Ві́нгры, Ві́нгра, Ві́нгер, Ве́нгры, Вінграўскія крыніцы (, , ) — адны з найстарэйшых і самых вядомых крыніц Вільні, якія далі пачатак першаму цэнтралізаванаму віленскаму вадаправоду. Гістарычная мясцовасць, дзе яны размяшчаюцца, знаходзіцца паміж сучаснымі вуліцамі Завальнай і Міндоўга, у раёне Вінграўскай. На працягу некалькіх стагоддзяў гэтыя крыніцы з'яўляліся адной з галоўных жыццёвых артэрый горада, забяспечваючы віленчукоў чыстай пітной вадой. Сёння тэрыторыя крыніц ператварылася ў сучасны сквер і галерэю мастацтва пад адкрытым небам.

Гісторыя Ранні перыяд і заснаванне вадаправода

Вінгры як натуральныя водныя крыніцы сфарміраваліся яшчэ ў ледавіковы перыяд і мелі надзвычайную ваданоснасць. У сярэдзіне XIX стагоддзя гісторык і краязнавец Адам Кіркор адзначаў, што ў гістарычных дакументах сустракаюцца розныя варыянты наймення гэтай мясцовасці: Вінгер, Вінгра, Вінгры і Венгры. Абапіраючыся на працы гісторыка Тэадора Нарбута, ён пісаў, што найбольш верагодна назва паходзіць ад палонных венграў (вугорцаў), якіх у XIV стагоддзі вялікі князь літоўскі Альгерд пасяліў у цэлым прадмесці паміж гарадскімі Троцкай і Рудніцкай брамаміNarbutt T. Dzieje starożytne narodu litewskiego. T. V. S. 159; T. VI. S. 387.. На думку Нарбута, ужо ў часы Альгерда вада з крыніц магла размяркоўвацца па горадзе праз сістэму адкрытых каналаў. Ад крыніц атрымаў сваё імя і невялікі Вінгерскі завулак, які праходзіў побач у гістарычным Рудніцкім прадмесці. Іншы вядомы гісторык і езуіт Альберт Віюк-Каяловіч у сваіх працах згадваў гэтае месца як «Вінгрскае балота» (ad paludem Vinkram).

Упершыню пэўна згаданы ў прывілеі караля Аляксандр Ягелончык ад 10 мая 1501 года манахам-дамініканцам на зямельныя ўладанні, чатыры карчмы і самі Вінгры. У грамаце кароль даў ім выключнае права забяспечваць горад вадой. Згодна з гістарычнымі даследаваннямі, манахі атрымалі крыніцы ўжо ў той час, калі водаправодная сістэма часткова функцыянавала. Праз тое, што дамініканцы манапалізавалі доступ да вады, у горадзе пастаянна ўзнікалі судовыя спрэчкі. Напрыклад, у дакументах «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі» захаваліся шматлікія скаргі віленскага магістрата і жыхароў на тое, што манахі перашкаджаюць вольнаму доступу да вады ці патрабуюць за гэта празмерную плату.

Асабліва востра стаяла пытанне ў параўнанні з іншай віленскай крыніцай — Жупранскай (на вуліцы Субач), якую вялікі князь перадаў непасрэдна ў гарадскую ўласнасць, тады як з прыватных Вінграў гораду даставалася толькі «збытачная вада» (vodu zbytočnuju), што сцякала ў гарадскі роў. Урэшце пасля доўгіх спрэчак магістрат выкупіў у дамініканцаў правы на крыніцы за 100 коп грошаў і 10 талераў перцу.

Да канца XIX стагоддзя вада з Вінграў цякла ў Стары горад па драўляных (хваёвых) трубах. Як адзначаў Адам Кіркор, галоўная сістэма складалася з чатырох падземных труб, якія ішлі ад крыніц, размешчаных на захад ад горада паблізу прадмесця Пагулянка. Адна з помпавых станцый знаходзілася каля касцёла Святых Янаў, таму мясцовыя жыхары часта называлі гэтую ваду «святаянскай».

Трансфармацыя ў XIX—XX стагоддзях З ростам горада ў XIX стагоддзі адкрыты ручай, які выцякаў з крыніц і ішоў у бок вуліцы Завальнай, стаў моцна забруджвацца. Мясцовыя жыхары пастаянна скардзіліся на непрыемны пах, таму падчас добраўпарадкавання вуліцы Завальнай было прынята рашэнне схаваць ручай пад зямлю, замураваўшы яго ў калектар. З гэтага часу ён апынуўся пад сучаснай вуліцай Вінграў. У сярэдзіне XIX стагоддзя чыстая вада з крыніц па трубах падавалася да вялікай грамадскай лазні на вуліцы Завальнай, якую заснаваў Юзаф Стэфаноўскі (цяпер будынак па вул. Завальнай, 19).

У 1870—1882 гадах падчас мадэрнізацыі састарэлай і занядбанай сістэмы водазабеспячэння вакол крыніц пачалі будаваць новыя рэзервуары. У савецкі перыяд, у другой палове XX стагоддзя, гістарычныя крыніцы былі канчаткова дрэніраваны, а на іх месцы былі ўладкаваны падземныя бетонныя рэзервуары. Вада з іх выкарыстоўвалася выключна для тэхнічных патрэб: паліву гарадскіх вуліц, кветнікаў і забеспячэння пажарных службаў. Тэрыторыя вакол крыніц прыйшла ў заняпад і была закрыта для жыхароў.

У 1986 годзе Вінгры былі афіцыйна абвешчаны гідралагічным помнікам прыроды, а ў 2005 годзе тэрыторыя крыніц была ўключана ў рэгістр культурных каштоўнасцей Літвы.

Археалагічныя даследаванні Гістарычная тэрыторыя крыніц даволі доўга заставалася маладаследаванай. Толькі ў пачатку XXI стагоддзя, у сувязі з маштабнай рэканструкцыяй навакольных вуліц і будаўніцтвам Музея сучаснага мастацтва МА (MO muziejus), тут пачаліся грунтоўныя раскопкі. У 2017 годзе каля будынка былога кінатэатра «Летува» археолагі знайшлі адразу тры лініі старажытнага драўлянага вадаправода. У 2020 і 2021 гадах даследаванні працягнуліся пад кіраўніцтвам Віталіі Вяжэвічэне і Андруса Шляжаса. Археолагі абследавалі тэрыторыю плошчай больш за 5500 квадратных метраў.

Падчас раскопак былі выяўлены ўнікальныя артэфакты: рэшткі драўлянага вадаправода XVIII стагоддзя з захаванымі жалезнымі муфтамі, які вёў у бок Троцкай брамы, фрагменты цагляных рэзервуараў і нават падмуркі прамысловай печы (меркавана, былой васкабойні). Акрамя інжынерных камунікацый, было сабрана больш за 1100 гістарычных знаходак: фрагменты паліванай кафлі (зялёнай і паліхромнай), керамічны посуд, манеты часоў Яна Казіміра і Аляксандра II, а таксама гліняныя люлькі для курэння.

Рэвіталізацыя і мастацкая галерэя У 2020—2022 гадах па ініцыятыве Віленскага гарадскога самакіравання на тэрыторыі закінутых крыніц быў рэалізаваны маштабны праект рэвіталізацыі коштам каля 1,4 млн еўра. Бетонныя савецкія рэзервуары былі часткова дэмантаваны, а гістарычная вада Вінграў зноў была выведзена на паверхню — цяпер яна цячэ па адкрытых бетонных латках у выглядзе каскадаў да невялікага басейна. На тэрыторыі плошчай 1,5 гектара былі ўладкаваны пешаходныя дарожкі, аглядныя пляцоўкі з відам на Стары горад, дзіцячыя пляцоўкі і сучаснае асвятленне.

У 2022 годзе, дзякуючы супрацоўніцтву горада з суседнім Музеем МА (заснаваным мецэнатамі Дангуоле і Віктарасам Буткусамі), сквер Вінгры ператварыўся ў экспазіцыю сучаснай скульптуры пад адкрытым небам. Музей перадаў гораду сем скульптур вядомых літоўскіх аўтараў, аб'яднаных тэмай вады. Сярод іх працы лаўрэатаў Нацыянальнай прэміі: «Цюльпан» Пятраса Мазураса, «Пагружаны» Нярыюса Эрмінаса, «Назіральнік» Ёнаса Анічаса, «Востраў» Таўраса Кянсмінаса, «Асукас» Беатрычэ Макявічуце, «Вугры» Мікаласа Саўкаса і «Чорная гума» Вітаўтаса Віржбіцкаса.

Галоўным мастацкім акцэнтам сквера з'яўляецца аб'ект «Вадзяныя лілеі» (стваральніца — вядомая мастачка Северыя Інчыраўскайце-Краўнявічэне). Ён уяўляе сабой сапраўдны прамысловы рэзервуар для вады, вышыты матывамі прэснаводных раслін у архаічнай тэхніцы крыжыка. Скульптура сімвалізуе важнасць гістарычных крыніц для горада і прыцягвае ўвагу да глабальных экалагічных праблем, звязаных з недахопам або лішкам вады ў сучасным свеце.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Геаграфія Вільні Катэгорыя:Гісторыя Вільні Катэгорыя:Крыніцы