Мёнхегоф () — населены пункт, раней самастойная абшчына, цяпер частка абшчыны Эспенау ў раёне Касель зямлі Гесэн, Германія. Размешчаны прыкладна за 8,5 км на паўночны захад ад Каселя, паміж масівамі Габіхтсвальд на паўднёвым захадзе і Райнгардсвальд на паўночным усходзе.
У гады Другой сусветнай вайны на захад ад Мёнхегофа дзейнічаў лагер прымусовай працы прадпрыемства Henschel, з якога пасля вайны ўзнікла паселішча Шэферберг. У 1945—1949 гадах у былых лагерных бараках існаваў адзін з буйнейшых у амерыканскай зоне лагераў для перамешчаных асоб з пераважна рускамоўным насельніцтвам; у 1947—1949 гадах у ім жыла таксама арганізаваная беларуская група.Kuhlmann-Smirnov A. „Stiller als Wasser, tiefer als Gras“. Zur Migrationsgeschichte der russischen Displaced Persons in Deutschland nach dem Zweiten Weltkrieg. — Bremen: Forschungsstelle Osteuropa an der Universität Bremen, 2005. — S. 46—49. — (Arbeitspapiere und Materialien; Nr. 68). — ISSN 1616-7384.Вініцкі А. Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — Раздзел «ДП-лягер Алендорф — Мэнхэнгоф — Альтэнштат».
Геаграфія Плошча былой абшчыны Мёнхегоф складае 3,52 км², вышыня населенага пункта — каля 242 м над узроўнем мора (239—263 м). На ўсход ад забудовы праходзіць адкрытая ў 1848 годзе чыгунка Касель — Варбург, на захадзе — федэральная аўтадарога B 83.
З Мёнхегофам непасрэдна злучана паселішча Шэферберг (), якое ўзнікла пасля Другой сусветнай вайны на тэрыторыі былога лагера прымусовай працы. Пры ўтварэнні Эспенау ў 1970 годзе Шэферберг належаў да Гогенкірхена, цяпер яго тэрыторыя знаходзіцца ў кадастравай акрузе Мёнхегофа.
Гісторыя
Ад Сярэдневякоўя да XX стагоддзя Папярэднікам Мёнхегофа было паселішча Гадэбрахтсгаўзен (), якое, паводле мясцовай гістарычнай традыцыі, узнікла яшчэ да 1100 года. У вопісе ўладанняў манастыра Гельмарсгаўзен за 1145 год яно згадваецца ў формах Hadubrachtshusen, Hathabratesusun і Hadebrechtshusun. Каля 1200 года паселішча апусцела.
У 1216 годзе цыстэрцыянскі манастыр Гардэгаўзен каля Варбурга заснаваў тут гаспадарчы двор, якім кіравалі два манахі. Каля 1500 года двор называўся Mönchhof («манаскі двор»), у 1503 годзе засведчана форма Monchhofe, а з 1767 года — сучасная назва Mönchehof.
Пасля Рэфармацыі ў 1527 годзе манастырскі маёнтак быў ліквідаваны. Пасля некалькіх змен уласнікаў у 1776 годзе ён перайшоў да гесэнскага ландграфа і стаў дзяржаўным маёнткам. Ад старога комплексу захаваўся так званы Мёнхсгаўс () — мураваны будынак, асноўная захаваная субстанцыя якога паводле дэндрахраналагічнага даследавання адносіцца да XV стагоддзя; у 1770 годзе будынак істотна перабудавалі, а ў 1894 годзе да яго далучылі двухпавярховы цагляны панскі дом.
У XIX стагоддзі на тэрыторыі Мёнхегофа пэўны час здабывалі гліну. Значны ўплыў на развіццё населенага пункта мела адкрыццё чыгункі: у 1848 годзе праз Мёнхегоф прайшоў першы цягнік з Каселя ў Грэбенштайн.
У 1906—1907 гадах была пабудавана евангелічная царква — неагатычная зальная пабудова прыкладна на 250 месцаў. Закладка падмурка адбылася ў сакавіку 1906 года, асвячэнне — 4 жніўня 1907 года. На старонцы гісторыі абшчыны Эспенау пададзены 1900 год, аднак спецыялізаваныя царкоўныя крыніцы дакументуюць будаўніцтва ў 1906—1907 гадах.
1 снежня 1970 года самастойныя да таго часу абшчыны Мёнхегоф і Гогенкірхен добраахвотна аб’ядналіся ў новую абшчыну Эспенау.
Лагер прымусовай працы Шэферберг
У 1943 годзе прадпрыемства Henschel пачало будаваць на Шэфербергу лагер для замежных прымусовых рабочых. У выніку комплекс налічваў 27 баракаў даўжынёй каля 50 м і шырынёй каля 10 м; частка была мураваная, частка — драўляная. Саміх прымусовых рабочых выкарыстоўвалі і пры будаўніцтве лагера.
Лагер пачаў дзейнічаць 25 верасня 1944 года. У ім утрымлівалася прыблізна 1600—2000 чалавек, якія пераважна працавалі на заводзе № 3 Henschel на паўночнай ускраіне Каселя. Сярод вязняў і прымусовых рабочых былі французы, нідэрландцы, бельгійцы, палякі, італьянцы, рускія, сербы і выхадцы з краін Балтыі; напрыканцы вайны толькі французаў было каля 1400.
Умовы ўтрымання былі цяжкімі; распаўсюджваліся тыф, сухоты і іншыя хваробы, бракавала харчавання і адзення. Паводле GedenkstättenRundbrief, ад 25 верасня 1944 года да першых дзён пасля вызвалення памерла не менш за 85 чалавек, у тым ліку 29 французаў; у мясцовым даследаванні, апублікаваным HNA, называецца не менш за 84 памерлых. Ахвяр хавалі на лясных могілках каля лагера.
Крыніцы таксама па-рознаму датуюць непасрэднае вызваленне Шэферберга: GedenkstättenRundbrief называе 1 красавіка 1945 года, а мясцовая хроніка, выкарыстаная HNA, паведамляе пра прыбыццё амерыканскіх салдат увечары 4 красавіка; паводле апошняй, было вызвалена каля 1550 ваеннапалонных і цывільных прымусовых рабочых.
Пасля вайны баракі не былі знесены. Спачатку яны сталі жыллём для замежных перамешчаных асоб і эмігрантаў, пазней — для нямецкіх бежанцаў, выгнанцаў і людзей, якія страцілі жыллё ў выніку бамбардзіровак. Паступова лагерная забудова ператварылася ў жылое паселішча Шэферберг; частка перабудаваных мураваных баракаў захавалася.
Лагер для перамешчаных асоб
Стварэнне і арганізацыя Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны на тэрыторыі былога лагера прымусовай працы быў створаны лагер для перамешчаных асоб. Даследчыца Анэ Кульман-Смірнова адносіць Мёнхегоф разам са Шляйсгаймам-Фельдмохінгам у Мюнхене і Фюсенам да асноўных «рускіх» DP-лагераў амерыканскай зоны Германіі.
Ядром лагера стала група бежанцаў, звязаная з антысавецкім Народна-працоўным саюзам расійскіх салідарыстаў (НТС), у тым ліку Яўген Раманаў і Канстанцін Болдыраў. Напрыканцы вайны група знаходзілася ў Нідэрзаксверфене каля Нордгаўзена ў Цюрынгіі. Даведаўшыся ў пачатку чэрвеня 1945 года пра будучую перадачу Цюрынгіі савецкай акупацыйнай адміністрацыі, яна арганізавана перайшла ў амерыканскую зону і заняла пустыя баракі на Шэфербергу.
Амерыканскія ўлады спачатку палічылі комплекс непрыдатным для пражывання, аднак пасля правядзення санітарных работ дазволілі яго засяленне. Лагер атрымаў статус UNRRA, а пазней перайшоў пад апеку Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў (IRO); з ім былі звязаны і меншыя лагеры ў наваколлі Каселя.
Колькасць жыхароў хутка павялічвалася. У гісторыі выдавецтва «Посев» адзначана, што за першы год яна вырасла прыкладна з 500 да 2500 чалавек; даследаванне Кульман-Смірновай таксама называе каля 2500 жыхароў.Артёмова А., Артёмов А. Издательство «Посев»: 1945—1985. — Frankfurt am Main: Possev-Verlag, 1985. — С. 5—6. — ISBN 3-7912-2007-1.
Побач з адміністрацыяй міжнародных арганізацый дзейнічала лагернае самакіраванне. Яго ўзначальваў Канстанцін Болдыраў, прадстаўнік даваеннай рускай эміграцыі; культурна-асветным аддзелам кіраваў журналіст Яўген Раманаў (Астроўскі). Паводле гісторыі «Посева», прадстаўнікі даваеннай эміграцыі, якія ведалі заходнія мовы і мелі сувязі за межамі Германіі, адыгрывалі істотную ролю ў перамовах з акупацыйнымі ўладамі і ў супрацьдзеянні прымусовай рэпатрыяцыі жыхароў лагера.
Мёнхегоф пазіцыянаваўся як «рабочы» лагер: яго жыхары выконвалі працы для амерыканскай адміністрацыі і нямецкіх устаноў. Яны працавалі на амерыканскім ваенным аэрадроме Ротвестэн, удзельнічалі ў аднаўленні гарадской бальніцы і каналізацыі Каселя. У самім лагеры рабочыя брыгады пабудавалі царкву і яшчэ чатыры баракі, пераабсталёўвалі жылыя памяшканні, стварылі стайні прыкладна на 50 коней, рускую лазню, амбулаторыю, пральню, шавецкую і цырульную майстэрні, дзейнічаў уласны транспарт.
Рэлігійнае, адукацыйнае і культурнае жыццё Спачатку праваслаўную царкву ўладкавалі ў адным з баракаў, пазней была пабудавана асобная драўляная царква. Святар Мітрафан Зноска і рэгент Яўген Евец прывезлі ў лагер царкоўныя рэчы з праваслаўнага храма ў Брэсце.
У першыя пасляваенныя гады ў лагеры дзейнічалі тры дзіцячыя садкі і тры пачатковыя школы, якія наведвалі 395 дзяцей, а таксама гімназія са 125 вучнямі. Існаваў рускі скаўцкі рух; для дарослых праводзіліся моўныя курсы і пачатковая прафесійная падрыхтоўка па электратэхніцы, радыётэхніцы, механіцы і тэхнічным чарчэнні.
Дзейнічалі хор, аркестр і тэатр, ладзіліся лекцыі, канцэрты, балетныя выступленні і мастацкія выставы. Выходзіў лагерны інфармацыйны бюлетэнь на рускай мове, у якім пераказвалі радыёперадачы з Лондана, Нью-Ёрка, Парыжа і Масквы і друкавалі лагерныя навіны. Рататарным спосабам выдаваліся школьныя падручнікі і даведачныя матэрыялы.
У Мёнхегофе ў 1945 годзе ўзнікла выдавецтва «Посев», звязанае з НТС. Першы нумар аднайменнага рускамоўнага штотыднёвіка выйшаў 11 лістапада 1945 года накладам 200 асобнікаў; выдавецкая дзейнасць, пачатая ў лагеры, пазней працягнулася па-за ім.
У сакавіку 1947 года падчас праверкі статусу перамешчаных асоб больш за палову жыхароў Мёнхегофа страціла статус DP і была пераведзена ў лагеры для нямецкіх бежанцаў; сярод іх былі многія ўдзельнікі НТС і амаль усё ранейшае кіраўніцтва лагера. Кульман-Смірнова адзначае, што, нягледзячы на моцнае самакіраванне і параўнальна нізкі ўзровень міжэтнічных канфліктаў, палітычная актыўнасць часткі жыхароў выклікала падазронасць акупацыйнай адміністрацыі.
Беларуская прысутнасць Арганізаваная беларуская група пераехала ў Мёнхегоф улетку 1947 года з польскага DP-лагера ў Алендорфе каля Марбурга. Алесь Вініцкі характарызаваў Мёнхегоф як шматнацыянальны лагер, у якім найбольшую групу складалі рускія і ў іх руках знаходзілася лагерная адміністрацыя.
У верасні 1947 года пачала дзейнічаць беларуская пачатковая школа. У чатырох класах вучылася 15 дзяцей, настаўнікамі былі Софія Дубяга і інжынер Часлаў Ханяўка. У навучальным годзе 1948/49 колькасць вучняў засталася такой самай: 10 хлопчыкаў і 5 дзяўчынак; школа працавала да пераезду беларускай групы ўвесну 1949 года.
Разам з беларусамі з Алендорфа пераехаў 5-ы Сцяг Згуртавання беларускіх скаўтаў на чужыне. Ён быў створаны 22 студзеня 1947 года з 22 скаўтаў і скаўтак — дзвюх дружын хлопцаў і адной дружыны дзяўчат. У Мёнхегофе скаўты працягвалі дзейнасць; у жніўні 1947 года яны ўдзельнічалі ў летніку, арганізаваным ІМКА (YMCA).
Пры клубе ІМКА існавала беларуская секцыя. Паводле ўспамінаў Расціслава Палчанінава, беларусы ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы лагернага выдання «Единство» і выпускалі ўласны часопіс «Праваслаўны беларус».Полчанинов Р. В. ИМКА в Менхегофе 1946—1949 гг.. Існаванне рэлігійнага беларускага выдання «Праваслаўны беларус» у пасляваеннай Германіі пацвярджаецца таксама «Беларускай энцыклапедыяй».
У 1948 годзе ў Мёнхегофе пачаў выходзіць беларускі двухтыднёвік «Голас Беларуса». Да лютага 1949 года выйшла сем нумароў; на яго старонках, сярод іншага, абмяркоўвалася паралельнае выкарыстанне ў беларускай мове кірыліцы і лацінкі. У даследаванні Ніны Баршчэўскай месца выдання пазначана формай Менхегоф.Баршчэўская Н. Роля дыяспары ў захаваньні й разьвіцьці беларускае мовы // Kamunikat.org.
Увесну 1949 года беларуская група была пераведзена з Мёнхегофа ў польскі лагер Альтэнштат у Верхняй Баварыі. Беларуская пачатковая школа працягнула там працу і скончыла навучальны год у чэрвені; улетку 1949 года беларусаў з Альтэнштата перавезлі ў беларускі DP-лагер у Розенгайме.
Ліквідацыя лагера З другой паловы 1940-х гадоў жыхары Мёнхегофа паступова эмігравалі ў іншыя краіны або пераводзіліся ў іншыя лагеры. Паводле ўспамінаў Расціслава Палчанінава, лагер Мёнхегоф быў канчаткова ліквідаваны 12 красавіка 1949 года, а жыхароў, якія заставаліся, перавялі ў Шляйсгайм-Фельдмохінг каля Мюнхена.
Пасля ліквідацыі DP-лагера тэрыторыя Шэферберга выкарыстоўвалася для размяшчэння нямецкіх выгнанцаў і бежанцаў. Былыя лагерныя будынкі паступова былі перабудаваны ў жылыя дамы, і Шэферберг стаў пастаянным паселішчам.
Інфраструктура У Мёнхегофе дзейнічае пачатковая школа. Чыгуначная станцыя Эспенау-Мёнхегоф знаходзіцца на лініі Касель — Варбург.
Станцыю абслугоўвае лінія RT1 сістэмы RegioTram Kassel, якая злучае Мёнхегоф з Каселем, Грэбенштайнам, Хофгайсмарам і іншымі населенымі пунктамі рэгіёна.
Славутасці