Сегед

Се́гед () — горад на поўдні Венгрыі. Адміністрацыйны цэнтр медзье Чанград. Насельніцтва — 161 921 чалавек (2014), Сегед — трэці па насельніцтве горад у краіне пасля Будапешта і Дэбрэцэна. Размешчаны на абодвух берагах ракі Ціса на поўдзень ад месца ўпадзення ў яе ракі Мараш (Мурэш).

Назва Існуе некалькі версій паходжання сучаснай назвы горада. Па адной з версій назва паходзіць ад састарэлага венгерскага слова szeg, якое азначае «кут», г.зн. знаходзіцца ў месцы павароту рэчышча ракі Ціса. Па іншай версіі, назва паходзіць ад слова sziget, што азначае «востраў» па-венгерску. Некаторыя даследчыкі адзначаюць, што слова szeg азначае «цёмна-русы» (sötétszőkés) — адсылка на колер вады, у месцы, дзе злучаюцца рэкі Ціса і МарашOn etymology .

Гісторыя Сегед і яго наваколлі заселеныя з часоў неаліту (5000 г. да н.э.). Рымскі імператар Траян захапіў Дакію ў 106 годзе н.э., адкуль у асноўным вывозілі соль і золата. Неўзабаве рымляне наладзілі сувязь паміж правінцыямі Дакія і Панонія. Важнай кропкай на дарозе паміж дзвюма правінцыямі быў Парціскум (сучасны Сегед). Магчыма, што галоўная рэзідэнцыя Атылы была дзесьці ў гэтай мясцовасці.

Разнастайны ландшафт спрыяў засяленню венграў. Упершыню Сягед згадваецца ў грамаце 1183 года ў сувязі з саляным суднаходствам па рацэ Мараш. Яшчэ кароль Іштван I прызнаў важнасць салянага суднаходства па Марашы, што прывяло да ўмацавання гэтага рэгіёну, а Сегед стаў квітнеючым паселішчам, дзе сыходзіліся важныя водныя і сухапутныя шляхі. Горад быў найбольш прыдатным месцам для гандю соллю, сплаўленай уніз па Марашы з Трансільваніі.

Падчас мангольскага нашэсця жыхары горада схаваліся ў бліжэйшых балотах, а пасля таго, як небяспека мінула, вярнуліся і адбудавалі свой разбураны горад. Кароль Бэла IV у 1246 годзе надаў Сегеду статус горада. Тады Сегед атрымаў прывілеі Буды і Секешфехервара. Каралеўскі каменны замак у Сегедзе быў пабудаваны паміж 1260 і 1280 гадамі і абараняў шлях дастаўкі солі. Падчас праўлення Людовіка І Сегед стаў найважнейшым горадам Паўднёвай Венгрыі, і яго стратэгічнае значэнне ўзрасло з набліжэннем турэцкай пагрозы. Кароль Жыгімонт Люксембургскі абнёс горад сцяной. У 1498 годзе Сегед атрымаў статус вольнага каралеўскага горада.

Найстаршая пячатка горада датуецца 1460 годам, а вольным каралеўскім горадам Сегед стаў на дзяржаўным сходзе ў Будзе ў 1498 годзе. Як такі, ён плаціў каралеўскай казне 2000 форынтаў штогод, больш, чым любы іншы вольны каралеўскі горад. Сялянскія войскі Дзьёрдзя Дожы не адважыліся атакаваць яго ў 1514 годзе, а абмінулі. У 1516 годзе горад быў спустошаны вялікім пажарам.

У 1522 годзе насельніцтва Сегеда складала 7000 жыхароў.

Асманскі перыяд

У 1525 і 1526 гадах турэцкае войска прайшло праз горад, разрабавала яго, а затым захапіла зімой 1542-43 гадоў. Сулейман I адрамантаваў і ўмацаваў разбураны замак. Міхай Тот, кіраўнік вайсковага атрада і ўцёклы галоўны суддзя горада, у 1552 годзе спрабаваў штурмам вярнуць замак, але ягоная спроба скончылася вялікай няўдачайГісторыя Сегеда 1. Ад пачаткаў да 1686 года, рэд.: Юла Крыштó, Сегед, Бібліятэка Самодзьі, 1983, с. 508—533..

Падчас турэцкага панавання насельніцтва Сегеда значна рассялілася. Багатыя і адукаваныя сем’і збеглі ў Дэбрэцэн, Кашшу, Надзьсомбат. Адначасова пачалася іміграцыя турэцкіх, паўднёваславянскіх, рагузанскіх лацінскіх этнічных элементаў у Сегед, якія пачалі злівацца з венгерскім насельніцтвам Сегеда ўжо падчас панавання. Значная частка насельніцтва, якая не ўцякла займалася рыбалоўствам і жывёлагадоўляй. Сегед стаў турэцкім казённым горадам, гэта значыць плаціў падаткі султану.

Увесну 1686 года генерал Мерсі разбіў тут туркаў і ледзь не захапіў Імрэ Цёкёлі. 22 кастрычніка таго ж года, пасля працяглай аблогі генералам Дэ ла Верк, турэцкі гарнізон здаў замак, і такім чынам горад быў вызвалены ад турэцкага панавання. У той час у ім пражывала 2000 жыхароў.

Габсбургскі і аўстрыйскі перыяды 19 красавіка 1700 года кароль Леапольд прызначыў Ёзафа Мюлера, венскага прыдворнага камерна-палатнага пісара, вагаўніком у Сегедскі саляное ўпраўленне, з гэтага часу транспарціроўка і продаж солі сталі больш значнымі. Саляное ўпраўленне патрабавала ўсё большую плошчу для саляных свірнаў і таму проста займаў гарадскія ўчасткі. З-за гэтага адбылося некалькі канфліктаў паміж горадам і казной, але горад ніколі не атрымліваў кампенсацыі ад казны.

У 1704 годзе Ферэнц Ракоцы II абложваў замак, які абараняў Ёган Фрыдрых фон Глобіц. У 1708 годзе горад спустошыла чума, а ў 1712 годзе — паводка.

У 1715 годзе Сегед вярнуў сабе статус вольнага каралеўскага горада. 21 мая 1719 года ён атрымаў грамату аб прывілеях і цяперашні герб ад караля Карла III. Гэты дзень грамадзяне горада штогод адзначаюць як Дзень города. У той жа час імператар сваім указам 1723 года прызначыў Сегед рэзідэнцыяй Чанадскай дыяцэзіі, але ў 1738 годзе ён быў пазбаўлены гэтага статусу.

На працягу наступных гадоў Сегед моцна развіваўся. У 1719 годзе ў горад прыбылі піярысцкія манахі, заснавалі гімназію, праводзілі навуковыя лекцыі і ставілі спектаклі. Аднак гэтыя гады прынеслі не толькі развіццё і асвету. З 1728 па 1744 гады ў горадзе адбылося некалькі працэсаў над ведзьмамі. Царква горада, разбураная падчас турэцкага панавання, была адноўлена ў 1749 годзе.

У 1738 і 1740 гадах была чума, у 1722, 1740, 1748, 1790 і 1792 гадах — вялікія пажары, а ў 1770 і 1784 гадах — павадкі.

У 1801 годзе была створана першая друкарня, тады ж былі пабудаваны старая ратуша і грамадзянскі шпіталь. Першае грамадскае асвятленне ў Сягедзе было ўстаноўлена ў 1827 годзе, першае казіно — у 1829 годзе, першы брук — у 1840 годзе, першая ашчадная каса — у 1845 годзе.

Жыхары Сегеда адыгралі важную ролю ў рэвалюцыі і вайне за незалежнасць 1848-49 гадоў, горад выставіў чатыры батальёны гонведаў (народнага войска). Добраахвотніцкі нацыянальны гвардзейскі атрад Фолдвары праславіўся ўзяццем знакамітых шанцаў Сэнтамаш. 2 лютага 1849 года нацыянальная гвардыя горада мужна адбіла сербскае войска Тэадаровіча, але 5 жніўня адыходзячае войска гонведаў прайграла бітву на раўніне Уй-Сегед-Сёрэг.

У 1849 годзе Сегед быў апошняй рэзідэнцыяй рэвалюцыйнага ўрада, Кошут выступіў тут са сваёй апошняй публічнай прамовай 12 ліпеня 1849 года, і тут жа, у доме Карас на плошчы Клаўзала, ён 14 ліпеня 1849 года падпісаў план венгерска-румынскага прымірэння з Бэлчэску. Хоць дынастыя Габсбургаў пакарала горад, развіццё горада не спынілася.

У 1854 годзе ў горад прыйшла чыгунка, а ў 1860 годзе ён зноў вярнуў сабе статус вольнага каралеўскага горада. Вадаправод быў пракладзены ў 1859 годзе, а газавае асвятленне было ўстаноўлена ў 1865 годзе. У 1869 годзе адкрылася крама Марка Піка, папярэдніца сённяшняй знакамітай Каўбаснай фабрыкі Пік.

У ноч на 12 сакавіка на рацэ Ціса прарвало дамбу ў Петрэшы і затапіла горад, які быў практычна цалкам знішчаны: з 5723 дамоў толькі 265 засталіся непашкоджанымі, 165 чалавек загінулі. Большая частка 70-тысячнага насельніцтва горада была пераселена ў іншыя населеныя пункты, і толькі каля 10 тысяч жыхароў Сегеда засталіся ў горадзе. Падчас візіту Франц Іосіф паабяцаў, што Сегед будзе прыгажэйшым, чым быў. Імператар стрымаў сваё абяцанне: на працягу наступных некалькіх гадоў на месцы руін быў пабудаваны новы, сучасны горад. Пасля таго як вада павольна сышла, горад абнеслі кругавой набярэжнай, умацаванай супрацьпаводкавай сцяной. У 1880—1886 гадах на правым беразе Цісы была пабудавана берагавая сцяна, якая абараняла цэнтр горада. Тады ж склалася колцавая структура вуліц горада. Некалькі буйных еўрапейскіх гарадоў (Вена, Берлін, Брусель, Лондан, Парыж, Рым) дапамаглі ў аднаўленні горада, таму ўчасткі вялікага кола названы ў гонар гэтых гарадоў. Падчас аднаўлення была таксама знесена большая частка Сегедскага замка.

Сярод будынкаў, якія існавалі да паводкі, захаваліся францысканская царква і манастыр у Ніжнім горадзе, Вежа Дзёметэр, а таксама ратуша.

Горад аб’яднаўся з Уйсегедам, размешчаным на іншым беразе Цісы, 5 чэрвеня 1880 года, з якім яго злучае некалькі мастоў з 1883 года.

Каралеўская раённая турма ў Сегедзе, цяпер вядомая як Зорная турма, была ўведзена ў эксплуатацыю 1 студзеня 1885 года.

Перыяд Венгерскай Рэспублікі

З 1918 па 1920 год Сегед, у адрозненне ад астатняй часткі краіны, знаходзіўся пад французскай акупацыяй, і тут была рэзідэнцыя Сегедскага контррэвалюцыйнага ўрада. Таму падчас Венгерскай Савецкай Рэспублікі сюды збеглі многія салдаты, якія не хацелі служыць у Чырвонай Арміі. Абапіраючыся на іх, Міклаш Хорці ўлетку 1919 года пачаў рух у Задунайскі край.

Пасля Трыянонскага мірнага дагавора, які завяршыў Першую сусветную вайну, Сегед наблізіўся да румынскай і сербскай межаў, страціўшы сваю зону ўплыву і, такім чынам, крыху сваё значэнне, але па меры таго, як ён пераняў ролю страчаных гарадоў, ён зноў станавіўся ўсё больш значным. У 1921 годзе ў Сегед пераехаў Клужскі ўніверсітэт, а ў 1923 годзе ён стаў рэзідэнцыяй Чанадскай дыяцэзіі. З 1922 па 1931 год горад прадстаўлялі у парламенце сацыял-дэмакрат Дзьюла Пейдль, з 1931 па 1935 год — Анна Кетлі, а з 1926 па 1939 год — ліберал Карай Рашаі.

2 чэрвеня 1944 года саюзныя ВПС пачалі паветраную аперацыю пад кодавай назвай «Шалёны», якая доўжылася каля двух тыдняў, у рамках якой 38 самалётаў атакавалі сартавальную станцыю. Аднак дывановае бамбардзіраванне адхілілася, і найбольшая шкода была нанесена навакольным дамам. Ваенныя страты горада склалі 4728 чалавек, з якіх прыблізна 2500-3000 салдат загінулі ў лукавіне Дона. Яўрэйскія грамадзяне былі выгнанныя ў гета, а затым дастаўлены ў лагеры смерці. Фактычныя баі за горад пачаліся 8-9 кастрычніка, калі баявая група Матолці, якая абаранялася тут, упершыню сустрэлася з надыходзячымі сіламі Чырвонай Арміі на плацдарме Альдзьё, і адступаючыя нямецкія войскі ўзарвалі аўтамабільны і чыгуначны мост (які з таго часу не аднаўляўся). Савецкая армія заняла горад 11 кастрычніка. У Маскве вечарам 20 залпамі з 224 гармат адсвяткавалі ўзяцце Сегеда.

З 1944 па 1949 год у Сегедзе размяшчалася камандаванне IX-га гонведскага корпуса, які быў адведзены з Клуж-Напокі. У 1950 годзе з велізарнай тэрыторыі наваколля Сегеда вакол цэнтраў хутароў было створана дзевяць новых абшчын. Аб развіцці гэтых абшчын за апошнія паўстагоддзя сведчыць тое, што адна з іх, Марахалом, у 1989 годзе атрымала статус горада. Астатнія восем абшчын называюцца: Ашатхалом, Балашцья, Чэнгеле, Домасэк, Рэске, Ружа, Сатымаз і Заканьсэк.

У Сегедзе ў 1956 годзе ўжо 30 чэрвеня быў створаны гурток Атылы Ёжэфа па ўзоры будапешцкага гуртка Петэфі, а артыкулы ў восеньскім выпуску часопіса «Цісатай» таксама сведчаць аб грамадскай дыскусіі, зменах і пашырэнні дэмакратычных ідэй. 16 кастрычніка ў будынку Гуманітарнага факультэта Сегедскага ўніверсітэта, у аўдыторыуме Максімуме, які з таго часу стаў нацыянальным мемарыяльным месцам, быў праведзены вялікі сход, на якім прагаласавалі за стварэнне новай моладзевай арганізацыі, Федэрацыі венгерскіх універсітэцкіх і каледжавых студэнтаў. Падчас рэвалюцыйных падзей, асацыяцыя некалькі сходаў, былі і іншыя акцыі. 26 кастрычніка салдаты, накіраваныя сюды з Кішкунмайшы, адкрылі агонь, у выніку чаго Лайаш Шварц загінуў, а шаснаццаць чалавек атрымалі раненні. Ва ўніверсітэце і ў горадзе былі створаны рэвалюцыйныя саветы, але 5 лістапада ў Сегед прыбылі савецкія танкі. Вясной Ёжэф Пербіро, старшыня Рэвалюцыйнага нацыянальнага камітэта, быў інтэрнаваны. Асаблівым сведкам рэвалюцыйных падзей у Сегедзе з’яўляецца зборнік улётак таго часу Ферэнца Ш. Заўэра, які даступны ў лічбавай бібліятэцы Гарадской і павятовай бібліятэкі Карая Шомадзьі у сетцы.

У сацыялістычныя часы Сегед стаў цэнтрам лёгкай і харчовай прамысловасці. У 1962 годзе Сегед стаў цэнтрам медзье Чонград. Дамабудаўнічы камбінат пачаў працаваць у 1971 годзе. З гэтага часу да 1990 года была пабудавана серыя жылых масіваў.

У 1965 годзе паміж горадам і абшчынай Альдзьё была знойдзена нафта. Тады ж быў адкрыты аўтобусны вакзал на плошчы Марса.

У 1970 годзе Ціса выйшла з берагоў з узроўнем вады, які перавышаў узровень паводкі 1879 года, але шкоды не нанесла.