага ампіру, яны сталі нагадваць палацы і храмы. У 29 рэспубліканскіх і занальных павільёнах былі ў поўнай меры прадстаўлены краі і рэспублікі СССР. Да нашых дзён амаль не страцілі свайго аблічча павільёны «Узбекская ССР» (цяпер «Культура»), «Украінская ССР» і «Латвійская ССР» (з 1959 года — «Фізіка»). Праектаванне шэрагу будынкаў было даручана маладым архітэктарам (павільёны «Юныя натуралісты», «Кветкі», «Водная гаспадарка» і іншыя).

ВДНГ СССР (1958—1986)

У 1956 годзе было прынята рашэнне аб падзеле выстаўкі на Сельскагаспадарчую і Прамысловую. 28 мая 1958 года яны былі аб'яднаны ў Выстаўку дасягненняў народнай гаспадаркі СССР (ВДНГ СССР), якая адкрылася 16 чэрвеня 1959 года. У тым жа годзе была перайменавана і станцыя метро.

З 1959 года, і асабліва ў 1963—1967 гадах, у рамках барацьбы з архітэктурнымі «празмернасцямі», ВДНГ падверглася маштабнай перабудове. Рэспубліканскія павільёны былі перапрафіляваны ў галіновыя. Да 50-гадовага юбілею Кастрычніцкай рэвалюцыі (1967) з многіх павільёнаў прыбралі гербы, а інтэр'еры былі знішчаны або закрыты. На цэнтральнай алеі і плошчы Прамысловасці быў знесены шэраг павільёнаў, на месцы якіх пабудавалі новыя, больш сучасныя («Хімічная прамысловасць», павільён № 57). Выстаўка пачала арганізоўвацца па галіновым прынцыпе, што нанесла значную шкоду архітэктурнай цэласнасці ансамбля.

У 1960-х гадах планавалася правесці Сусветную выставу 1967 года ў Маскве, і адзін з праектаў прадугледжваў поўны знос пабудоў ВДНГ, аднак выстаўка ў выніку прайшла ў Манрэалі. На ВДНГ пра яе нагадвае толькі 70-ы павільён «Масква», які быў перавезены з Канады.