Храматаграфія (ад — «колер») — метад раздзялення і аналізу сумесей рэчываў, а таксама вывучэння фізіка-хімічных уласцівасцей рэчываў. Заснаваны на размеркаванні рэчываў паміж двума фазамі — нерухомай (цвёрдая фаза або вадкасць, звязаная на інэртным носьбіце) і рухомай (газавая або вадкая фаза, элюент). Назва метаду звязана з першымі эксперыментамі па храматаграфіі, у ходзе якіх распрацоўшчык метаду Міхаіл Цвет раздзяляў ярка афарбаваныя раслінныя пігменты.
Гісторыя метаду
Метад храматаграфіі быў упершыню ўжыты рускім вучоным-батанікам Міхаілам Сямёнавічам Цветам у 1900 годзе. Ён выкарыстоўваў калонку, запоўненую карбанатам кальцыя, для раздзялення пігментаў расліннага паходжання. Першае паведамленне аб распрацоўцы метаду храматаграфіі было зроблена Цветам 30 снежня 1901 на XI З'ездзе прыродазнаўцаў і лекараў у Санкт-Пецярбургу. Першая друкаваная праца па храматаграфіі была апублікавана ў 1903 годзе, у часопісе «Працы Варшаўскага таварыства прыродазнаўцаў». Упершыню тэрмін "храматаграфія" з'явіўся ў двух друкаваных працах Цвета ў 1906 годзе, апублікаваных у нямецкім часопісе Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft. У 1907 годзе Цвет дэманструе свой метад Нямецкаму Батанічнаму таварыству.
У 1910-1930 гады метад быў забыты і практычна не развіваўся.
У 1931 годзе Р. Кун, А. Вінтэрштэйн і Е. Ледэрэр пры дапамозе храматаграфіі вылучылі з волкага каратыну α і β фракцыі ў крышталічным выглядзе, чым прадэманстравалі прэпаратыўную каштоўнасць метаду.
У 1941 А. Дж. П. Марцін і Р. Л. М. Сінг распрацавалі новую разнавіднасць храматаграфіі, у аснову якой лягло адрозненне ў каэфіцыентах размеркавання падзяляемых рэчываў паміж двума вадкасцямі, якія не змешваюцца. Метад атрымаў назву "размеркавальная храматаграфія".
У 1944 годзе А. Дж. П. Марцін і Р. Л. М. Сінг прапанавалі метад папяровай храматаграфіі, замяніўшы храматаграфічную калонку на фільтравальную паперу.Азимов А. Краткая история химии. /Пер. с англ. В.М. Абашкина. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2002. — С. 193. — ISBN 5-9524-0036-1.
У 1947 годзе Т. Б. Гапон, Я. М. Гапон і Ф. М. Шэмякін распрацавалі метад «іонаабменнай храматаграфіі».
У 1952 годзе Дж. Марціну і Р. Сінгу была прысуджана Нобелеўская прэмія ў галіне хіміі за стварэнне метаду размеркавальнай храматаграфіі.
З сярэдзіны XX стагоддзя і да нашых дзён храматаграфія інтэнсіўна развівалася і стала адным з найболей шырока ўжывальных аналітычных метадаў.
Тэрміналогія Асноўныя тэрміны і паняцці, якія адносяцца да храматаграфіі, а таксама вобласці іх прымянення былі сістэматызаваны і уніфікаваны спецыяльнай камісіяй ІЮПАК. Паводле рэкамендацый ІЮПАК, тэрмін «храматаграфія» мае тры значэнні і выкарыстоўваецца для абазначэння спецыяльнага раздзела хімічнай навукі, працэсу, а таксама метаду.
Храматаграфія — навука аб міжмалекулярных узаемадзеяннях і пераносе малекул або часціц у сістэме фаз, якія не змешваюцца і рухаюцца адносна адна другой. Храматаграфія — працэс дыферэнцыраванага шматразовага пераразмеркавання рэчываў або часціц паміж фазамі, якія не змешваюцца і якія рухаюцца адносна адна другой, які прыводзіць да адасаблення канцэнтрацыйных зон індывідуальных кампанентаў зыходных сумесяў гэтых рэчываў або часціц. Храматаграфія — метад падзелу сумесяў рэчываў або часціц, заснаваны на адрозненнях у хуткасцях іх перамяшчэння ў сістэме фаз, якія не змешваюцца і рухаюцца адносна адна другой. Калонка — змяшчае храматаграфічны сарбент, выконвае функцыю падзелу сумесі на індывідуальныя кампаненты. Элюент — рухомая фаза (растваральнік або сумесь растваральнікаў): газ, вадкасць або (радзей) звышкрытычная вадкасць. Нерухомая фаза — цвёрдая фаза або вадкасць, звязаная на інэртным носьбіце, у адсарбцыйнай храматаграфіі — сарбент. Храматаграма — вынік рэгістравання залежнасці канцэнтрацыі кампанентаў на выхадзе з калонкі ад часу. Дэтэктар — прылада для рэгістрацыі канцэнтрацыі кампанентаў сумесі на выхадзе з калонкі. Храматограф — прыбор для правядзення храматаграфіі.
Зноскі
Крыніцы
Рудаков О. Б. Востров И. А. Спутник хроматографиста. — Воронеж: Водолей, 2004. — 528 с. — ISBN 5-88563-049-6. Яшин Я. И., Яшин Е. Я., Яшин А. Я. Газовая хроматография. — М., 2009. — 528 с. — ISBN 978-5-94976-825-9.
Долгоносов А. М. Методы колоночной аналитической хроматографии. — учебное пособие для студентов химических специальностей. Дубна, 2009. Hais I. M., Хроматография на бумаге. Издательство иностранной литературы, 1962. Dettmer-Wilde Katja, Engewald Werner. Practical Gas Chromatography A Comprehensive Reference. — 2014 — ISBN 978-3-642-54640-2.
Спасылкі
Цвет М. С., Труды Варшавского общества естествоиспытателей, Отд. Биологии, 1903, т. 14, разд. 6, с. 20. Library 4 Science бесплатные онлайн-книги по хроматографии chromatogramma.ru теория и практика хроматографии, сообщество хроматографистов. anchem.ru Литература по хроматографии на портале химиков-аналитиков. chromatography.narod.ru Лекции по основам хроматографии. Катэгорыя:Храматаграфія Катэгорыя:Вынаходніцтвы Расіі Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі