, — спецыфічная рытуалізаваная форма сумеснага прыёму зялёнай гарбаты (мацця), створаная ў Сярэднявеччы ў Японіі і па сённяшні час культывуемая ў гэтай краіне. З’явіўшыся першапачаткова як адна з формаў практыкі медытацыі манахаў-будыстаў, стала неад’емным элементам японскай культуры, цесна звязана са многімі іншымі культурнымі з’явамі.
Гісторыя
Паводле розных крыніц, пачатак ужывання чаю ў Японіі адносіцца да VII—VIII стагоддзяў нашай эры. Чай быў завезены ў Японію з мацерыка. Лічыцца, што яго завезлі будыйскія манахі, для якіх чай быў асаблівым напоем — яго пілі падчас медытацый і падносілі Будзе. Па меры таго, як дзэн-будызм распаўсюджваўся ў Японіі, а святары пачыналі аказваць усё большы ўплыў на культурнае і палітычнае жыццё краіны, распаўсюджвалася і спажыванне чаю. У XII стагоддзі манах Эйсай спрыяў увядзенню піцця чаю пры двары, прадставіўшы сёгуну Мінамота-но Санэтома кнігу «Кіса Ёдзёкі» пра захаванне здароўя з дапамогай чаю. Да XIII стагоддзя піццё чаю стала звычайнай справай у саслоўя самураяў. З часам з манастыроў у арыстакратычнае асяроддзе пранікла практыка «чайных турніраў» — сходаў, на якіх дэгуставалася вялікая колькасць сартоў чаю і ад удзельнікаў патрабавалася па смаку чаю вызначыць яго сорт і паходжанне. Таксама былі распаўсюджаны «»: яго ўдзельнікі па чарзе прымалі і прама ў ёй прымалі чайны напой. Паколькі ў такіх чаяпіццях часта разам з мужчынамі ўдзельнічалі і жанчыны (колькасць удзельнікаў часам складала некалькі соцень чалавек), а завяршаліся яны банкетамі з сакэ на адкрытым паветры, чаю і яго лячэбным ці «ўзнёслым» якасцям у іх надавалася мінімальнае значэнне. У простым народзе, сярод сялян і гараджан таксама ўвайшло ў традыцыю чаяпіцце, але праходзіла яно значна больш сціпла, чым у знаці, і ўяўляла сабой проста сход для сумеснага ўжывання напою за павольнай гутаркай. Строгая паслядоўнасць дзеянняў у «чайных турнірах», пэўны эстэтызм у «чаяпіццях з прыняццем фуро» (каля ванны ставіліся вазы з карцінамі), а таксама прастата чаяпіцця ў мяшчан пасля ўвайшлі ў склад класічнай чайнай цырымоніі.
Па ўзоры кітайскай сунскай чайнай цырымоніі японскія манахі сфарміравалі ўласны рытуал сумеснага спажывання чаю. Першапачатковая форма рытуалу была распрацавана і ўведзена манахам Даё (1236—1308). У Даё навучыліся першыя чайныя майстры — таксама манахі. Стагоддзем пазней святар Ікю Содзюн (1394—1481), настаяцель храмавага комплексу Дайтокудзі ў Кіёта, навучыў чайнай цырымоніі свайго вучня Мурата Дзюко (Сюко). Апошні развіў і пераўтварыў чайную цырымонію, і навучыў яе правядзенню сёгуна Асікага Ёсімасу, даўшы, такім чынам, традыцыі «пуцёўку ў жыццё» — як і ў большасці краін, у Японіі ўсё, што прымалася ў звычай у кіраўніка, тут жа ўваходзіла ў моду ў падданых.
Мурата прытрымліваўся пакладзенай у аснове цырымоніі ідэі «вабі» — імкнення да прастаты і натуральнасці, часткова, у супрацьлегласць пышнасці і раскошы самурайскіх «чайных турніраў». Ён аб'яднаў чатыры асноўныя прынцыпы чайнай цырымоніі: , , і цішыня, . Далейшае развіццё чайнай цырымоніі забяспечыў Дзёо Такэна (1502—1555). Ён пачаў выкарыстоўваць для цырымоніі спецыяльны будынак — чайны домік (цясіцу), якому, у адпаведнасці з прынцыпам «вабі», быў нададзены выгляд сялянскай хаты з саламянай страхой. Ён жа ўвёў ва ўжыванне ў цырымоніі керамічны посуд грубай працы.
Вучань Дзёо Такэна, выдатны майстар чайнай цырымоніі Сэн-но Рыкю (1522—1591), дапрацаваў чайны домік і ўвёў у практыку стварэнне саду (цяніва) і каменнай дарожкі (родзі), якая вядзе праз сад да доміка. Сэн-но Рыкю фармалізаваў этыкет цырымоніі, паслядоўнасць дзеянняў удзельнікаў і нават вызначыў, якія гутаркі павінны весціся ў які момант цырымоніі, каб ствараць настрой спакою, адыходу ад клопатаў і імкнення да ісціны і прыгажосці, у супрацоўніцтве з майстрам-керамістам Цёдзіра распрацаваў стандарт выкарыстоўванага ў цырымоніі посуду. Новаўвядзенні, зробленыя Рыкю, надалі новае значэнне «сабі» — прынцыпу вытанчанасці і прыгажосці, таксама ўвасобленаму ў чайнай цырымоніі. Абстаноўка цырымоніі накіроўвалася на тое, каб паказаць не відавочную, яркую прыгажосць, што кідаецца ў вочы, а схаваную, якая тоіцца ў простых рэчах, цьмяных фарбах і ціхіх гуках. Такім чынам, да XVI стагоддзя чайная цырымонія з простага калектыўнага чаяпіцця ператварылася ў міні-спектакль, які ў цэлым разглядаўся як адна з формаў духоўнай практыкі і ў якім кожная дэталь, кожны прадмет, кожнае дзеянне мелі сімвалічны сэнс. Японцы кажуць, што «чайная цырымонія — мастацтва ўвасаблення вытанчанасці Пустаты і ласкі Спакою».
Лёс Сэн-но Рыкю склаўся трагічна: яго эстэтычныя прынцыпы ўваходзілі ў супярэчнасць з густамі яго сюзэрэна, Таётомі Хідэёсі, які аддаваў перавагу пышным, багатым прыёмам і каштоўнай чайнай начынню (для яго ў 1585 годзе была нават пабудавана агон цясіцу — чайная пакой, пакрытая залатой фольгай, усе чайныя прыналежнасці ў якой былі з чыстага золата), і ў 1591 годзе чайны майстар быў вымушаны па загадзе валадара здзейсніць рытуальнае самагубства. Тым не менш, чайная цырымонія развівалася ў рэчышчы прынцыпаў, выпрацаваных Сэн-но Рыкю, і вядучай школай чайнай цырымоніі стала заснаваная ім школа Сэнкэ. Вялікую ролю ва ўмацаванні пазіцый школы адыграў унук Рыкю, (1578—1658), які стаў трэцім па ліку іэмота школы. Сыны Сэн-но Сотана ўзначалілі тры галіны школы Сэнкэ: , Урасэнкэ і .
Чайная цырымонія распаўсюдзілася ва ўсіх пластах японскага грамадства. Да пачатку XVIII стагоддзя ў Японіі сфарміравалася цэлая сістэма чайных школ, зрэшты, усе яны былі адгалінаваннямі школы Сэнкэ. На чале кожнай школы стаяў іэмота — кіраўнік і старэйшы з чайных майстроў, які кіраваў школай і атэставаў майстроў, што прайшлі ў ёй навучанне. Галоўнай задачай іэмота лічылася падтрыманне нязменнасці кананізаванай традыцыі чайнай цырымоніі. У школах быў распрацаваны неабходны комплекс практыкаванняў, прызначаны для выпрацоўкі навыкаў чайнага майстра. Натуральна, там навучаліся ўсяму, што звязана з арганізацыяй і афармленнем цырымоніі, з прыгатаваннем чаю, з падтрыманнем належнай гутаркі і стварэннем патрэбнага настрою.
Парадак і сімволіка чайнай цырымоніі У цэлым дзеянне чайнай цырымоніі ўяўляе сабой спецыяльна арганізаваную і ўпарадкаваную сустрэчу гаспадара — чайнага майстра — і яго гасцей для сумеснага адпачынку, асалоды прыгажосцю, гутаркі, якія суправаджаюцца ўжываннем гарбаты. Цырымонія праводзіцца ў спецыяльна абсталяваным месцы і складаецца з некалькіх дзеянняў, што здзяйсняюцца ў строгім парадку.
Традыцыйныя віды цырымоніі Існуе мноства разнавіднасцяў чайнай цырымоніі, з якіх вылучаецца шэсць традыцыйных: начная, на ўзыходзе сонца, ранішняя, пасляабедзеная, вячэрняя, спецыяльная. Начная цырымонія. Звычайна праводзіцца пры месяцы. Збор гасцей адбываецца незадоўга да 00:00, завяршаецца цырымонія не пазней за 04:00. Асаблівасцю начной цырымоніі з'яўляецца тое, што парашковы чай рыхтуюць непасрэдна падчас цырымоніі, расціраючы ў ступцы чайныя лісты, і заварваюць вельмі моцна. На ўзыходзе сонца. Цырымонія пачынаецца ў 03:00–04:00 і працягваецца да 06:00. Ранішняя. Праводзіцца звычайна ў спякотнае надвор'е (калі раніца — самы прахалодны час), пачынаецца каля 06:00. Пасляабедзеная. Пачынаецца каля 13:00, з ежы падаюцца толькі пірожныя. Вячэрняя. Пачынаецца каля 18:00. Спецыяльная (рындзіцяною) цырымонія праводзіцца па асаблівых выпадках: свята, спецыяльна арганізаваная сустрэча сяброў, святкаванне якой-небудзь падзеі. Чайную цырымонію маглі праводзіць, рыхтуючыся і да найважнейшых падзей, напрыклад, да бітвы ці да рытуальнага самагубства. Тут асаблівую ролю адыгрываў «майстар чаю». Ён павінен быў валодаць вялікімі ўнутранымі якасцямі. Яму трэба было ўмацаваць свайго госця ці гасцей перад адказным крокам.
Месца правядзення цырымоніі
Класічная чайная цырымонія праводзіцца ў спецыяльна абсталяваным месцы. Звычайна гэта агароджаная тэрыторыя, увайсці на якую можна праз масіўную драўляную браму. Перад правядзеннем цырымоніі, падчас збору гасцей, брама адчыняецца, даючы госцю магчымасць увайсці, не турбуючы гаспадара, занятага падрыхтоўкай. На тэрыторыі «чайнага комплексу» знаходзіцца некалькі будынкаў і сад. Дэталі іх размяшчэння не стандартызуюцца — у кожным канкрэтным выпадку імкнуцца стварыць максімальна эстэтычны ансамбль, які натуральна ўпісваецца ў мясцовасць і стварае ўражанне «працягу прыроды». Непасрэдна за брамай размяшчаюцца дапаможныя будынкі: «пярэдняя», дзе госць можа пакінуць рэчы і пераабуцца, а таксама павільён, дзе госці збіраюцца перад пачаткам цырымоніі. Галоўны будынак — чайны домік (цясіцу) — знаходзіцца ў глыбіні чайнага сада (цяніва). Каб патрапіць туды, трэба прайсці праз сад па выкладзенай каменем дарожцы (родзі).
Існуе некалькі розных скарочаных варыяцый чайнай цырымоніі для сітуацый, калі правядзенне яе ў «класічным» варыянце немагчыма. Можна абмежавацца для правядзення цырымоніі спецыяльным павільёнам, асобным чайным пакоем ці нават проста асобным сталом.
Чайны сад (цяніва) Чайны сад невялікі. У цэлым ён звычайна з'яўляецца своеасаблівай мадэллю невялікага фрагмента горнага схілу, зарослага лесам. Усе яго элементы падбіраюцца так, каб ствараць настрой спакойнай адчужанасці. У яснае надвор'е ён абараняе ад яркага сонца, ствараючы спакойны паўзмрок. У садзе высаджваюць розныя вечназялёныя кусты, бамбук, сосны, кіпарысы. Таксама ў ім у «естественным» парадку, які імітуе прыродны беспарадак і выпадковасць, размяшчаюцца камяні, парослыя мохам, і старыя каменныя ліхтары. Калі цырымонія праводзіцца ў цёмны час сутак, ліхтары запальваюць, каб асвятліць шлях гасцей да чайнага доміка. Святло ліхтароў цьмянае, дастатковае толькі для таго, каб бачыць шлях, яно не павінна само па сабе прыцягваць увагу і парушаць засяроджанасць.
Дарожка да чайнага доміка (родзі) Асобнага апісання заслугоўвае дарожка, якая вядзе ад уваходу праз сад да чайнага доміка. Яна выкладзена камянямі (звычайнымі, прыроднымі, розных формаў і памераў) і выглядае не як штучны тратуар, а як камяністая сцежка ў гарах, што натуральна ўпісваецца ў карціну чайнага саду. Назва «родзі» ў літаральным перакладзе азначае «зямля, пакрытая расой». Паводле падання, яна ўзыходзіць да часоў сёгуна Асікагі, якога навучаў чайнай цырымоніі Мурата Дзюко — на шляху да чайнага доміка для сёгуна выкладвалі на траве дарожку з лістоў паперы, каб адзенне валадара не намокла ад расы. У канцы родзі, каля ўваходу ў чайны домік, знаходзіцца каменны калодзеж, з якога госці бяруць ваду для абмывання перад цырымоніяй.
Чайны домік (цясіцу)
Чайны домік з'яўляецца асновай увасаблення ў чайнай цырымоніі прынцыпу «вабі-сабі» — натуральнасці і прастаты. У ім не павінна быць нічога знарочыстага, што рэзка вылучаецца. Паводле падання, Мурата Дзюко праводзіў чайныя цырымоніі пры двары сёгуна Асікагі ў пакоі Додзінсі — самым маленькім і сціпла абстаўленым памяшканні рэзідэнцыі сёгуна, — каб, аддаліўшыся ад багацця і раскошы, у якіх праходзілі чаяванні знаці, праводзіць чайную цырымонію ў спакоі і адхіленасці ад зямных спакусаў. У адпаведнасці з прынцыпам «вабі» Дзёо Такэна, які прыдумаў выкарыстоўваць у цырымоніі спецыяльна пабудаваны чайны домік, надаў яму выгляд простай сялянскай хаты пад саламянай страхой.
Чайны домік складаецца з адзінага пакоя, у які вядзе ўваход, вузкі і нізкі, так што прайсці ў яго можна толькі моцна нахіліўшыся. Такая канструкцыя ўваходу мае сімвалічны сэнс — яна прымушае любога, хто ўваходзіць у домік, нізка пакланіцца, незалежна ад яго грамадскага становішча. У мінулым нізкі ўваход даваў яшчэ адзін эфект — самурай не мог увайсці ў чайны домік з доўгімі мячамі, і зброю даводзілася пакідаць звонку. Гэта таксама сімвалізавала неабходнасць пакінуць за парогам усе клопаты, якія адольваюць чалавека ў свеце, і засяродзіцца на цырымоніі.