Сістэ́ма пісьма — упарадкаваная сістэма графічных, а ў асобных выпадках тактыльных знакаў і правіл іх выкарыстання, прызначаная для фіксацыі і перадачы моўных выказванняў. У беларускай лексікаграфічнай традыцыі пісьмо ў гэтым значэнні вызначаецца як сістэма графічных знакаў для перадачы і занатавання маўлення. Пісьмо дазваляе перадаваць моўную інфармацыю па-за непасрэднай сітуацыяй маўлення і захоўваць яе ў часеCoulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. — Cambridge: Cambridge University Press, 2003. — 270 p. — ISBN 0-521-78217-1..
Асноўнай функцыянальнай адзінкай сістэмы пісьма з'яўляецца графема. У розных сістэмах графемы могуць суадносіцца з рознымі адзінкамі мовы — фанемамі, складамі, марфемамі, словамі або іх спалучэнняміThe World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — 920 p. — ISBN 0-19-507993-0.. Канкрэтны візуальны выгляд графемы называецца гліфам; адна графема можа мець некалькі графічных варыянтаўMeletis D. The Nature of Writing: A Theory of Grapholinguistics. — Brest: Fluxus Editions, 2020. — DOI: 10.36824/2020-meletis..
Сістэма пісьма непарыўна звязана з пэўнай мовай або мовамі, аднак не з'яўляецца простым графічным капіраваннем вуснага маўлення. Яна можа захоўваць гістарычныя, марфалагічныя і іншыя адрозненні, якія не заўсёды непасрэдна адпавядаюць сучаснаму вымаўленню, а таксама ўключае арфаграфічныя і пунктуацыйныя нормы.
Сістэма пісьма і пісьмо
У сучаснай графалінгвістыцы часта адрозніваюць пісьмо або скрыпт () як надмоўны набор графічных знакаў агульнага паходжання і сістэму пісьма () як спосаб выкарыстання такога набору для канкрэтнай мовы разам з правіламі яго функцыянавання. Тэрміналогія ў розных даследчых традыцыях не цалкам уніфікаванаяMeletis D., Dürscheid C. Writing Systems and Their Use: An Overview of Grapholinguistics. — Berlin; Boston: De Gruyter Mouton, 2022. — ISBN 978-3-11-075777-4..
Юнікод таксама вызначае пісьмо (script) як сукупнасць літар і іншых пісьмовых знакаў, якія маюць агульную графічную гісторыю і выкарыстоўваюцца ў сістэмах пісьма адной або некалькіх моў. Напрыклад, лацінскае пісьмо з'яўляецца агульнай графічнай асновай для сістэм пісьма шматлікіх моў, але набор літар і правапісныя правілы ў беларускай лацінцы, польскай, нямецкай, французскай і іншых мовах адрозніваюцца.
Аналагічна арабскае пісьмо — шырокая графічная традыцыя, якой карыстаюцца для арабскай, персідскай, урду, пушту і іншых моў, тады як арабскі алфавіт — канкрэтны 28-літарны алфавіт арабскай мовы. Паняцце алфавіт таму вузейшае за паняцце сістэмы пісьма: алфавіт — гэта ўпарадкаваны набор літар, а сістэма пісьма ахоплівае таксама правілы іх выкарыстання і суадносін з адзінкамі мовы.
Складнікі сістэмы пісьма
Для функцыянавання сістэмы пісьма патрэбны набор асноўных знакаў і прынятыя ў моўнай супольнасці правілы іх выкарыстання. Сукупнасць такіх правіл у стандартызаванай пісьмовай мове ў значнай ступені ахопліваецца паняццем арфаграфіі.
Асноўнымі паняццямі пры апісанні сістэм пісьма з'яўляюцца: графема — мінімальная функцыянальная адзінка пісьма; гліф — канкрэтная графічная форма, у якой рэалізуецца графема; літара — графема алфавітнай або блізкай да яе сістэмы; лагаграма — знак, звязаны з лексічнай або марфемнай адзінкай; складовы знак — знак, які перадае склад або мору; дыякрытычны знак — дадатковы графічны элемент, які змяняе або ўдакладняе функцыю асноўнага знака; пунктуацыя — сістэма дапаможных знакаў і правіл, якія ўдзельнічаюць у структурным і сэнсавым афармленні пісьмовага тэксту.
Суадносіны паміж графемамі і адзінкамі мовы не абавязкова адназначныя. Адна графема можа мець некалькі гукавых значэнняў, а адна фанема — перадавацца некалькімі графемамі або іх спалучэннем; пісьмо можа таксама адлюстроўваць марфемную будову слова, граматычныя катэгорыі і гістарычнае паходжанне напісання.
Пісьмо пераважна ўспрымаецца зрокава, але гэта не абавязковая яго ўласцівасць. Брайля пісьмо выкарыстоўвае рэльефна-кропкавыя знакі, якія счытваюцца дотыкам, і функцыянальна выконвае тыя ж задачы фіксацыі мовы, што і візуальныя сістэмы.
Узнікненне і развіццё
Пісьму папярэднічалі розныя сістэмы графічнай і прадметнай камунікацыі, якія ў сучаснай навуковай літаратуры часта аб'ядноўваюць паняццем протапісьмо. Яны маглі перадаваць колькасць, прыналежнасць, падзеі або асобныя паняцці, але не давалі магчымасці сістэматычна зафіксаваць адвольнае выказванне пэўнай мовыThe First Writing: Script Invention as History and Process / ed. S. D. Houston. — Cambridge: Cambridge University Press, 2004. — ISBN 978-0-521-83861-0..
Пісьмо ўзнікала незалежна ў некалькіх рэгіёнах. Да незалежных цэнтраў яго ўзнікнення даследчыкі адносяць прынамсі Месапатамію, Егіпет, Кітай і Месаамерыку. Найстаражытнейшыя вядомыя сістэмы пісьма Месапатаміі і Егіпта пачалі фарміравацца прыкладна ў канцы IV тысячагоддзя да н. э..
У паўднёвай Месапатаміі каля 3300—3200 гадоў да н. э. развіваліся раннія формы запісу, з якіх узнік клінапіс. Першапачатковая сістэма была звязана найперш з гаспадарчым улікам, але паступова знакі сталі выкарыстоўвацца для перадачы моўных адзінак; у III тысячагоддзі да н. э. клінапіс стаў складанай славесна-складовай сістэмай. Пазней клінапіс быў прыстасаваны для акадскай, хецкай, хурыцкай, эламскай, урарцкай і іншых моў.
У Егіпце пісьмо засведчана прыкладна з 3250 года да н. э.; егіпецкія іерогліфы і месапатамскае пісьмо лічацца дзвюма найстаражытнейшымі вядомымі незалежнымі традыцыямі пісьма. Кітайская сістэма пісьма незалежна сфарміравалася ва Усходняй Азіі; разгорнутыя тэксты на варажбітных касцях надзейна засведчаны ў эпоху Шан у канцы II тысячагоддзя да н. э.. Незалежная традыцыя пісьма ўзнікла таксама ў Месаамерыцы, дзе пазней развіліся, між іншым, сістэмы сапатэкаў і пісьмо мая.
Важным механізмам пераходу ад малюнка або ўмоўнага знака да знака мовы быў рэбусны прынцып: знак, першапачаткова звязаны з пэўным прадметам або паняццем, пачынаў ужывацца дзеля яго гучання і мог перадаваць іншае слова з падобным вымаўленнем. Такі пераход дазволіў графічна прадстаўляць не толькі канкрэтныя прадметы, але і шырокае кола моўных форм і граматычных элементаў.
Каля II тысячагоддзя да н. э. на Блізкім Усходзе ўзніклі раннія сістэмы, у якіх невялікі набор знакаў выкарыстоўваўся для перадачы асобных зычных. З гэтай традыцыяй звязана развіццё фінікійскага пісьма, а праз яго — многіх пазнейшых алфавітных сістэм; грэчаскі алфавіт сістэматычна ўключыў літары для галосных. Значная частка сучасных сістэм пісьма ўзнікла не незалежна, а праз перайманне і прыстасаванне ранейшых графічных традыцый да новых моў.
Класіфікацыя
Сістэмы пісьма звычайна класіфікуюць паводле таго, з якімі адзінкамі мовы пераважна суадносяцца іх графемы. Паколькі ў рэальных сістэмах часта адначасова дзейнічаюць некалькі прынцыпаў, такая класіфікацыя паказвае перш за ўсё дамінуючы спосаб арганізацыі пісьма.
Тып Асноўная адзінка, якая перадаецца Прыклады Асаблівасці Славеснае, або лагаграфічнае слова або марфема кітайскія іерогліфы Знак у асноўным звязаны з лексічнай або марфемнай адзінкай; пры гэтым знакі могуць утрымліваць таксама фанетычныя кампаненты Складовае склад або мора японскія кана, пісьмо чэрокі Асобны знак звычайна перадае склад або мару Кансанантнае, або абджад пераважна зычная фанема арабскі алфавіт, яўрэйскі алфавіт Асноўныя літары перадаюць пераважна зычныя; спосабы перадачы галосных залежаць ад канкрэтнай сістэмы Алфавітнае зычная або галосная фанема грэчаскі алфавіт, лацінскае пісьмо, кірыліца Галосныя і зычныя ў асноўным перадаюцца раўнапраўнымі літарамі Абугіда спалучэнне зычнага з уласцівым яму галосным Дэванагары, бенгальскае, эфіопскае пісьмо Базавы знак звычайна абазначае зычны з пэўным галосным, а іншыя галосныя перадаюцца сістэматычнымі мадыфікацыямі знака
Славесныя і змешаныя сістэмы
Тэрміны лагаграфічнае і славеснае пісьмо традыцыйна ўжываюцца для сістэм, дзе значная частка знакаў суадносіцца са словамі або марфемамі. У сучаснай літаратуры таксама выкарыстоўваецца тэрмін марфаграфічнае пісьмо, паколькі асобны знак часта адпавядае не цэламу слову ва ўсіх яго формах, а марфеме.
Кітайскае пісьмо звычайна адносяць да гэтай групы, аднак яго нельга разглядаць як сістэму «малюнкаў паняццяў»: значная частка кітайскіх знакаў мае як семантычны, так і фанетычны кампанент, а графемы звязаны з канкрэтнымі адзінкамі кітайскай мовыDeFrancis J. Visible Speech: The Diverse Oneness of Writing Systems. — Honolulu: University of Hawaiʻi Press, 1989. — ISBN 0-8248-1207-7.. Старажытны клінапіс і егіпецкае пісьмо таксама спалучалі знакі з рознымі функцыямі і не былі выключна «ідэаграфічнымі» сістэмамі.
Складовыя сістэмы
У складовым пісьме асобная графема перадае склад або мару. У беларускай лексікаграфіі складовае пісьмо вызначаецца як сістэма, знакі якой перадаюць склады, а не асобныя гукі. Да найбольш вядомых сучасных прыкладаў належаць японскія хірагана і катакана, якія разам з кітайскімі знакамі выкарыстоўваюцца ў змешанай сістэме японскай мовы.
Колькасць знакаў у складовай сістэме залежыць ад магчымай структуры склада ў мове. Таму мовы з адносна абмежаваным наборам магчымых складоў лягчэй прадстаўляць чыстым складовым пісьмом, чым мовы з вельмі вялікай колькасцю складовых камбінацый.
Абджады, алфавіты і абугіды
У алфавітных у шырокім сэнсе сістэмах графемы звязаны пераважна з сегментнымі гукавымі адзінкамі. У класіфікацыі, распрацаванай Пітэрам Дэніэлсам, адрозніваюцца абджад, алфавіт і абугідаDaniels P. T. Fundamentals of Grammatology // Journal of the American Oriental Society. — 1990. — Vol. 110, № 4. — P. 727—731..
У абджадах асноўныя літары прадстаўляюць пераважна зычныя: так арганізаваны, у прыватнасці, арабскі і яўрэйскі алфавіты. У алфавітах галосныя і зычныя перадаюцца знакамі аднаго асноўнага рангу; да іх належаць грэчаскі алфавіт і большасць сістэм на аснове лацінскага пісьма і кірыліцы. У абугідах базавы знак звычайна перадае зычны разам з уласцівым галосным, а іншы галосны пазначаецца змяненнем або дапаўненнем асноўнага знака; такі прынцып характэрны для многіх сістэм індыйскага пісьма.
Піктаграфія і ідэаграфія
У старэйшых класіфікацыях піктаграфію і ідэаграфічнае пісьмо часта вылучалі як самастойныя раннія тыпы пісьма. Такая тэрміналогія захоўваецца і ў частцы энцыклапедычнай літаратуры; напрыклад, у БелЭн раннія этапы развіцця клінапісу характарызуюцца як ідэаграфічна-рэбусныя.
У сучасным лінгвістычным разуменні істотнай мяжой лічыцца здольнасць сістэмы сістэматычна прадстаўляць моўныя выказванні. Таму малюнкавыя і мнеманічныя сістэмы, якія перадаюць інфармацыю без абавязковай сувязі з канкрэтнай моўнай формай, часта разглядаюцца як протапісьмо або іншыя семіятычныя сістэмы, а не як поўнафункцыянальнае пісьмо.
Сістэмы пісьма і мовы
Адна сістэма графічных знакаў можа выкарыстоўвацца для многіх моў. Лацінскае пісьмо было прыстасавана да вялікай колькасці моў шляхам змены значэння літар, стварэння новых літар і дыякрытычных знакаў, выкарыстання дыграфаў і выпрацоўкі асобных арфаграфічных норм. Падобным чынам арабскае пісьмо было прыстасавана да персідскай, урду, пушту і многіх іншых моў.
Адна мова, у сваю чаргу, можа выкарыстоўваць некалькі сістэм пісьма. Напрыклад, сербская мова мае кірылічную і лацінскую графічныя традыцыі, а ў японскім тэксце адначасова выкарыстоўваюцца кітайскія знакі, хірагана і катакана. Змена або рэфармаванне пісьма таму не азначае змены самой мовы.
Беларуская мова
Асноўнай графічнай сістэмай сучаснай беларускай мовы з'яўляецца кірыліца, на аснове якой сфарміраваны беларускі алфавіт. У сучасным беларускім алфавіце 32 літары; графічная і арфаграфічная сістэмы складаліся гістарычна і змяняліся разам з развіццём пісьмовай беларускай мовы.