Культура Сярэдніх вякоў адрознівалася адначасова і разнастайнасцю, і пэўным адзінствам.
Разнастайнасць яе выяўлялася ў адрозненнях, уласцівых ёй як у асобных рэгіёнах Еўропы, так і на розных этапах Сярэднявякоўя. У адных выпадках на першы план выступае антычны культурны субстрат, асабліва моцны ў краінах Міжземнамор’я. У іншых жа рэгіёнах вялікую жывучасць выявілі традыцыі, узыходзячыя да варварскай германскай старажытнасці. Гэтым супрацьстаяннем справа далёка не вычэрпвалася, але асаблівасці раманізаваных германскіх тэрыторый, якія выяўляліся і ў мовах, і ў сацыяльна-прававых традыцыях, могуць быць прасочаны на працягу ўсёй сярэдневяковай эпохі аж да Рэфармацыі XVI стагоддзя.
Адзінства культуры сярэдневяковага Захаду ў аснове сваёй каранілася ў рэлігіі. народаў Заходняй і Цэнтральнай Еўропы, якая пачалася ў першыя стагоддзі н. э., завяршылася пераважна на мяжы X і XI стагоддзяў, у адных краінах раней, у іншых — намнога пазней, але, так ці інакш, каля 1000 года Захад быў у асноўным хрысціянізаваны. Калі ва Усходняй Еўропе хрысціянства замацавалася ў форме грэка-візантыйскага праваслаўя, то ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе яно прыняло форму каталіцызму, і разыходжанні паміж абедзвюма галінамі хрысціянскай рэлігіі і царквы, з цягам часу ўсё больш паглыбляючыся, прывялі да схізмы — расколу хрысціянскай айкумены на два супрацьстаяўшыя адзін аднаму і нават варожыя паміж сабой светы. Гэта супрацьстаянне непазбежна вяло да ідэйнага збліжэння краін лацінскага Захаду. Сапраўднымі хрысціянамі на Захадзе лічыліся адны толькі каталікі, праваслаўныя ж, падобна магаметанам, іўдзеям і язычнікам, расцэньваліся як носьбіты несапраўднай веры (праваслаўныя той жа манетай плацілі каталікам). У XVI стагоддзі ўзнік пратэстантызм, які атрымаў верх у значнай частцы Германіі, у Швейцарыі, Нідэрландах, Англіі і скандынаўскіх краінах, тады як каталіцызм, нягледзячы на вострыя рэлігійныя канфлікты, тым не менш, разгарнуўся ў Францыі і захаваў свае пануючыя пазіцыі ва ўсіх раманскіх краінах.
Культура ранняга Сярэдневякоўя Культурная карта Еўропы ранняга Сярэдневякоўя вызначалася нераўнамернасцю ўзроўню развіцця ў розных рэгіёнах. Візантыя трывала захоўвала традыцыі антычнай культуры, i не толькі познаантычнай, але i эліністычнай. У першыя стагоддзі існавання Візантыі свецкай культуры належала ўсё яшчэ значная роля ў жыцці грамадства, аднак ужо тады ішла зацятая барацьба паміж свецкай i царкоўнай культурамі. У многім гэтая барацьба адлюстроўвала фарміраванне новага сярэдневяковага светапогляду, новай сістэмы духоўных i маральных каштоўнасцей. Але i ў наступныя часы візантыйская царква, якая не стварыла строга цэнтралізаванай структуры i моцна залежала ад свецкай улады, не мела такога кантролю i глыбокага пранікнення ва ўсе сферы культуры, як рымска-каталіцкая царква ў Заходняй Еўропе.
Для рэгіёна былой Заходняй Рымскай імперыі пачатак Сярэднявечча быў сапраўды «», часам глыбокага заняпаду культуры. Усталяваўшыя сваё панаванне на гэтай тэрыторыі варвары знаходзіліся на непараўнальна больш нізкім узроўні грамадскага развіцця. Антычная культура перанесла моцны ўдар. Былыя культурныя сувязі былі парушаны, цэнтры антычнай культуры прыйшлі ў заняпад або былі разбураны. Варвары прынеслі з сабой іншы светапогляд, іншыя каштоўнасці. Галоўным, і ледзь не адзіным, сувязным элементам культуры заваёўнікаў і пераможаных было хрысціянства. Менавіта яно стала галоўным рэтранслятарам антычнай культуры ў новую эпоху. І гэта ў многім абумовіла непадзельную манаполію царквы ў раннесярэдневяковай культуры дзяржаў, створаных на абломках Заходняй Рымскай імперыі. Шляхам сінтэзу элементаў антычнасці і варварства ў раннім Сярэднявеччы фарміравалася новая сярэдневяковая культура, што дазваляе расцэньваць «цёмныя вякі», нягледзячы на заняпад культуры, не як нейкую «чорную пляму» ў культурна-гістарычным працэсе, а як неабходны пераходны этап.
Але існавалі і іншыя рэгіёны Еўропы, якія не былі ўцягнуты ў сферу ўздзеяння антычнай культуры або абмяжоўваліся мінімальнымі кантактамі з ёю: Скандынавія, большая частка Усходняй Еўропы. Народы, якія іх насялялі, у адрозненне ад тых германскіх варвараў, якія знішчалі Заходнюю Рымскую імперыю, будучы ўжо хрысціянамі (як правіла, арыянскага кірунку), яшчэ доўгі час захоўвалі свае язычніцкія вераванні і ўяўленні, прымітыўны грамадскі лад. Але паступова і яны далучаліся да сукупнасці новых еўрапейскіх цывілізацый, і прыняцце імі хрысціянства ў рымскім ці візантыйскім выглядзе было важнейшай знакавай з’явай гэтага працэсу. Элементы іх спадчыны таксама ўліваліся ў агульнае рэчышча новай сярэдневяковай культуры.
Станаўленне заходнееўрапейскай сярэдневяковай культуры Крызіс антычнай культуры быў выкліканы зусім не гібеллю Заходняй Рымскай імперыі ў выніку варварскіх нашэсцяў, ён быў уласцівы для эпохі позняй імперыі і з’яўляўся часткай крызісу антычнага грамадства ў цэлым. Дастаткова параўнаць скульптурныя выявы рымскіх імператараў I-II стагоддзяў і IV — V стагоддзяў. Першыя — гэта рэалістычныя партрэты людзей з падкрэсліваннем іх індывідуальных рыс, другія — гіганцкія статуі, з застылымі, груба высечанымі ў камені, грознымі тварамі, якія дэманстравалі веліч носьбітаў улады і выклікалі страх. З гісторыкаў позняй Рымскай імперыі, бадай што, толькі Аміяна Марцэліна можна паставіць у адзін рад з Герадотам, Фукідыдам, Цітам Лівіем, Тацытам. З выдатных мысліцеляў Заходняй Рымскай імперыі IV — V стагоддзяў можна вызначыць толькі Аўгусціна Аўрэлія, але гэта — хрысціянскі мысліцель. Падала значэнне адукаванасці, адукацыі. Пасля Марка Аўрэлія немагчыма адшукаць на імператарскім прастоле чалавека, які меў бы падобны ўзровень інтэлекту, за выключэннем, магчыма, Юліяна Адступніка, які правіў зусім нядоўга. Школьная адукацыя ўжо не разглядалася як сінтэз усіх навук і мастацтваў (да чаго заклікалі , Цыцэрон, Варон), а схематызавалася да ўзроўню спрошчаных падручнікаў-канспектаў. Укаранялася праграма адукацыі па сістэме «сямі вольных мастацтваў», сфарміраваная ў пачатку V ст. карфагенскім рытарам і пісьменнікам . Гэтая сістэма, узятая ва ўсечаным выглядзе ў рымскага энцыклапедыста I ст. да н.э. Варона (без медыцыны і архітэктуры), уключала вывучэнне граматыкі, рыторыкі, дыялектыкі (пазней іх сукупнасць абазначылі як ) і геаметрыі, арыфметыкі, астраноміі, музыкі (). «Вольнымі» гэтыя навукі былі названы таму, што прызначаліся для свабодных людзей, а не рабоў.
Варвары, якія разграмілі Заходнюю Рымскую імперыю, былі пагалоўна непісьменнымі. Адукаваны кароль варварскай дзяржавы ўяўляў надзвычай рэдкае выключэнне. Нават Карл Вялікі, які авалодаў немалымі ведамі, асабліва ў багаслоўі, наўрад ці навучыўся пісаць. Арыянскае духавенства таксама мела нізкі інтэлектуальны ўзровень. Епіскап , які пераклаў Біблію на гоцкую мову, на царкоўных саборах галасаваў за асуджэнне арыянства, будучы не ў стане разабрацца ў вытанчанасці багаслоўскіх фармуліровак. Лад жыцця варвараў — земляробаў, жывёлаводаў, воінаў — да іх перасялення на тэрыторыі Рымскай імперыі зусім не патрабаваў нават элементарнай інтэлектуальнай адукаванасці. Прывабнай мэтай варварскіх заваяванняў былі багатыя гарады — цэнтры рымскай цывілізацыі, антычнай культуры і адукацыі. У выніку варварскія нашэсці прывялі да заняпаду гарадоў. Праўда, шэраг з іх некаторы час яшчэ захоўваў сваё культурнае значэнне, як напрыклад, Равена — сталіца дзяржавы остготаў у Італіі, былая рэзідэнцыя заходнерымскіх імператараў. Але ў цэлым, з заняпадам гарадскога жыцця паступова знікалі і былыя рымскія школы. Разбурэнне грамадскіх сувязяў эпохі Рымскай імперыі згубна адбілася на адукацыі. Прымітывізацыя эканомікі (з непадзельным панаваннем аграрнага сектара), грамадска-палітычнага жыцця не стварала стымулаў для авалодання багаццямі інтэлектуальнай скарбніцы антычнай эпохі. Ідэал высокаэрудзіраванага інтэлектуала, прамоўцы, здольнага актыўна ўплываць на грамадскае жыццё, адышоў у мінулае. Усведамленне гэтага было даволі балючым для прадстаўнікоў інтэлектуальнай эліты, якая паходзіла з вышэйшых слаёў антычнага грамадства. Іх высокі інтэлект, грамадская актыўнасць аказаліся, за рэдкім выключэннем, незапатрабаванымі ў новых умовах. Але ўсведамляючы дэградацыю і асуджанасць грамадства, пазбаўленага адукаванасці, дзе адмаўлялася сама неабходнасць выкарыстання дасягненняў чалавечай думкі вялікай эпохі антычнасці, гэтыя людзі імкнуліся прывіць і перадаць інтэлектуальны вопыт мінулага людзям новай эпохі. Зрабіць гэта можна было толькі максімальна спрасціўшы, адаптаваўшы пласты антычнай культуры да дастаткова прымальнага ўзроўню патанулага ў невуцтве грамадства. Сярод выдатных інтэлектуалаў ранняга заходнееўрапейскага Сярэднявечча, якія адыгралі выключную ролю ў рэтрансляцыі антычнай культуры ў Сярэдневякоўі, вызначаюцца фігуры Баэцыя, Касіядора, Ісідора Севільскага.
Росквіт дзейнасці першых двух адносіцца да перыяду існавання остгоцкай дзяржавы ў Італіі. І Баэцый, і Касіядор займалі важныя пасады пры двары остгоцкіх каралёў, прычым Касіядор змяніў Баэцыя на пасадзе першага міністра. Абодва належалі да рымскай знаці (продкі Баэцыя праславіліся яшчэ ў рэспубліканскі перыяд Рыма). Дзяды абодвух змагаліся побач з Аэцыем, пераможцам гунаў. Росквіту іх творчасці і дзейнасці ў многім садзейнічала палітыка, якая праводзілася остгоцкім каралём Тэадорыхам і мела на мэце цесны саюз заваёўнікаў-остготаў і мясцовага рымскага насельніцтва. Тэадорых паказваў сябе пераемнікам велічы Рыма ў мэтах умацавання дзяржавы і сваёй улады. Быў захаваны рымскі апарат кіравання, працягваў існаваць сенат, дзейнічала рымскае права. Пры ім траціліся вялікія сродкі на падтрымку выдатных архітэктурных збудаванняў Рыма і іншых гарадоў Італіі, будаваліся новыя, наладжваліся цыркавыя і тэатральныя відовішчы. Таму нярэдка кароткачасовы ўздым культуры пры Тэадорыху называюць «остгоцкім адраджэннем».
Дзейнасць Баэцыя (каля 480—525 гг.)
Баэцый (каля 480—525 гг.) яшчэ ў юнацтве напісаў трактаты па арыфметыцы, геаметрыі, астраноміі і музыцы (да нашых дзён захаваліся толькі першы і апошні з іх). У Сярэдневякоўі яны карысталіся надзвычайнай папулярнасцю, а па «» Баэцыя вучыліся студэнты Оксфардскага ўніверсітэта яшчэ ў XVIII стагоддзі Трактаты Баэцыя былі падручнікамі па адпаведных дысцыплінах, у якіх ён даў і філасофскае абгрунтаванне як адной з дзвюх частак «сямі вольных мастацтваў». Паводле Баэцыя, дысцыпліны квадрывіума з’яўляюцца неабходнай ступенню падрыхтоўкі чалавечага розуму да заняткаў сапраўднай навукай — філасофіяй, вяршыняй усіх навук. Вывучэнне дысцыплін квадрывіума дазваляе розуму паступова вызваляцца ад пачуццёвага, цялеснага ўспрыняцця свету, выпрацоўвае здольнасць абстрагавання, аперыравання агульнымі паняццямі (універсаліямі).
Дысцыпліны квадрывіума (у тым ліку і музыка), паводле Баэцыя, у сутнасці сваёй матэматычныя. Прадмет іх вывучэння — лічбы, таму пачынаць навучанне трэба з арыфметыкі (а не геаметрыі, як меркаваў ). Арыфметыка аперыруе абстрактнымі лічбамі, фарміруе абстрактны лад мыслення. Геаметрыя ж аперыруе лічбамі ўжо ў дачыненні да матэрыяльных аб’ектаў (даўжыня, вышыня і г. д.). У , адлюстроўваюцца разнастайныя спалучэнні лічбаў. Астраномія вывучае лічбы, якія абазначаюць рух нябесных цел, узносіць душу да неба. Баэцый надаваў асаблівую ўвагу праблеме суадносін паміж і адзінкавымі рэчамі. Вырашэнне ім гэтай праблемы было даволі супярэчлівым, але яго можна звесці да створанай ім жа формулы: універсаліі існуюць, але па-за цялеснай . Гэтая абагульненая формула пазней стала асновай для вострых спрэчак паміж сярэдневяковымі схаластамі, асабліва паміж і . Праблема, сфармуліраваная Баэцыем, на доўгія стагоддзі стала галоўнай у схаластыцы, і невыпадкова Баэцый заслужыў званне «бацькі схаластыкі».