mini|Tresetište u Nacionalnom parku Lauhanvuori, Isojoki, Finska. mini|Mahovina Sphagnum sp. Tresetišta su ekosistemi u kojima neto primarna produkcija (NPP) prevazilazi razlaganje organske materije već hiljadama godina, što dovodi do postepenog akumuliranja organske materije bogate ugljikom. U širem smislu, u tresetišta se ubrajaju i površine koje sadrže treset, a na kojima, uslijed isušivanja, više nema aktivnih procesa formiranja treseta, a prisustvo vegetacije je irelevantno. U užem smislu, tresetište se definiše kao močvarni ekosistem sa specifičnom vegetacijom u kojem su procesi formiranja treseta još uvijek u toku.
Od ukupne površine planete, tresetišta se prostiru na teritoriji od samo 4 miliona , odnosno prekrivaju 3 % kopnenih i slatkovodnih površina. Karakterišu se jedinstvenom sposobnošću da akumuliraju i skladište uginulu organsku materiju mahovina roda Sphagnum L. i mnogih drugih vrsta, u uslovima skoro stalne zasićenosti vodom. Tresetišta su adaptirana na ekstremne uslove visokih voda, niskih koncentracija kisika, prisustva toksičnih elemenata i slabo dostupnih hranjivih materija.
Rasprostranjenost Tresetišta su široko rasprostranjena u hladnim, umjerenim klimatskim područjima, uglavnom u borealnim ekosistemima na sjevernoj hemisferi. Najveće svjetsko močvarno područje su tresetne močvare Zapadnosibirske nizije u Rusiji, koje pokrivaju više od milion kilometara kvadratnih. Velika tresetišta nalaze se i u Sjevernoj Americi, posebno u području Hudson Bay nizije i sliva rijeke Mackenzie. Ona su rjeđa na južnoj hemisferi, a najveće je Magelansko tresetište, koje zauzima oko 44.000 u Južnoj Americi.
Tresetišta mahovina roda Sphagnum bila su nekada široko rasprostranjena u sjevernoj Evropi, ali su često krčena i isušivana radi poljoprivrede. Studija koju je 2019. godine predvodio Graeme T. Swindles pokazala je da su tresetišta širom Evrope tokom posljednjih nekoliko vijekova doživjela brzo isušivanje zbog ljudskog utjecaja, uključujući dreniranje, vađenje treseta i spaljivanje.
Formiranje tresetišta Formiranje tresetišta je proces u kojem se treset direktno akumulirao na vlažnoj mineralnoj podlozi neposredno nakon deglacijacije. Paludifikacija se odnosi na formiranje ekosistema tresetišta, na primarno šumskim staništima i staništima livada. Terestrijalizacija je postepeno formiranje tresetišta punjenjem vodenih tijela. Smatra se da je najveći dio tresetišta formiran procesom paludifikacije (preko 71 %), a da ih je 28 % nastalo procesom terestrijalizacije.
Većina tresetišta se sastoji iz dva sloja:
Gornjeg aerobnog sloja sa visokom hidrološkom aktivnošću (akrotelm) u kojem je stepen razlaganja normalno visok. Mnogo debljeg pretežno anaerobnog donjeg sloja (katotelm) u kojem su hidrološka aktivnost i razlaganje organske materije dosta niže.
Klasifikacija Tresetišta se obično klasificiraju prema porijeklu vode koja ih natapa, što određuje njihovu pH reakciju, sadržaj nutrijenata i tip vegetacije.
Geogena tresetišta (minerotrofna, niska, neutralna), obično su smještena u depresijama i dobijaju vodu koja je bila u kontaktu sa okolnim zemljištem i/ili matičnim supstratom, bilo površinskim tokovima, bilo podzemnim izvorima. Bogata su nutrijentima, a sadržaj minerala u vodi (prisustvo baznih kationa Ca i Mg) utiče na najčešće neutralnu pH reakciju ovakvog tresetišta. U vegetaciji dominiraju trave, šaševi i rogoz te smeđe mahovine iz porodica Amblystegiaceae i Calliergonaceae.
Ovaj tip tresetišta može se podijeliti na soligena, koja dobijaju vodu od padavina i površinskog oticanja, i litogena, koja dobijaju dublju podzemnu vodu. Tokom vremena može doći do promjene snabdijevanja minerotrofnog tresetišta vodom, pri čemu se javljaju prelazni, mezotrofni tipovi tresetišta, u okviru kontinuirane ekološke sukcesije prema oligotrofnim tresetištima.
Ombrogena tresetišta (ombrotrofna, visoka, uzdignuta, kisela), obično su izdignuta u odnosu na okolinu, imaju deblji tresetni sloj, a vodu dobijaju samo od padavina. Njihova pH reakcija je kisela, imaju visok sadržaj organske materije i siromašna su nutrijentima. Na ovim tresetištima dominiraju mahovine iz roda Sphagnum i drvna vegetacija.
Flora i fauna Ekosistemi tresetišta karakterišu se jedinstvenim diverzitetom vaskularnih biljaka i specifičnim ekološkim uslovima. Dominantnu ulogu u njihovom sastavu imaju vrste iz roda Sphagnum (Sphagnum cuspidatum, S. rubellum, S. magellanicum, S. cuspidatum, S. recurvum i mnoge druge). Pored mahovina, tresetišta nastanjuje i veliki broj viših biljaka. Kao najznačajnije mogu se navesti: Eriophorum vaginatum, Vaccinium vitis-idaea, V. microcarpum, V. oxycoccus, V. uliginosus, Andromeda polifolia, Calluna vulgaris, Carex lasiocarpa, Menyanthes trifoliata itd. U ekosistemima tresetišta na području Evrope živi nekoliko biljaka mesožderki, a najpoznatije su: Drosera rotundifolia i Pinguicula vulgaris. Tresetišta predstavljaju i staništa za veliki broj mikroalgi. Najbrojnije među njima su silikatne i zelene alge.
Tresetišta su važna staništa za brojne beskičmenjake. Njznačajnije grupe beskičmenjaka koje naseljavaju tresetišta su cilijate i rizopodije. Mahovine tresetarke su važna staništa za rotifere. U ekosistemima tresetišta utvrđene su brojne rijetke vrste rotifera, kao što je Tetrasiphon hydrocora, koja je opisana na tresetištima u Kanadi. Ekosistemi tresetišta su idealna staništa za tardigrade (Tardigrada), brašunaste crve (Onychophora) i artropode (Arthropoda). Na tresetištima se nalazi i veliki broj paukova i krpelja. Među vodozemcima posebno se ističu daždevnjaci (Triturus helveticus i Triturus vulgaris) i žabe (Bufo bufo). Na području Evrope, u ekosistemima tresetišta dominiraju neki gušteri (Lacerta vivipara) i zmije (Vipera berus), iako su one pretežno vrste koje žive u šumskim ekosistemima. Sjverna tresetišta se odlikuju visokim diverzitetom ptica. Njupadljivije vrste ptica koje naseljavaju ekosisteme tresetišta su ždralovi (Grus grus u Evropi, a Grus canadensis u Sjevernoj Americi) i tetrijeb (Tetrao tetrix).
Tresetišta u Bosni i Hercegovini Tresetišta u Bosni i Hercegovini zauzimaju malu površinu, oko 180 , što je 0,35 % od ukupne površine zemlje. Od navedene površine 90 % otpada na aktivna tresetišta. Poznata područja na kojima se nalaze ovi ekosistemi u Bosni i Hercegovini su: planinsko područje Romanije (lokalitet Han Kram), planina Zvijezda (lokaliteti Ponikve, Šimin Potok i Bijambare), planina Jahorina (lokalitet Dugo polje), planina Vranica (okolina Prokoškog jezera), Bardača (Lijevče polje), Gatačko polje, područje Posavine, Rača (Bijeljina), Podrašničko polje, Gromiželj, kao i šire područje Livanjskog polja (lokalitet Ždralovac) i drugi.
Među tipovima tresetišta u Bosni i Hercegovini, tipična visoka tresetišta su rijetka i slabo zastupljena. Ona imaju prelazni karakter i uglavnom se javljaju u gorskom pojasu unutrašnjih Dinarida, a odlikuje ih dominacija mahovina tresetara (Sphagnum spp.). U poređenju s njima, češća su degradirana visoka tresetišta, koja se obično prostiru u njihovoj neposrednoj blizini. Za ovaj tip tresetišta je, pored prisustva mahovina tresetara, karakteristično i prisustvo beskoljenke (Molinia caerulea), koja često preuzima dominaciju u staništu. Osim ovih, na području Bosne i Hercegovine javljaju se i prelazna tresetišta te alkalna tresetišta.
Reference
Kategorija:Močvare Kategorija:Vrste tla Kategorija:Ekologija Kategorija:Vlažna područja u Bosni i Hercegovini Kategorija:Tresetišta Kategorija:Terminologija okoliša Kategorija:Fluvijalni oblici reljefa Kategorija:Ekologija vode Kategorija:Pedologija Kategorija:Vlažna područja