Паплавы́, таксама Па́ўпіс (, ) — гістарычнае прадмесце, а ў наш час адзін з самых прэстыжных і сучасных жылых і камерцыйных раёнаў Вільні. Раён размешчаны на левым беразе ракі Вільні (Вілейкі), на паўднёвы ўсход ад Старога горада, і мяжуе з гістарычнымі мясцовасцямі Зарэчча, Маркучы і Бельмонт. На працягу некалькіх стагоддзяў Паплавы з’яўляліся галоўным індустрыяльным цэнтрам горада, а ў пачатку XXI стагоддзя перажылі маштабную рэвіталізацыю.

Этымалогія Паводле даследаванняў літоўскага мовазнаўца Ёнаса Юркштаса, гэты тапонім мае відавочнае славянскае паходжанне і ўтвораны ад беларускага слова «поплаў», што азначае луг у пойме ракі, які перыядычна заліваецца вадой у час паводак. Гэтая назва цалкам адпавядала геаграфічным асаблівасцям нізіннай тэрыторыі, багатай на крыніцы і схільнай да затаплення водамі ракі Вільні. Сучасны літоўскі эквівалент назвы — Паўпіс () — быў уведзены ва ўжытак і пачаў афіцыйна выкарыстоўвацца толькі пасля Другой сусветнай вайны.

Гісторыя

Ранні перыяд і ўзнікненне мануфактур Гісторыя асваення Паплавоў шчыльна звязана з актыўным выкарыстаннем водных рэсурсаў ракі Вільні і мясцовых крыніц. З XVI да пачатку XX стагоддзя раён нагадваў своеасаблівую віленскую Венецыю: ён быў густа парэзаны сістэмай штучных каналаў, дамбаў, шлюзаў і астравоў, якія ўтварыліся ў выніку рэгулявання рачнога рэчышча для патрэб млыноў. Яшчэ ў старажытныя часы тэрыторыя прадмесця выконвала важную стратэгічную ролю ў забеспячэнні горада пітной вадой. Паводле дакументаў «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі», менавіта з Паплавоў і суседніх тэрыторый вада па драўляных трубах паступала ў цэнтральную частку горада да Медніцкай брамы. Тут жа ў XVI—XVII стагоддзях, недалёка ад зліцця з Віліяй, знаходзіўся і каралеўскі млын, да якога вяла спецыяльна пракладзеная дарога. У гэты ж перыяд на берагах ракі актыўна сялілася праваслаўнае (русінскае) насельніцтва, якое займала прастору ад Зарэчча і Папоўшчыны да Саф’яннікаў.

Першая пісьмовая згадка пра прамысловае выкарыстанне тэрыторыі датуецца 1524 годам, калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Стары выдаў прывілей на будаўніцтва тут паперні. У XVIII стагоддзі для паляпшэння працы мануфактур быў выкапаны дадатковы канал Капаніца (Перкаса), які злучыў лукавіну Вільні і забяспечваў бесперабойную працу шматлікіх майстэрняў і млыноў князёў Агінскіх і Патоцкіх. Сярод іх вылучаўся млын, заснаваны падскарбіем Антоніем Тызенгаўзам у другой палове XVIII стагоддзя. Колы гэтага млына, які вырабляў паперу з рыззя, круціліся не водамі Вільні, а магутным струменем, што сцякаў з Субацкай гары. Рэшткі падмуркаў карчмы, пабудаванай Тызенгаўзам побач з млынам, былі знойдзены археолагамі ў 2018 годзе і ўнесены ў рэгістр культурных каштоўнасцей.

На тэрыторыі сучасных Саф’яннікаў, якія ў той час уяўлялі сабой востраў, гістарычна канцэнтраваліся гарбары. Яны займаліся вырабам высакаякаснай мяккай казінай скуры, вядомай як саф'ян. Ад назвы гэтага матэрыялу пайшла назва гістарычнай Саф’яннікавай вуліцы, дзе знаходзіўся цэхавы дом гарбароў. У XVII стагоддзі часткай Паплавоў валодалі прадстаўнікі магутнага роду Сангушкаў. У 1640 годзе Геранім Сангушка пачаў будаўніцтва тут рэпрэзентатыўнага палаца, які быў завершаны ў 1650 годзе. Пазней маёнтак перайшоў да бернардзінцаў, затым да Радзівілаў, пакуль у 1686 годзе Кацярына Сабеская-Радзівіл не перадала яго манахам-місіянерам, якія адкрылі тут прытулак для сірот, шпіталь і школу для бедных дзяцей.

Індустрыялізацыя XIX стагоддзя У другой палове XIX стагоддзя Паплавы канчаткова сфарміраваліся як галоўны прамысловы цэнтр віленскага рэгіёна. У 1865 годзе прадпрымальнік Самуіл Гольштэйн, які прыбыў з Прусіі, заснаваў тут буйны завод па апрацоўцы скуры і футра. Прадпрыемства надзвычай паспяхова развівалася і неўзабаве заняло чатырнаццаць вытворчых карпусоў уздоўж канала, а ўласнік праславіўся тым, што выкарыстоўваў рэшткі скуры ў якасці паліва. У 1872 годзе ў прадмесці пачаў працу бровар Мордуха Аўсея Эпштэйна.

Асаблівую вядомасць раёну прынёс бровар і спіртавы завод бляхароў Эфраіма і Давіда Ліпскіх, пабудаваны ў 1875 годзе паводле праекта вядомага архітэктара Івана Лявіцкага. Прадпрыемства Ліпскіх не толькі вырабляла папулярнае ў губерні піва, але і стала значным цэнтрам грамадскага жыцця: пры бровары быў адкрыты раскошны «Швейцарскі сад» з рэстаранам, кегельбанам, тэатральнымі і канцэртнымі павільёнамі, куды ўладальнікі спецыяльна запрашалі італьянскіх музыкантаў. Яшчэ адзін бровар, які належаў Флорэнсу, славіўся сваім віном, для вытворчасці якога выкарыстоўвалася чыстая вада з мясцовых Жупранскіх (Місіянерскіх) крыніц. Да 1897 года насельніцтва гэтага індустрыяльнага прадмесця дасягнула 2965 чалавек, пераважную большасць якіх складалі працоўныя фабрык і дробныя рамеснікі. Для паляпшэння інфраструктуры раёна ў 1882 годзе над ракой быў узведзены Паплаўскі мост — унікальнае інжынернае збудаванне з металічнымі фермамі, якое захавалася да нашых дзён.

Гісторыя Паплавоў шчыльна звязана і з яўрэйскай спадчынай. У 1830 годзе тут была пабудавана сінагога, у якой служыў Шмуэль Страшун — бацька выбітнага віленскага бібліяфіла і мецэната Матэса Страшуна. У канцы XIX стагоддзя ў драўляным доме на вуліцы Паплаўскай на працягу года пражываў вядомы бальшавік Фелікс Дзяржынскі, а ў перыяд з 1903 па 1909 год на Саф’янніках жыў выбітны скрыпач-віртуоз Яша Хейфец. У гісторыю раёна таксама ўвайшоў гераічны ўчынак вучня рамеснага вучылішча Мечыслава Дордзіка, які вясной 1931 года падчас катастрафічнай паводкі ахвяраваў уласным жыццём, ратуючы яўрэйскае дзіця з бурных вод Вільні.

Міжваенны і савецкі перыяды У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі гарадскія ўлады Польскай Рэспублікі распрацавалі амбіцыйныя планы па вынасе бруднай вытворчасці за межы горада з мэтай ператварэння Паплавоў у прэстыжны жылы раён з паркамі і ачышчанымі каналамі. Аднак рэалізацыі гэтых планаў перашкодзіла Другая сусветная вайна. У гэты ж час рамесніцкі квартал Саф’яннікаў набыў скандальную славу, ператварыўшыся ў віленскі «квартал чырвоных ліхтароў», які карыстаўся вялікай папулярнасцю сярод вайскоўцаў і студэнтаў, і менавіта тут працаваў найстарэйшы публічны дом Хаі Фейгельсан.

Пасля ўсталявання савецкай улады ў Літве рэшткі гістарычнай драўлянай забудовы былі знішчаны, жывапісныя каналы засыпаны (на месцы гістарычнага канала Капаніца была пракладзена сучасная вуліца Аўкштайчу), а раён зноў вярнуўся да свайго выключна прамысловага статусу. На базе нацыяналізаванага бровара Ліпскіх у 1948 годзе быў створаны завод электравымяральных прыбораў, які пазней атрымаў назву «Скайтэкс» і стаў найбуйнейшым вытворцам электралічыльнікаў у СССР. Былая фабрыка Гольштэйна была ператворана ў футравы завод імя Ёнаса Вітаса. У раёне таксама былі пабудаваны тэкстыльная фабрыка «Аўдзеяс», завод жалезабетонных канструкцый і новыя цэхі мэблевага камбіната. На базе іншых вытворчасцей быў створаны сучасны на той час завод электронных кампанентаў «Вэнта».

Сучасны стан і рэвіталізацыя

Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы і ў выніку глабальнага эканамічнага крызісу 2008 года большасць буйных савецкіх прадпрыемстваў у раёне збанкрутавала. На працягу амаль двух дзесяцігоддзяў Паплавы ўяўлялі сабой дэпрэсіўную і закінутую прамысловую зону ў самым цэнтры сталіцы, дзе ў апусцелых цэхах мясціліся толькі невялікія аўтасэрвісы і майстэрні мастакоў.

Сітуацыя кардынальна змянілася ў 2010-х гадах, калі гарадскія ўлады ініцыявалі маштабны праект «Архітэктурны парк». Дэвелаперская кампанія «Darnu Group» уклала каля 170 мільёнаў еўра ў поўную рэканструкцыю тэрыторыі плошчай больш за 7 гектараў. Састарэлыя прамысловыя ангары былі знесены, а на іх месцы паўсталі сучасныя жылыя кварталы, бізнес-цэнтры, грамадскія прасторы і веласіпедныя дарожкі. Пры гэтым архітэктары свядома захавалі індустрыяльную стылістыку фасадаў асобных будынкаў, стварыўшы прэстыжныя лофты. Сёння Паплавы з’яўляюцца адным з самых дарагіх раёнаў Вільні. У 2022 годзе праект рэвіталізацыі раёна быў высока ацэнены міжнароднымі экспертамі і ўвайшоў у чацвёрку найлепшых урбаністычных праектаў свету на міжнароднай выставе нерухомасці MIPIM у Канах. Галоўным цэнтрам прыцягнення жыхароў і турыстаў стаў «Паплаўскі рынак» () — сучасная гастранамічная прастора, дзе пад адным дахам сабраны дзясяткі рэстаранаў розных кухань свету, а таксама сучасны кінатэатр «Pasaka».

Мастацтва і славутасці Пачынаючы з 2021 года, дэвелаперы раёна пачалі ператвараць двары і плошчы Паплавоў у мастацкую галерэю пад адкрытым небам, інвеставаўшы ў развіццё публічнага мастацтва каля 300 тысяч еўра. Сярод твораў сучаснага мастацтва, гарманічна ўпісаных у гарадскую прастору, вылучаюцца іранічная тэкстурная скульптура «Раніца» ў выглядзе вялізнай гарылы ў ванне працы скульптара Донатаса Янкаўскаса-Дуоніса, манументальная скульптура «Пальма» Жыльвінаса Ландзбергаса, светлавая інсталяцыя «Валуны» Лінаса Кутавічуса ўздоўж набярэжнай ракі Вільні, а таксама маштабны насценны роспіс маладога мастака Юргіса Тарабілды.

З гістарычных помнікаў архітэктуры ў раёне захаваўся Паплаўскі мост — інжынернае збудаванне з металічнымі фермамі, пабудаванае ў 1882 годзе, якое злучае вуліцы Паўпё і Аўкштайчу. У ходзе археалагічных раскопак таксама былі выяўлены падмуркі карчмы Тызенгаўза XVIII стагоддзя, якія ўнесены ў рэгістр культурных каштоўнасцей.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Раёны Вільні Катэгорыя:Гісторыя Вільні