«Белару́скі працэ́с» — сфабрыкаваная палітычная і крымінальная справа супраць кіраўнікоў беларускага нацыянальна-культурнага руху, настаўнікаў і інтэлігенцыі ў міжваеннай Латвіі, якая разглядалася ў 1924—1925 гадах у Дзвінску. Працэс стаў адным з найбольш гучных эпізодаў пераследу прадстаўнікоў беларускай дыяспары з боку латвійскіх улад да ўсталявання дыктатуры Карліса Улманіса.

Перадумовы У пачатку 1920-х гадоў дзякуючы ліберальнаму заканадаўству Латвійскай Рэспублікі пачаўся бурны ўздым беларускага нацыянальнага жыцця ў Латгаліі. Адкрываліся дзясяткі беларускіх пачатковых школ, дзейнічалі гімназіі, ствараліся культурна-асветныя таварыствы (у прыватнасці, «Бацькаўшчына»). Значная актыўнасць беларускай інтэлігенцыі і рост яе ўплыву на мясцовае беларускамоўнае сялянства выклікалі насцярожанасць латвійскіх улад, якія бачылі ў гэтым патэнцыйную пагрозу тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы.

Арышты і абвінавачванні У сакавіку і красавіку 1924 года палітычная паліцыя Латвіі правяла серыю арыштаў сярод беларускага актыву па падазрэнні ў палітычнай «нядобранадзейнасці». На лаве падсудных апынуўся амаль увесь кіраўнічы склад латвійскіх беларусаў. Сярод арыштаваных і прыцягнутых да следства былі такія вядомыя дзеячы, як кіраўнік Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы і лідар дыяспары Кастусь Езавітаў, дырэктар Люцынскай беларускай гімназіі Уладзімір Пігулеўскі, настаўнік Мікалай Талерка і іншыя педагогі.

Арыштаваным былі высунутыя цяжкія абвінавачванні ва ўдзеле «ў злачынным таварыстве ў Латгаліі, якое ставіла сабе на мэту сілаю адарваць ад Латвійскай дзяржавы тэрыторыю Дзвінскага, Рэжыцкага, Люцынскага і часткова Ілукштанскага паветаў і далучыць іх да Беларускай дзяржавы». Акрамя абвінавачванняў у сепаратызме, падсудныя вінаваціліся ў падтрымцы сувязей з існуючымі за мяжой беларускімі палітычнымі і грамадскімі таварыствамі, вядзенні агітацыі супраць латвійскай улады і распаўсюджванні геаграфічных карт, на якіх частка тэрыторыі Латвіі была ўключана ў склад этнічнай Беларусі. Некаторых дзеячаў улады таксама беспадстаўна падазравалі ў сувязях з камуністамі.

Следства і суд Следства па справе доўжылася больш за год. Галоўныя фігуранты справы правялі гэты час за кратамі. У прыватнасці, Кастусь Езавітаў прасядзеў у Дзвінскай турме 11 месяцаў. Некаторыя іншыя настаўнікі (напрыклад, Мікалай Талерка) пасля кароткатэрміновага арышту былі адпушчаны пад падпіску аб нявыездзе і змаглі часова працягнуць педагагічную дзейнасць.

22 снежня 1924 года частка абвінавачваемых настаўнікаў (у тым ліку М. Талерка) была цалкам апраўдана судом з-за поўнай адсутнасці доказаў іх віны. Судовы працэс над асноўнай групай кіраўнікоў беларускага руху і астатнімі фігурантамі адбыўся ў пачатку красавіка 1925 года ў Дзвінску. У выніку разгляду справы суд прызнаў абвінавачванні сфабрыкаванымі і апраўдаў дзеячаў, вызваліўшы іх з-пад варты.

Вынікі і наступствы Нягледзячы на апраўдальны прысуд, «Беларускі працэс» меў сур'ёзныя наступствы для беларускай меншасці ў Латвіі. Пад уплывам судовага пераследу ў перыяд 1924—1925 гадоў назіраўся часовы, але адчувальны заняпад беларускага нацыянальна-культурнага жыцця і асветніцкай працы ў Латгаліі.

Некаторыя фігуранты справы зазналі адміністрацыйны ўціск ужо пасля вызвалення. Напрыклад, Уладзімір Пігулеўскі ў 1925 годзе ў выніку гэтага сфабрыкаванага працэсу быў пазбаўлены права займацца педагагічнай працай і страціў пасаду дырэктара Люцынскай гімназіі.

З іншага боку, палітычны пераслед згуртаваў беларускі актыў і прадэманстраваў яму неабходнасць больш актыўнага ўдзелу ў афіцыйным палітычным жыцці краіны. Падзеі 1924—1925 гадоў яскрава паказалі беларускім дзеячам, што абараніць свае інтарэсы і культурную аўтаномію можна толькі маючы ўласных прадстаўнікоў у органах дзяржаўнай улады і самакіравання. Менавіта пасля заканчэння працэсу Кастусь Езавітаў у 1925 годзе ініцыяваў стварэнне Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў з мэтай удзелу ў парламенцкіх выбарах у Сойм Латвіі.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі Катэгорыя:Гісторыя Даўгаўпілса Катэгорыя:Судовыя працэсы Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі Катэгорыя:1924 год у Латвіі Катэгорыя:1925 год у Латвіі