Брыта́нская антаркты́чная экспеды́цыя 1910—1913 гадоў () на барцы «Тэра Нова», якую ўзначальваў Роберт Скот, мела палітычную мэту: «дасягненне Паўднёвага полюса, з тым, каб гонар гэтага здзяйснення даставіць Брытанскай імперыі». З самага пачатку экспедыцыя аказалася ўцягнутая ў палярную гонку з канкуруючай камандай Руаля Амундсена. Скот з чатырма спадарожнікамі дасягнулі Паўднёвага полюса 17 студзеня 1912 года, на 34 дні пазней Амундсена, і загінулі на зваротным шляху, правёўшы на антарктычным ледавіку 144 дні. Выяўленыя праз 8 месяцаў пасля гібелі экспедыцыі дзённікі зрабілі Скота «архетыпічным брытанскім героем» (паводле выразу Р. Хантфарда), яго слава зацямніла славу Амундсена-першаадкрывальніка. Толькі ў апошняй чвэрці XX стагоддзя досвед экспедыцыі Скота прыцягнуў увагу даследчыкаў, якія выказалі немалы лік крытычных заўваг з нагоды асабістых якасцей лідара і рыштунку экспедыцыі. Дыскусіі працягваюцца па гэты дзень.

Мэты і вынікі

Экспедыцыя на барцы «Тэра Нова» была прыватным прадпрыемствам з дзяржаўнай фінансавай падтрымкай пад патранатам Брытанскага Адміралцейства і Каралеўскага геаграфічнага таварыства. У навуковым плане была прамым працягам Брытанскай нацыянальнай антарктычнай экспедыцыі 1901—1904 гадоў на караблі «Дыскаверы». Галоўнай мэтай экспедыцыі былі навуковыя даследаванні Зямлі Вікторыі, а таксама заходніх адгор'яў Трансантарктычнага хрыбта і Зямлі Эдуарда VII. Поспех Шэклтана ў 1908 годзе (ён не дайшоў да Паўднёвага полюса ўсяго 180 км) і заявы Кука і Піры аб пакарэнні імі Паўночнага полюса паставілі перад Скотам у першую чаргу палітычную задачу — забеспячэнне першынства Вялікабрытаніі на крайнім Поўдні Зямлі.

План экспедыцыі

1. Снежань 1910 — красавік 1911 года

Заснаванне базы для зімоўкі і навуковых даследаванняў на востраве Роса ў праліве Мак-Мёрда. Адпраўка аўтаномнай даследчай групы да Зямлі Эдуарда VII або, па лядовай абстаноўцы, да Зямлі Вікторыі. Геалагічныя пошукі ў горных адгор'ях блізу базы. Большая частка каманды ўдзельнічае ў закладцы складоў для паходу наступнай антарктычнай вясной.

2. Кастрычнік 1911 — красавік 1912 года

Галоўная задача другога сезона — паход да Паўднёвага полюса па трасе Шэклтана. У яго падрыхтоўцы ўдзельнічае ўвесь персанал, непасрэдна ў полі працуюць 12 чалавек, з іх чацвёра дасягаюць полюса і вяртаюцца назад, выкарыстоўваючы прамежкавыя склады. Комплексныя кліматычныя, гляцыялагічныя, геалагічныя і геаграфічныя даследаванні.

3. Кастрычнік 1912 — студзень 1913 года

Завяршэнне навуковых даследаванняў, пачатых раней. У выпадку няўдалага паходу да полюса ў папярэдні сезон — паўторная спроба яго дасягнення па старым плане. У інтэрв'ю газеце Daily Mail Р. Скот заявіў, што «калі мы не дасягнем мэты пры першай спробе, то вернемся на базу і паўторым яе на наступны год. <…> Словам, не пойдзем адтуль, пакуль не даб'емся свайго».

Асноўныя вынікі

План быў выкананы аж да дэталей (за вылікам кошту яго рэалізацыі). У навуковым дачыненні экспедыцыя правяла вялікую колькасць метэаралагічных і гляцыялагічных назіранняў, сабрала мноства геалагічных узораў з ледавіковых марен і адгор’яў Трансантарктычных гор. Каманда Скота выпрабавала разнастайныя віды транспарту, у тым ліку маторныя сані ў палярнай абстаноўцы, а таксама паветраныя шары-зонды для даследаванняў атмасферы. Навуковыя даследаванні, які ўзначальваліся Эдвардам Адрыянам Уілсанам (1872—1912). Ён працягнуў даследаванне пінгвінаў на мысе Кразье, а таксама выканаў праграму геалагічных, магнітных і метэаралагічных даследаванняў. У прыватнасці, метэаралагічныя назіранні, зробленыя экспедыцыяй Скота, пры супастаўленні з дадзенымі Шэклтана і Амундсена дазволілі зрабіць выснову аб наяўнасці ля Паўднёвага полюса ў летні перыяд антарктычнага антыцыклону.

Палітычная задача экспедыцыі прама не была выкананая. Асабліва жорстка пра гэта разважалі нарвежцы, у прыватнасці, брат Руаля Амундсена — Леон пісаў у 1913 годзе:

…Экспедыцыя (Скота) арганізоўвалася спосабамі, якія не выклікалі даверу. Мне здаецца… усе павінны радавацца, што ты ўжо пабываў на Паўднёвым полюсе. Інакш… імгненна сабралі б новую брытанскую экспедыцыю для дасягнення той жа мэты, хутчэй за ўсё не змяніўшы методыку паходу. У выніку катастрофа была б за катастрофай, як гэта было ў выпадку з Паўночна-Заходнім праходам.

Тым не менш, гібель Скота і першынство Амундсена ўнеслі шмат праблем у брытана-нарвежскія адносіны, а трагедыя Скота ў палітычным сэнсе стала сімвалам гераізму сапраўднага джэнтльмена і прадстаўніка Брытанскай імперыі. Аналагічную ролю атрымаў і Э. Уілсан, які нягледзячы ні на што, цягнуў з ледавіка Бірдмара акамянеласцей. Прысутнасць палярных экспедыцый, а ў другой палове ХХ стагоддзя — і стацыянарных баз Брытаніі і суб’ектаў Брытанскай садружнасці (Аўстраліі, Новай Зеландыі) у гэтым сектары Антарктыкі стала пастаяннай.

Падрыхтоўка і рыштунак Фінансаванне

Экспедыцыя «Тэра Нова» спачатку разглядалася як прыватная ініцыятыва з вельмі абмежаванай дзяржаўнай падтрымкай. Скот заклаў бюджэт у фунтаў стэрлінгаў (ф. ст.), што значна перавышала бюджэты аналагічных нарвежскіх экспедыцый, але было больш чым у два разы менш бюджэту экспедыцыі 1901—1904 гадоў. Камандзір судна — лейтэнант — пісаў: Мы ніколі не сабралі б сродкі, неабходныя для экспедыцыі, калі б падкрэслівалі толькі навуковы бок справы; многія з тых, хто зрабіў у наш фонд самыя буйныя ўзносы, цалкам не цікавіліся навукай: іх захапляла сама ідэя паходу да полюса..

У выніку нацыянальная падпіска, нягледзячы на заклік лонданскай «Таймс», дала не больш за палову неабходных сродкаў. Грошы паступалі малымі сумамі ад 5 да 30 ф. ст.. Заклік прафінансаваць Скота кінуў сэр Артур Конан Дойл, які заявіў: …Застаўся ўсяго адзін полюс, які павінен стаць нашым полюсам. І калі Паўднёвага полюса наогул можна дасягнуць, то… капітан Скот як раз той, хто здольны на гэта.

Тым не менш капітал рос вельмі павольна: Каралеўскае геаграфічнае таварыства ахвяравала , Каралеўскае таварыства — Справа зрушылася з мёртвай кропкі ў студзені 1910 года, калі ўрад вырашыў даць Скоту . Рэальны каштарыс расходаў экспедыцыі на люты 1910 года склаў , з якіх Скот меў . Самай буйнай стаццёй расходаў было экспедыцыйнае судна, арэнда якога ў зверабойнай кампаніі абышлася ў 12500 ф. ст.. Збор ахвяраванняў працягваўся па меры дасягнення Паўднёвай Афрыкі (урад толькі што ўтворанага Паўднёва-Афрыканскага Саюза прадаставіў 500 фунтаў, лекцыі самога Скота прынеслі 180 фунтаў), Аўстраліі і Новай Зеландыі.

Экспедыцыя пачалася з адмоўным фінансавым балансам, і Скот быў вымушаны ўжо ў перыяд зімоўкі прасіць удзельнікаў экспедыцыі адмовіцца ад жалавання на другі год экспедыцыі. Сам Скот перадаў фонду экспедыцыі як уласнае жалаванне, так і любыя віды ўзнагароджання, якія будуць яму належаць.

У адсутнасць Скота улетку 1911 года кампанію па зборы сродкаў у Вялікабрытаніі ўзначаліў сэр Клемент Маркхэм, былы кіраўнік Каралеўскага геаграфічнага таварыства: склалася такое становішча, што да кастрычніка 1911 года казначэй экспедыцыі, сэр Эдвард Спеер, ужо не мог аплачваць рахункаў, фінансавы дэфіцыт дасягнуў 20 лістапада 1911 года быў апублікаваны заклік аб прыцягненні ў фонд Скота , яго напісаў А. Конан Дойл. Да снежня былі сабраны не больш за 5 000 фунтаў, а міністр фінансаў Лойд Джордж катэгарычна адмовіў у дадатковай субсідыі.

«Палярная гонка»

Планы экспедыцыі Скота з каментарамі вядомых палярнікаў былі апублікаваныя ў газеце «Daily Mail» 13 верасня 1909 года. Тэрмін «палярная гонка» быў уведзены Робертам Піры ў інтэрв'ю, апублікаваным у тым жа нумары. Піры заявіў: Можаце мне паверыць на слова: гонкі да Паўднёвага полюса, якія пачнуцца паміж амерыканцамі і брытанцамі ў бліжэйшыя сем месяцаў, будуць напружанымі і перахапляючымі дыханне. Такіх гонак свет яшчэ ніколі не бачыў.

Да гэтага часу са знакавых геаграфічных аб'ектаў на Зямлі непакораным заставаўся толькі Паўднёвы полюс: 1 верасня 1909 года Фрэдэрык Кук афіцыйна абвясціў аб дасягненні Паўночнага полюса 21 красавіка 1908 года. 7 верасня таго ж года аб дасягненні Паўночнага полюса абвясціў і Роберт Піры, паводле яго заявы, гэта адбылося 6 красавіка 1909 года. У прэсе ўпарта мусіраваліся чуткі, што наступнай мэтай Піры будзе Паўднёвы полюс. 3 лютага 1910 года Нацыянальнае геаграфічнае таварыства афіцыйна абвясьціла, што амерыканская экспедыцыя адправіцца ў мора Уэдэла ў снежні. Аналагічныя экспедыцыі рыхтавалі: у Францыі — Жан-Батыст Шарко, у Японіі — Сірасэ Нобу, у Германіі — Вільгельм Фільхнер. Фільхнер планаваў пераход праз увесь кантынент: ад мора Уэдэла да полюса, а адтуль па маршруце Шэклтана — да Мак-Мёрда. Рыхтаваліся экспедыцыі ў Бельгіі і Аўстраліі (Дуглас Моўсан сумесна з Эрнэстам Шэклтанам). Для Скота, як ён лічыў, сур'ёзнымі канкурэнтамі маглі быць толькі Піры і Шэклтан, аднак Шэклтан у 1910 годзе надаў рэалізацыю планаў аднаму Моўсану, а Піры адышоў ад палярных даследаванняў. Руаль Амундсен ў 1908 годзе абвясціў аб трансарктычным дрэйфе ад да Шпіцбергена. Падчас велікоднага візіту 1910 года ў Нарвегію Скот разлічваў, што яго экспедыцыя ў Антарктыдзе і арктычная каманда Амундсена будуць дзейнічаць паводле адзінага навукова-даследчага плана. Амундсен не адказаў на лісты і тэлеграмы Скота, а таксама на яго тэлефонныя званкі.

Каманда

Экспедыцыя была падзелена на два атрады: навуковы — для зімоўкі ў Антарктыцы — і суднавы. Падборам персаналу навуковага атрада кіравалі Скот і Уілсан, падбор суднавага экіпажа быў ускладзены на лейтэнанта Эванса. Усяго былі адабраны 65 чалавек з больш чым васьмі тысяч кандыдатаўHuxley, Leonard (ed.) Scott’s Last Expedition. London: Smith, Elder & Co, 1913. Vol. II. p. 498. З іх шасцёра ўдзельнічалі ў экспедыцыі Скота на «Дыскаверы» і сямёра — у экспедыцыі Шэклтана.

Навуковы атрад уключаў дванаццаць навукоўцаў і спецыялістаў. Навуковай каманды такога тыпу ніколі яшчэ не было ў палярных экспедыцыях. Ролі размяркоўваліся так:

Эдвард Уілсан — лекар, заолаг і мастак. — асістэнт Уілсана, самы малады член каманды (24 гады на 1910 год). Уключаны ў склад экспедыцыі за ахвяраванне ў 1000 фунтаў, пасля таго як яго кандыдатура была адвергнутая на конкурсе. (Аўстралія) — геолаг. Паводле кантракта тэрмін яго знаходжання ў экспедыцыі абмежаваўся адным годам. Фрэнк Дэбенхэм (Аўстралія) — геолаг.  — геолаг. Дж. Сімпсан — метэаролаг. Э. Нэльсан — біёлаг. Чарлз Райт (Канада) — фізік. Сесіл Мірз — спецыяліст па коням і ездавым сабакам. У сакавіку 1912 года пакінуў Антарктыку.  — фатограф і кінааператар. У сакавіку 1912 года пакінуў Антарктыку.

У складзе каманды было шмат прадстаўнікоў Каралеўскага ваенна-марскога флоту (ВМФ) і Каралеўскай Індыйскай службы.

Віктар Кэмпбэл — лейтэнант ВМФ у адстаўцы, старшы памочнік на «Тэра Нове», стаў кіраўніком так званай Паўночнай партыі на Зямлі Вікторыі. Гары Пэнел — лейтэнант ВМФ, штурман «Тэра Новы». Генры Рэнік — лейтэнант ВМФ, галоўны гідралогіі і акіянолаг. Г. Мюрэй Левік — суднавы лекар у званні лейтэнанта. Эдвард Аткінсан — суднавы лекар у званні лейтэнанта, выконваў абавязкі камандзіра зімовачнай партыі са снежня 1911 года. Менавіта ён вырабіў агляд знойдзеных парэшткаў Скота і яго спадарожнікаў.

У склад полюснага атрада таксама ўвайшлі:

 — лейтэнант Каралеўскага ВМФ Індыі — капітан 6-га Ініскілінгскага драгунскага палка. Спецыяліст па поні, увайшоў у склад экспедыцыі, унёсшы ў яе фонд 1000 фунтаў.

З замежнікаў у складзе экспедыцыі Скота ўдзельнічалі:

Амельчанка, Антон Лукіч (Расія) — конюх экспедыцыі. Скот называе яго ў дзённіках проста «Антон». Прайшоў з полюснай камандай да сярэдзіны ледавіка Роса, пасля заканчэння тэрміну кантракта вярнуўся ў Новую Зеландыю ў лютым 1912 года. Гіраў, Дзмітрый Сямёнавіч (Расія) — каюр (паганяты сабак). Скот пісаў яго прозвішча ў дзённіку як Geroff. Суправаджаў экспедыцыю Скота да 84° пд. ш., затым з большай часткай экспедыцыі заставаўся ў Антарктыдзе і ўдзельнічаў у пошуках групы Скота.