Чаромха звычайнаяДикорастущие плоды и ягоды/Шапиро Д. К., Михайловская В. А., Манциводо Н. И.—2-е изд., перераб. и доп.—Мн.: Ураджай, 1981.—159 с., 16 л. ил. (Prúnus pádus) — від невысокіх дрэў (зрэдку хмызнякоў) з роду Сліва сямейства .
Расце ў лясах і хмызняковых зарасніках па ўсёй Расіі да Белага мора, у Заходняй Еўропе, у Азіі. Культывуецца як дэкаратыўная расліна.
Раней адносілася да падроду Чаромха (Padus) роду Сліва. Згодна сайту GRIN, адносіцца да секцыі Laurocerasus падроду Вішня (Cerasus). Згодна сайту The Plant List, з’яўляецца сінонімам .
Назва
Чаромха звычайная, чаромха, чарэмшына, чарэмшыцаFederowski M. Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897, калакалушаШатэрнік М. В. Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929, чаромухаГанчарык М. М. Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927, какалуша, цярэмхаВасількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927Носович И. И. Словарь белорусского наречия. Спб, 1870Чоловский К. Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев., калакалуга, чарумухДобровольский В. Н. Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914, чарэмха, калакалуха.
Батанічнае апісанне
Дрэўца, дрэва або буйны куст вышынёй 0,6-10 м, крона падоўжаная, густая. Кара матавая, чорна-шэрая, з белаватымі чачавічкамі. Маладыя галіны аліўкавыя або вішнёва-чырвоныя.
Лісце простае, чарговае, яйкападобна-ланцэтнае або даўгавата-эліптычнае, даўжынёй 3-10 (радзей 15) см, голае, тонкае, на кароткіх хвосціках, завостранае, па краі вострапільчатае, унізе шызае; прылісткі шылападобныя, рана ападаюць; хвосцікі даўжынёй 1-1,5 см, наверсе ля аснавання ліставой пласцінкі дзве залозкі.
Кветкі белыя (радзей ружаватыя), сабраны ў доўгія густыя панікшыя гронкі даўжынёй 8-12 см, з моцным водарам, на кветаножках. Чашалісцікаў і пялёсткаў па 5, тычынак 20, жоўтыя, песцік адзін.
Плод — шарападобная чорная касцянка дыяметрам 8-10 мм, салодкая, моцна звязальная. Костачка круглява-яйкападобная, пакрыта зморшчынамі.
Цвіце ў маі — чэрвені. Плады спеюць у ліпені — жніўні.
Размнажаецца вегетатыўна (тронкамі, каранёвымі параснікамі), радзей насеннем.
Багата квітнее штогод, аднак плоданасіць не кожны год, паколькі кветкі пашкоджваюцца позднявеснавымі замаразкамі, а самі дрэвы падвяргаюцца нападу шматлікіх шкоднікаў.
Распаўсюджанне і экалогія Натуральны арэал — Паўночная Афрыка (Марока), Паўднёвая, Цэнтральная, Заходняя, Паўночная і Усходняя Еўропа, Малая, Цэнтральная і Усходняя Азія (у тым ліку многія правінцыі Кітая), Закаўказзе.
У Расіі звычайная ў Еўрапейскай частцы, Заходняй і Усходняй Сібіры, на Далёкім Усходзе. На Беларусі сустракаецца па ўсёй краіне.
Занесена і натуралізаваная паўсюль у свеце ў зоне ўмеранага клімату.
Аддае перавагу вільготным, багатым глебам з блізкім заляганнем грунтавых вод. Расце пераважна па берагах рэк, у прырэчных лясах (урэмія) і хмызняковых зарасніках, па лясных узлесках, на пясках, па лясных прагалах, часта з вольхай, рабінай, крушынай.
Класіфікацыя
Таксанамія Від Чаромха звычайная ўваходзіць у падрод род падсямейства сямейства парадку D. Potter, T. Eriksson, R. C. Evans, S. Oh, J. E. E. Smedmark, D. R. Morgan, M. Kerr, K. R. Robertson, M. Arsenault, T. A. Dickinson, C. S. Campbell: Phylogeny and classification of Rosaceae. Plant Systematics and Evolution, Band 266, 2007, S. 5-43. .
Падвіды У межах віду вылучаюць шэраг разнавіднасцяў:Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).
Раслінная сыравіна
Нарыхтоўка і захоўванне Для лячэбных мэтаў збіраюць спелыя плады (), кару, лісце і кветкі. Плады нарыхтоўваюць па меры паспявання з ліпеня па верасень; кветкі ў маі; кару ранняй вясной.
Гронкі з пладамі зразаюць ў сухое, яснае надвор’е, рассыпаюць тонкім пластом, сушаць на паветры ці ў печах, сушылках, духоўках пры тэмпературы 40-60 °C. Затым аддзяляюць ад сцяблінак, пладаножак, падгарэлых пладоў, старонніх прымешак. Высушаныя ягады чорныя ці матавыя, круглява-падоўжаныя, маршчыністыя, без паху, кіславата-салодкага смаку.
Кару сушаць на адкрытым паветры, у печах, сушылках, духоўках пры тэмпературы 40 °C. Кветкі сушаць на паветры ў цені.
Захоўваюць у скрынках або мяшках, у сухім памяшканні, якое добра ветрыцца. Тэрмін захоўвання пладоў — 3-5 гадоў, кветак — 1 год, кары — 5 гадоў.
Хімічны склад У пладах, кары і лісці знойдзеныя дубільныя рэчывы (у кары іх 2-3 %, мякаці — да 15 %). Знойдзена таксама свабодная сінільная кіслата — у кары 0,09 %, у лісці — 0,05 %. У склад пладоў уваходзяць таксама арганічныя кіслоты (яблычная і лімонная), вітаміны — аскарбінавая кіслата, , антацыяны, флаваноіды (да 20 %), да 5 % цукроў, эфірны алей. У ядрах костачак выяўленыя тлусты алей і гліказіды — , прулаўразін, . У лісці назапашваецца да 0,28 % аскарбінавай кіслаты, эфірны алей. Плады, кветкі, кара, пупышкі і асабліва лісце ўтрымліваюць бензойныя альдэгіды, што абумоўлівае іх фітанцыдныя ўласцівасці.
Амігдалин пры энзіматычным расшчапленні дае , сінільную кіслату і глюкозу. У кары і лісці знаходзіцца свабодная сінільная кіслата. Найбольшае ўтрыманне амігдаліна выяўлена ў кары (2 %) і насенні (1,5 %).
Фармакалагічныя ўласцівасці Спелыя плады аказваюць замацавальнае, звязальнае, бактэрыцыднае, вітамінавае, агульнаўмацавальнае, супрацьзапаленчае дзеянне, нармалізуюць функцыю кішэчніка, страўніка. Антацыяны з Р-вітамінавай актыўнасцю аказваюць капіляраўмацавальнае дзеянне.
Кара валодае патагонным, гарачкапаніжальным, мачагонным дзеяннем.
Лісце валодае замацавальнымі, вітаміннымі ўласцівасцямі.
Кветкі выкарыстоўваюць як супрацьзапаленчы, раназажыўляльны, фітанцыдны сродак.
Эфірны алей, які змяшчаецца ў лісці, у мінулым ўжывалі для отдушкі парфумерных вырабаў. Часам у лікёра-гарэлачнай прамысловасці для горкіх настоек выкарыстоўвалі плады, значна радзей — кветкі.
Значэнне і ўжыванне
Гісторыя
Плады чаромхі выкарыстоўваліся чалавекам каменнага веку, пра што сведчаць вынікі археалагічных раскопак.
Плады гэтага дрэва рэдка выкарыстоўваюцца ў Заходняй Еўропе, але чым далей на ўсход, тым больш іх ужыванне. Герадот пісаў дзве з паловай тысячы гадоў таму, што дзіўная раса лысых ад нараджэння мужчын і жанчын, якія жывуць, верагодна, у перадгор’ях Уралу, збіраюць плады памерам з фасолю з дрэва, званага «пантыйскім», каб зрабіць чорны сок, а з рэшткаў садавіны робяць страву, падобную на пірог, гэты сок і пірагі з’яўляюцца асноўнай ежай для лысага народу. Згодна з , які перакладаў працы Герадота ў пачатку 1920-х, размова ідзе пра казакаў, што робяць падобны сок з чаромхі і завуць яго назвай, падобнай на тое, як звалі гэты сок лысыя людзі.
У садоўніцтве
Чаромху разводзяць у садах і парках як дэкаратыўную расліну, асабліва эфектныя формы з ніцымі галінкамі, махрыстымі кветкамі і рознакаляровым лісцем.
У культуры звычайныя чаромха звычайная (Padus racemosa) з чорнымі, звязальнымі, як бы лакіраванымі пладамі, і амерыканскія віды — з чырвонымі пладамі і . У ЗША і Канадзе атрыманы больш за 15 сартоў чаромхі віргінскай харчовага прызначэння. У новых сартоў чаромхі плады больш буйныя і менш даўкія, са своеасаблівым пікантным смакам.
Выведзены І. У. Мічурыным гібрыд чаромхі і вішні Цэрападус 1, які мае горкія плады, выкарыстоўваецца ў селекцыйнай працы. З удзелам гэтай расліны і атрыманы такія сарты вішні як Возрождение, Новелла, Олимп, Памяти Щербакова, Русинка, Фея, Харитоновская і іншыя.
Разнастайнасць commutata прадаецца як дэкаратыўнае дрэва ў Паўночнай Амерыцы пад агульнай назвай Першамай (). Яна цэніцца за марозаўстойлівасць і вясновы паказ духмяных, белых кветакhttp://www1.agric.gov.ab.ca/$department/deptdocs.nsf/all/agdex1000?opendocument. Агульнаўжывальная назва Mayday не мае дачынення да вядомага сігналу бедства, паколькі яе далі яшчэ да прыняцця слова ў якасці міжнароднага сігналу бедстваThe London Journal: and Weekly Record of Literature, Science, and Art, Volume 32, page 475.
У кулінарыі
Але яна не толькі дэкаратыўная, а вядомая і як , якая атрымала ў апошні час дзяржаўнае прызнанне: некаторыя сарты чаромхі ўключаны ў .
Спелыя плады ядуць свежымі, выкарыстоўваюць для падрыхтоўкі , і ахаладжальных напояў. Іх сокам падфарбоўваюць кандытарскія вырабы, віны .
Парашок з сухіх пладоў — добрае начынне для пірагоў, ватрушак (у Сібіры), з яго вараць кісель, часам заварваюць як гарбату. У некаторых мясцовасцях парашок дадаюць да жытняй і пшанічнай мукі, з-за чаго хлеб набывае прыемны водар. Чаромхавая мука (сушаныя ягады, якія перамалолі разам з костачкамі) выкарыстоўваецца пры падрыхтоўцы знакамітай сібірскай прысмакі — чаромхавага торта. У шэрагу месцаў Сібіры молатая чаромха паступае ў продаж у харчовых крамах
У медыцыне
Дзякуючы наяўнасці дубільных рэчываў плады валодаюць звязальнымі ўласцівасцямі, у выглядзе або іх рэкамендуюць пры дыярэі неінфекцыйнай прыроды і іншых страўнікава-кішачныя хваробах. Плады ўваходзяць у склад страўнікавай гарбаты. Па сваім дзеянні яны могуць замяніць плады чарніц, часта выкарыстоўваюцца сумесна. Са свежых кветак атрымліваюць чаромхавую ваду, якая прымяняецца часам пры лячэнні вачэй у якасці прымочак.
У народнай медыцыне лісце выкарыстоўвалі: Унутрана пры сухотах, бранхіце, як процікашлевае, пры дыярэі; Вонкава — для паласкання паражніны рота пры гніенні зубоў, фурункулёзе; Адвар кары — як мача-, патагоннае і сродак (супраць вошай і мух), пры , ; Кветкі ў выглядзе настою або адвару — як кантрацэптыўны сродак, у выглядзе настойкі — пры , падагры.
Чаромха валодае фітанцыднымі ўласцівасцямі, дзякуючы чаму спрыяе аздараўленні атмасферы. Лятучыя фітанцыды чаромхі звычайнай у першыя ж хвіліны забіваюць мух, камароў, сляпнёў, мошак.
У гады Вялікай Айчыннай вайны ў многіх шпіталях паспяхова ўжывалі сок яе пладоў для лячэння гнойных ран.
У гамеапатыі выкарыстоўваюць кару і лісце.
Унутранае ўжыванне чаромхі як атрутнай расліны патрабуе асцярожнасці. Прэпараты з чаромхі супрацьпаказаныя пры цяжарнасці.
Іншае
Вясновы меданос, дае нектар і шмат пылку.
Кара чаромхі можа выкарыстоўвацца для афарбоўкі тканін і скур у зялёны і чырвона-буры тоны, плады даюць цёмна-чырвонае адценне.
Дробнаслойная, цвёрдая і пругкая драўніна буравата-жоўтага колеру ідзе на вырабы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
Чаромха ў культуры
Згодна з рускай народнай прыкметай, калі цвіце чаромха, надвор’е становіцца халаднейшымСтрижёв А. В. Календарь русской природы. — 3-е изд., перераб. — М.: Моск. рабочий, 1981. — С. 208..
Ва ўраджэнцаў невялікага паселішча на паўночным усходзе Шатландыі існуе табу на выкарыстанне драўніны чаромхі звычайнай, паколькі лічыцца, што гэта «ведзьміна дрэва», «Some Folklore of Trees, Animals, and River-fishing from the N.E. of Scotland» The Folk-Lore Journal. Volume 7, 1889. p. 41..
Чаромха ў літаратуры Чаму ў цвіцення час кароткі заўжды мяне хвалюе штосьці? І для мяне твой пах — салодкі, як успамін аб маладосці. Васіль Гадулька. «Чаромха».Васіль Гадулька. «Чаромха»'
Разам з рабінай і іншымі дрэвамі чаромха заўсёды з’яўлялася крыніцай паэтычнага натхнення, сімвалам веснавога росквіту. Спалучэнне пяшчотных прыгожых кветак і горкага паху натхнялі многіх паэтаў на вершы пра нешчаслівае, неўзаемнае ці несправядлівае каханне.
Глядзіць прытоена-трывожначаромха юная ў цяжку, і мы, забыўшы асцярожнасць,пайшлі ў вясну рука ў руку. Мікола Аляхновіч. «Вясна жыла у травiнцы кожнай…»Мікола Аляхновіч. «Вясна жыла у травiнцы кожнай…». Тэрміны цвіцення чаромхі звычайна непадзельна звязваюць вобразы чаромхі і ранняй вясны, чаромхі і юнацтва, маладосці.
Чаромха ў мастацтве
Чаромха стала галоўнай гераіняй карцін такіх выдатных жывапісцаў, як («Чаромха», 1948, К. Пятроў-Водкін («Чаромха ў шклянцы», 1932), («Чаромха цвіце», 1915), І. І. Левітан («Чаромха», 1880-я), («Чаромха», 1912), К. А. Каровін («Чаромха», 1912).
Іншае
Крышталі — баявога атрутнага рэчыва з групы — маюць прыемны водар квітнеючай чаромхі. Адсюль яго армейскі код — «чаромха».
Крыніцы
Літаратура