Беларусазнаўства ў Латвіі — сукупнасць даследаванняў Беларусі і беларусаў, іх мовы, літаратуры, гісторыі, фальклору, этнаграфіі і культуры, звязаных з тэрыторыяй Латвіі і яе навуковымі, адукацыйнымі і культурнымі асяродкамі. Значную частку латвійскага беларусазнаўства складае вывучэнне беларускай супольнасці краіны, асабліва беларусаў Латгаліі, беларуска-латышскіх моўных і літаратурных сувязей і этнакультурнага памежжа.Apine I. Baltkrievi Latvijā. — Rīga : Latvijas Zinātņu akadēmijas Filozofijas un socioloģijas institūta Etnisko pētījumu centrs, 1995.Грыбоўскі Ю. Беларусы ў Латвіі (1918—1945 гг.). — Беласток : Фонд Kamunikat.org ; Беларускае гістарычнае таварыства, 2026. — 1054 с. — ISBN 978-83-67937-69-6.
Гісторыя беларусазнаўства ў Латвіі звязана са зменамі дзяржаўных межаў. Да 1917 года сучасная тэрыторыя краіны была падзелена паміж адміністрацыйнымі адзінкамі Расійскай імперыі: большая частка латышскіх земляў уваходзіла ў балтыйскія губерні, тады як Латгалія — Дзвінскі, Люцынскі і Рэжыцкі паветы — з 1802 года знаходзілася ў складзе Віцебскай губерні разам са значнай часткай беларускіх земляў.Latgale turpmāk ietilpst Vitebskas guberņā // Latgales dati. Daugavpils Universitāte (дата звароту: 10 верасня 2026). Менавіта паўднёвы ўсход сучаснай Латвіі стаў галоўным полем этнаграфічнага, фальклорнага і дыялекталагічнага вывучэння мясцовых беларусаў, а пасля стварэння незалежнай Латвіі — асноўным асяродкам беларускай адукацыйнай і краязнаўчай дзейнасці.
Гісторыя
Перадумовы да 1918 года
Да стварэння Латвійскай Рэспублікі беларусазнаўства на тэрыторыі сучаснай Латвіі не было сфарміравана як асобны інстытуцыянальны кірунак. Аднак гістарычная прыналежнасць Латгаліі да Віцебскай губерні, непасрэднае суседства з беларускімі землямі і наяўнасць беларускамоўнага насельніцтва абумовілі раннюю цікавасць да моўнай і этнаграфічнай структуры рэгіёна.Jankowiak M. Białorusini Łatgalii — autochtoni czy imigranci? // Acta Albaruthenica. — 2009. — T. 8. — S. 264—274.
Дзвінск, Люцын і навакольныя мясцовасці знаходзіліся ў зоне працяглых беларускіх, латгальскіх, рускіх, польскіх і іншых этнакультурных кантактаў. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя моўная і нацыянальная класіфікацыя насельніцтва гэтай тэрыторыі заставалася складанай, што пазней стала адной з тэм даследаванняў беларускіх і латвійскіх аўтараў.Jēkabsons Ē. Baltkrievi Latvijā 1918.–1940. gadā // Latvijas Vēstures Institūta Žurnāls. — 2001. — Nr. 4. — 104.–133. lpp.
Да ранніх беларуска-латышскіх культурных кантактаў адносіцца цікавасць Райніса да беларускай народнай творчасці. Ён быў знаёмы з беларускім моўным і песенным асяроддзем у Латгаліі і пераклаў беларускую народную песню «Дуда», упершыню апублікаваную па-латышску ў 1924 годзе.Baltkrievs: Rainis un baltkrievi // Latviešu valodas aģentūra (дата звароту: 10 верасня 2026).
Латвійская Рэспубліка (1918—1940)
Найбольш інтэнсіўны ранні этап беларусазнаўства ў Латвіі пачаўся пасля ўтварэння незалежнай Латвійскай Рэспублікі. У 1920-я гады краіна стала адным з асноўных цэнтраў арганізаванага беларускага грамадскага і культурнага жыцця па-за межамі Беларусі; у Латгаліі дзейнічалі беларускія школы, гімназіі, культурна-асветніцкія арганізацыі, выдавецтвы і перыядычны друк.Jankowiak M. Prasa białoruska międzywojennej Łotwy (przegląd wydawnictw) // Studia Białorutenistyczne. — 2021. — T. 15. — S. 11—31. — DOI 10.17951/sb.2021.15.11-31.
Непасрэдная інстытуцыяналізацыя беларусазнаўства адбылася ў 1921 годзе. Створанае ў Даўгаўпілсе культурна-асветніцкае таварыства «Бацькаўшчына» дамаглося арганізацыі летніх настаўніцкіх курсаў у Даўгаўпілсе і Лудзе: на іх запісаліся 73 чалавекі, з якіх 20 скончылі навучанне. У праграму ўваходзілі беларуская мова, гісторыя і геаграфія Беларусі, а таксама гісторыя беларускай літаратуры.Kā Daugavpilī pirms gadsimta radās baltkrievu «Tēvzeme» // LSM.lv. — 2 красавіка 2021.
13 верасня 1921 года Міністэрства асветы Латвіі прыняло рашэнне стварыць Беларускі аддзел, які пачаў дзейнасць 18 кастрычніка. Яго першым кіраўніком стаў Сяргей Сахараў. Аддзел займаўся перадусім арганізацыяй беларускага школьніцтва, якое адначасова стварала асяроддзе для выкладання беларускай мовы, літаратуры, гісторыі і культуры і для краязнаўчай працы.
У 1922 годзе былі адкрыты беларускія гімназіі ў Даўгаўпілсе і Лудзе. Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія і Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія сталі не толькі навучальнымі ўстановамі, але і цэнтрамі культурнай і краязнаўчай дзейнасці: вучні і настаўнікі збіралі фальклор, праводзілі літаратурныя вечары, ставілі беларускія п'есы, рыхтавалі рукапісныя і друкаваныя выданні.Сахараў С. П. Гістарычны нарыс пяцігоддзя Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі за 1922—1927 гг. — Дзвінск, 1927.
Адной з цэнтральных фігур гэтага асяроддзя быў Канстанцін Езавітаў. Ён удзельнічаў у арганізацыі беларускай адукацыі, рэдагаваў выданні «Беларуская школа ў Латвіі» і «Голас беларуса», а таксама быў адным з арганізатараў Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі.Drugoveiko M. Konstantīns Jezovitovs // Nacionālā enciklopēdija. — Актуалізавана 15 чэрвеня 2026. Яго кніга Беларусы ў Латвіі (Рыга, 1927) стала першай спробай сінтэтычнага апісання беларускай супольнасці краіны і яе становішча.Грыбоўскі Ю. Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922—1931) // Беларускі гістарычны агляд. — Т. 23.
Беларускае навукова-краязнаўчае асяроддзе збірала гістарычныя, этнаграфічныя і фальклорныя матэрыялы пра Латгалію. У канцы 1920-х гадоў беларускія краязнаўцы арганізоўвалі экскурсіі, збіралі народныя паданні, апісвалі мясцовасці, фатаграфавалі помнікі і рыхтавалі комплекснае апісанне рэгіёна; краязнаўчая праца канцэнтравалася вакол беларускіх школ, гімназій і рэдакцый перыядычных выданняў.Сучасны стан краязнаўства // Краязнаўства. — Мінск, 1929.
Асобны кірунак сфарміраваў Сяргей Сахараў, які сістэматычна збіраў фальклор беларусаў Латгаліі і Ілукстэншчыны. У 1925—1944 гадах ён перадаў у Латышскае фальклорнае сховішча 2793 адзінкі беларускага фальклору.Par Rīgu Eiropas kultūrā. Latvijas kultūras daudzveidība folkloras krātuves materiālos // Latvijas Vēstnesis. — 1995. Галоўным друкаваным вынікам гэтай працы стаў зборнік Народная творчасць латгальскіх і ілукстэнскіх беларусаў, першы выпуск якога выйшаў у Рызе ў 1940 годзе.Сахараў С. П. Народная творчасць латгальскіх і ілукстэнскіх беларусаў. — Рыга : Выданне Таварыства беларусаў Латвіі, 1940. — Вып. 1. — 160 с.
Развіваліся і лексікаграфічныя праекты. Канстанцін Езавітаў планаваў укласці беларуска-руска-польскі слоўнік, а Сяргей Сахараў стварыў беларуска-руска-латышскі слоўнікавы матэрыял для тлумачэння сабранага ім фальклору; гэтыя працы не былі выдадзены як самастойныя слоўнікі.Baltkrievs // Latviešu valodas aģentūra (дата звароту: 10 верасня 2026).
Важнай пляцоўкай беларусазнаўчай думкі быў беларускамоўны перыядычны друк Рыгі і Даўгаўпілса. У 1920—1933 гадах у Латвіі выходзіў шэраг беларускіх газет і часопісаў, у тым ліку «Голас беларуса», «Беларуская школа ў Латвіі» і «Школьная праца»; на іх старонках друкаваліся матэрыялы па гісторыі, мове, адукацыі, краязнаўстве і культуры.
Пасля дзяржаўнага перавароту Карліса Улманіса ў 1934 годзе ўмовы для дзейнасці нацыянальных меншасцей змяніліся. Беларускія арганізацыі і школьная сетка былі істотна скарочаны, што аслабіла і інстытуцыянальную базу мясцовага беларусазнаўства; да канца 1930-х гадоў большасць створаных у папярэдняе дзесяцігоддзе адукацыйных структур спыніла дзейнасць.
1940—1944 гады
Пасля ўключэння Латвіі ў склад СССР у 1940 годзе беларускія дзеячы спрабавалі аднавіць частку ранейшай адукацыйнай сеткі. У Рызе аднавіла працу беларуская вячэрняя асноўная школа, якую ў 1940—1941 гадах узначальваў Канстанцін Езавітаў, аднак шырокага аднаўлення міжваеннай сістэмы беларускіх школ не адбылося.
Пасля акупацыі Латвіі нацысцкай Германіяй у 1941 годзе акупацыйныя ўлады дазволілі аднавіць беларускую адукацыю ў мясцовасцях са значным беларускім насельніцтвам. Гэтая палітыка была абумоўлена не прызнаннем культурнай аўтаноміі як самастойнай каштоўнасці, а палітычнымі разлікамі акупацыйнай адміністрацыі і імкненнем выкарыстоўваць нацыянальныя супольнасці ў сістэме кіравання акупаванай тэрыторыяй.Grzybowski J. Belarusian education in General District Latvia (1941–1945) // Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej. — 2021. — Vol. 56, No. 3. — P. 57—83. — DOI 10.12775/SDR.2021.EN6.03.
У 1941—1944 гадах у Латвіі дзейнічалі 35 беларускіх пачатковых школ, дзве сярэднія школы і адна сярэдняя сельскагаспадарчая школа, у якіх працавалі каля ста настаўнікаў. Большасць устаноў знаходзілася ў Латгаліі, асабліва ў Даўгаўпілскім і Лудзенскім паветах. У маі 1944 года ў Рызе былі арганізаваны чатырохтыднёвыя курсы павышэння кваліфікацыі беларускіх настаўнікаў.
У гэты ж час працягвалася асобная збіральніцкая праца. Сяргей Сахараў папаўняў свой збор беларускага фальклору Латгаліі і ў 1942, 1943 і 1944 гадах перадаваў новыя матэрыялы ў Латышскае фальклорнае сховішча. Такім чынам, нават ва ўмовах акупацыйнага рэжыму адукацыйная дзейнасць часткова спалучалася з працягам ранейшай фальклорна-этнаграфічнай традыцыі.
Латвійская ССР
Пасля аднаўлення савецкай улады беларуская школьная і грамадская інфраструктура папярэдніх дзесяцігоддзяў была ліквідавана. Сяргей Сахараў быў арыштаваны ў 1945 годзе і асуджаны на пяць гадоў зняволення; пасля вяртання ў Латвію ён ужо не меў магчымасці аднавіць ранейшую навукова-краязнаўчую дзейнасць у ранейшым маштабе. У савецкі пасляваенны перыяд дзяржаўныя навуковыя ўстановы таксама не падтрымлівалі сістэматычнае вывучэнне фальклору нацыянальных меншасцей у той форме, якая існавала ў міжваенны час.
Разам з тым беларуская тэматыка паступова заняла месца ў акадэмічных даследаваннях латышскай літаратуры, славістыкі і міжнацыянальных культурных сувязей. Адной з галоўных даследчыц беларуска-латышскіх літаратурных адносін стала Мірдза Абала, якая ў 1949—1990 гадах працавала ў Інстытуце мовы і літаратуры Акадэміі навук Латвійскай ССР.Mirdza Ābola // Literatūra.lv (дата звароту: 10 верасня 2026).
Мірдза Абала даследавала рэцэпцыю беларускай літаратуры ў Латвіі і латышскай літаратуры ў Беларусі, творчыя сувязі Райніса і іншых латышскіх пісьменнікаў з Беларуссю. У 1975 годзе выйшла яе праца Rainis un baltkrievi, а ў 1977 годзе разам з Дзынтрай Вікснай яна апублікавала кнігу Tā draudzība mūžības ilgumu zin, прысвечаную латышска-беларускім літаратурным сувязям.Tā draudzība mūžības ilgumu zin // Literatūra.lv (дата звароту: 10 верасня 2026).
Абала перакладала на латышскую мову творы Якуба Коласа, Уладзіміра Караткевіча, Сяргея Панізніка і іншых беларускіх аўтараў. Разам з Сяргеем Панізнікам яна падрыхтавала двухтомную анталогію Латышская савецкая паэзія, выдадзеную па-беларуску ў Мінску ў 1984 годзе.
Захоўвалася і крыніцазнаўчая база міжваеннага беларусазнаўства. Латышскае фальклорнае сховішча зберагло калекцыю Сяргея Сахарава і іншыя матэрыялы нацыянальных меншасцей; цяпер яно ўваходзіць у склад Інстытута літаратуры, фальклору і мастацтва Латвійскага ўніверсітэта і з'яўляецца найбуйнейшым у краіне цэнтрам дакументавання, архівавання і даследавання традыцыйнай культуры.Latviešu folkloras krātuve // Latvijas Universitātes Literatūras, folkloras un mākslas institūts (дата звароту: 10 верасня 2026).
Пасля 1991 года
Пасля аднаўлення незалежнасці Латвіі беларусазнаўства развівалася ў некалькіх формах: як акадэмічнае вывучэнне гісторыі і культуры беларускай меншасці, як даследаванне латышска-беларускіх сувязей, як славістыка і даследаванне памежжа, а таксама ў рамках беларускай культурнай і адукацыйнай дзейнасці.
Адной з першых абагульняльных прац новага перыяду стала манаграфія Ілгі Апінэ Baltkrievi Latvijā (1995), прысвечаная гісторыі і становішчу беларусаў Латвіі. Гісторыю беларускай супольнасці ў 1918—1940 гадах сістэматычна даследаваў латвійскі гісторык Эрыкс Екабсанс; пазней да вывучэння міжваеннай і ваеннай гісторыі беларусаў Латвіі далучыліся даследчыкі з Беларусі, Польшчы і іншых краін.